ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସମଜାନୁରେକଜାନୁରୁତ୍ତାନଃ ସୁସ୍ଥିତୋଽପି ଚ। ସମୋ ଦୃଢାସନୋ ଭୂତ୍ଵା ସଂହୃତ୍ଯ ଚରଣାଵୁଭୌ ।। ୧୧.

ଦୁଇଟି ଘୁଁଡି ସମାନ ରଖି, ଗୋଟିଏ ଘୁଁଡି ଉଠାଇ, ଦେହକୁ ସିଧା ଓ ଦୃଢ଼ କରି, ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଏକଠା କରି ଆସନ ମଜବୁତ କରିବା ଉଚିତ।

ସଂଵୃତାସ୍ଯୋଽଵବଦ୍ଧାକ୍ଷ ଉରୋ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ। ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣେ ଛାଦ୍ଯ ତଥା ପ୍ରଜନନଂ ତତଃ ।। ୧୧.

ମୁଁହ ବନ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁ ଏକାଗ୍ର, ଛାତି ସାମ୍ନାକୁ ଫୁଲାଇ, ପିଟିକା ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ପ୍ରଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଢାକିବା ଉଚିତ।

କିଞ୍ଚିଦୁନ୍ନାମିତଶିରାଃ ଶିରୋ ଗ୍ରୀଵାଂ ତଥୈଵ ଚ। ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍ ।। ୧୧.

ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କିଛିଅଂଶ ଉଠାଇ, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ତମଃ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ରଜସା ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଚ୍ଛାଦଯେତ୍ । ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ସମାହିତଃ ।। ୧୧.

ଅନ୍ଧକାରକୁ ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଓ ରଜସ୍କୁ ସତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ପରେ ସତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ମନଃ ପଞ୍ଚ ସ ମାରୁତାନ୍। ଵିଗୃହ୍ଯ ସମଵାଯେଵ ପ୍ରତ୍ଯାହାରମୁପକ୍ରମେତ୍ ।। ୧୧.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ, ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ମାରୁତକୁ ଅଲଗା କରି, ସେଗୁଡିକୁ ଏକଠା କରିବା ପରି ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯାହରେତ୍ କାମାନ୍ କୂର୍ମୋଽଙ୍ଗାନୀଵ ସର୍ଵତଃ। ତଥାତ୍ମରତିରେକସ୍ଥଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ।। ୧୧.

ଯିଏ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକୁ ତାଳି ନେଇ, କୁମ୍ଭୀର ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଯେପରି ଭିତରକୁ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେ।

ପୂରଯିତ୍ଵା ଶରୀରନ୍ତୁ ସ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶୁଚିଃ। ଆକଣ୍ଠନାଭିଯୋଗେନ ପ୍ରତ୍ଯାହାରମୁପକ୍ରମେତ୍ ।। ୧୧.

ଶରୀରକୁ ବାହାର ଓ ଭିତରେ ପବିତ୍ର କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭରି, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

କଲାମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନିମେଷୋନ୍ମେଷ ଏଵ ଚ। ତଥା ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଵିଧୀଯତେ ।। ୧୧.

ଏକ କଳା ମାନେ ଚକୁ ମିଜିବା କିମ୍ବା ଖୋଲିବା ସମୟ; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ କଳା ମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଧାରଣା ଦ୍ଵାଦଶାଯାମୋ ଯୋଗୋ ଵୈ ଧାରଣାଦ୍ଵଯମ୍। ତଥା ଵୈ ଯୋଗଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଵୀକ୍ଷତେ ପରମାତ୍ମାନଂ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ।। ୧୧.

ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସର ମାପରେ, ଯୋଗ ହେଉଛି ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା; ଏଭଳି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରେ ଓ ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରମାତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେ।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନିଯତାତ୍ମନଃ। ସର୍ଵେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ।। ୧୧.

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଏଵଂ ଵୈ ନିଯତାହାରଃ ପ୍ରାଣାଯାମପରାଯଣଃ। ଜିତ୍ଵା ଜିତ୍ଵା ସଦା ଭୂମିମାରୋହେତ୍ତୁ ସଦା ମୁନିଃ ।। ୧୧.

ଏପରି ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିବା ମୁନି, ପୁନିପୁନି ଜିତି ଏହି ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ, ସେ ସଦା ମୁନି ରହନ୍ତି।

ଅଜିତା ହି ମହାଭୂମିର୍ଦୋଷାନୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ବହୂନ୍ । ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯତି ସମ୍ମୋହଂ ନ ରୋହେଦଜିତାଂ ତତଃ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ବଡ଼ ଭୂମି ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ଭ୍ରମକୁ ବଢ଼ାଏ, ତେଣୁ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ନାଲେନ ତୁ ଯଥା ତୋଯଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣୈଵ ବଲାନ୍ଵିତଃ। ଆପିବେତ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତଥା ଵାଯୁଞ୍ଜିତଶ୍ରମଃ ।। ୧୧.

ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଲାଗି ନଳି ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ଶ୍ୱାସକୁ ଅନ୍ତରେ ନେବା ଉଚିତ।

ନାଭ୍ଯାଂ ଚ ହୃଦଯେ ଚୈଵ କଣ୍ଠେ ଉରସି ଚାନନେ। ନାସାଗ୍ରେ ତୁ ତଥା ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେଽଥ ମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୧୧.

ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ଛାତି, ମୁହଁ, ନାକର ଟିପ୍, ଆଖି, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ଶିରାରେ—

କିଞ୍ଚିଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପରସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଧାରଣା ପରମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଣାପାନସମାରୋଧାତ୍ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ସ କଥ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଏହାଠାରୁ କିଛି ଉପରେ ଏବଂ ପାରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଅତି ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

ମନସୋ ଧାରଣା ଚୈଵ ଧାରଣେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ନିଵୃତ୍ତି ର୍ଵିଷଯାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯାହାରସ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୧୧.

ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁଠାରୁ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସମଵାଯେ ତୁ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗଲକ୍ଷଣା। ତଯୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଯୋଗସ୍ଯ ଧ୍ଯାନଂ ଵୈ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣମ୍। ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତଃ ସଦା ପଶ୍ଯେଦାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ ମିଶିଲେ ଯୋଗର ସଫଳତା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ। ଯିଏ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପପତ୍ତୌ ତୁ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନଵ ଵିଦ୍ଯତେ। ଅଦେଶକାଲଯୋଗସ୍ଯ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଯଦି ଶୁଦ୍ଧତା ନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ମିଶିନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ହୁଏନାହିଁ।

ଅଗ୍ନ୍ଯଭ୍ଯାଶେ ଵନେ ଵାପି ଶୁଷ୍କପର୍ଣଚଯେ ତଥା। ଜନ୍ତୁଵ୍ଯାପ୍ତେ ଶ୍ମଶାନେ ଵା ଜୀର୍ଣଗୋଷ୍ଠେ ଚତୁଷ୍ପଥେ ।। ୧୧.

ଅଗ୍ନି ପାଖରେ, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଢେର ଉପରେ, ପ୍ରାଣୀ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗୋଠରେ କିମ୍ବା ଚଉରାହାରେ—

ସଶବ୍ଦେ ସଭଯେ ଵାପି ଚୈତ୍ଯଵଲ୍ମୀକସଂଚଯେ। ଉଦପାନେ ତଥା ନଦ୍ଯାନ୍ନ ବାଧାତଃ କଦାଚନ ।। ୧୧.

ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା କିମ୍ବା ଭୟ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଦେଉଳ କିମ୍ବା ପିପିଲିକା ଗୁହା ଢେରରେ, କୁଆଁ ପାଖରେ କିମ୍ବା ନଦୀ କୂଳରେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବାଧା ହୁଏ।

କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ସ୍ତଥାଽପ୍ରିତୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ। ଯୁଞ୍ଜୀତ ପରମଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯୋଗୀ ଧ୍ଯାନପରଃ ସଦା ।। ୧୧.

ଯିଏ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ବିଷ ଲାଗିଥିବା କିମ୍ବା ମନ ଅସ୍ଥିର ଅଛି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗୀ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ।

ଏତାନ୍ ଦୋଷାନ୍ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ପ୍ରମାଦାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଶରୀରେ ଵିଘ୍ନକାରକାଃ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ଯଦି କେହି ଅସାବଧାନ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦେହରେ ଏହି ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଜଡତ୍ଵଂ ବଧିରତ୍ଵଂ ଚ ମୂକତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି। ଅନ୍ଧତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତିଲୋପଶ୍ଚ ଜରା ରୋଗସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୧.

ସେ ଜଡତା, ବହିରାପଣ, ଗୁଙ୍ଗାପଣ, ଅନ୍ଧତା, ସ୍ମୃତିହାନି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏବଂ ରୋଗ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

ତସ୍ଯ ଦୋଷାଃ ପ୍ରକୁପ୍ଯନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଯୋ ଯୁନକ୍ତି ଵୈ। ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ଯୋଗୀ ଯୁଞ୍ଜେତ୍ସମାହିତଃ ।। ୧୧.

ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ କେହି ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ତେଣୁ ଯୋଗୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ସଦା ଚୈଵ ନ ଦୋଷାନ୍ ପ୍ରାପ୍ରୁଯାତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ । ତେଷାଂ ଚିକିତ୍ସାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୋଷାଣାଂ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଯଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଣାଯାମସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୧୧.

ଯିଏ ସଦା ସାବଧାନ ରହନ୍ତି, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକର ଚିକିତ୍ସା କେମିତି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଏହି ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ କହିବି।

ସ୍ନିଗ୍ଧାଂ ଯଵାଗୂମତ୍ଯୁଷ୍ଣାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାଂ ତତ୍ରାଵଧାରଯେତ୍ । ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଵାତଗୁଲ୍ମଂ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ।। ୧୧.

ତେଲ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ଗରମ ଯବ ଖିରି ଖାଇ ସେଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ ଓ ଫୁଲା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀକାରମିଦଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍। ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଦଧି ଯଵାଗୂର୍ଵା ଵାଯୁରୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତତୋ ଵ୍ରଜେତ ।। ୧୧.

ଅନ୍ତ୍ର ଅଟକିଯିବାର ଉପଚାର ଭାବେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; ଦହି କିମ୍ବା ଯବ ଖିରି ଖାଇଲେ, ପରେ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ।

ଵାଯୁଗ୍ରଂଥିଂ ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵାଯୁଦେଶେ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍ । ତଥାପି ନ ଵିଶେଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧାରଣାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧାରଯେତ୍ ।। ୧୧.

ବାୟୁର ଗଠିକୁ ଭେଦି, ବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ତଥାପି, ବିଶେଷ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ—ଧାରଣାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିବା ଉଚିତ୍।

ଯୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ତନୁଂ ତସ୍ଯ ସତ୍ତଵସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେହିନଃ। ଗୁଦାଵର୍ତ୍ତପ୍ରତୀଘାତେ ଏତତ୍ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚିକିତ୍ସିତମ୍ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଅଛି, ଯଦି ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଧା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍।