ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଯୋଜନାନି ଚତ୍ଵାରି ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧିଵୈ। ଶାନ୍ତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୧୧.

ପ୍ରାଣାୟାମର ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି: ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ତେଜସ୍ୱିତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା — ଏହି ଚାରିଟି।

ଘୋରାକାରଶିଵାନାନ୍ତୁ କର୍ମଣାଂ ଫଲସମ୍ଭଵମ୍। ସ୍ଵଯଂକୃତାନି କାଲେନ ଇହାମୁତ୍ର ଚ ଦେହିନାମ୍ ।। ୧୧.

ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ସମୟରେ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଦେହଧାରୀ ମାନେ ନିଜେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପିତୃମାତୃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଜ୍ଞାତିସମ୍ବନ୍ଧିସଙ୍କରୈଃ। କ୍ଷପଣଂ ହି କଷାଯାଣାଂ ପାପାନାଂ ଶାନ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା କିମ୍ବା ପରିବାର ସମ୍ପର୍କ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପାପର ଦାଗ ଦୂର କରିବା ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଲୋଭମାନାତ୍ମକାନାଂ ହି ପାପାନାମପି ସଂଯମଃ । ଇହାମୁତ୍ର ହିତାର୍ଥାଯ ପ୍ରଶାନ୍ତିସ୍ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପାପ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆଣେ।

ସୂର୍ଯେନ୍ଦୁଗ୍ରହତାରାଣାଂ ତୁଲ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଷଯୋ ଭଵେତ୍। ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ପ୍ରସିଦ୍ଧାନାଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପଦାମ୍ ।। ୧୧.

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧନର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅତୀତାନାଗତାନାଞ୍ଚ ଦର୍ଶନଂ ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ଯ ଚ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସମତାଂ ଯାନ୍ତି ଦୀପ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମତାରେ ଅଛି, ସେମାନେ ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ମନଃ ପଞ୍ଚ ଚ ମାରୁତାନ୍ । ପ୍ରସାଦଯତି ଯେନାସୌ ପ୍ରସାଦ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୧୧.

ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ, ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ମାରୁତକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ। ସନ୍ନିକୃଷ୍ଟଫଲୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସଦ୍ଯଃକାଲପ୍ରସାଦଜଃ ।। ୧୧.

ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ; ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ, ଯାହା ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି ଓ ସତ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି ଆଣେ, ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଆସନଂ ଚ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମେଵ ଚ ।। ୧୧.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ, ଠିକ୍ ଆସନ ଓ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହିବି।

ଓଙ୍କାରଂ ପ୍ରଥମଂ କୃତ୍ଵା ଚନ୍ଦ୍ରସୂଯୌଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ। ଆସନଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ କୃତ୍ଵା ପଝମର୍ଦ୍ଧାସନନ୍ତଥା ।। ୧୧.

ପ୍ରଥମେ ଓଁକାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନ କିମ୍ବା ଅର୍ଧପଦ୍ମାସନ ନେବା ଉଚିତ।

ସମଜାନୁରେକଜାନୁରୁତ୍ତାନଃ ସୁସ୍ଥିତୋଽପି ଚ। ସମୋ ଦୃଢାସନୋ ଭୂତ୍ଵା ସଂହୃତ୍ଯ ଚରଣାଵୁଭୌ ।। ୧୧.

ଦୁଇଟି ଘୁଁଡି ସମାନ ରଖି, ଗୋଟିଏ ଘୁଁଡି ଉଠାଇ, ଦେହକୁ ସିଧା ଓ ଦୃଢ଼ କରି, ଦୁଇଟି ପାଦକୁ ଏକଠା କରି ଆସନ ମଜବୁତ କରିବା ଉଚିତ।

ସଂଵୃତାସ୍ଯୋଽଵବଦ୍ଧାକ୍ଷ ଉରୋ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ। ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ଵୃଷଣେ ଛାଦ୍ଯ ତଥା ପ୍ରଜନନଂ ତତଃ ।। ୧୧.

ମୁଁହ ବନ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁ ଏକାଗ୍ର, ଛାତି ସାମ୍ନାକୁ ଫୁଲାଇ, ପିଟିକା ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ପ୍ରଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଢାକିବା ଉଚିତ।

କିଞ୍ଚିଦୁନ୍ନାମିତଶିରାଃ ଶିରୋ ଗ୍ରୀଵାଂ ତଥୈଵ ଚ। ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନାସିକାଗ୍ରଂ ସ୍ଵଂ ଦିଶଶ୍ଚାନଵଲୋକଯନ୍ ।। ୧୧.

ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କିଛିଅଂଶ ଉଠାଇ, ନିଜ ନାକର ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ତମଃ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ରଜସା ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଚ୍ଛାଦଯେତ୍ । ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ସମାହିତଃ ।। ୧୧.

ଅନ୍ଧକାରକୁ ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଓ ରଜସ୍କୁ ସତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ପରେ ସତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ମନଃ ପଞ୍ଚ ସ ମାରୁତାନ୍। ଵିଗୃହ୍ଯ ସମଵାଯେଵ ପ୍ରତ୍ଯାହାରମୁପକ୍ରମେତ୍ ।। ୧୧.

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ, ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ମାରୁତକୁ ଅଲଗା କରି, ସେଗୁଡିକୁ ଏକଠା କରିବା ପରି ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯାହରେତ୍ କାମାନ୍ କୂର୍ମୋଽଙ୍ଗାନୀଵ ସର୍ଵତଃ। ତଥାତ୍ମରତିରେକସ୍ଥଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ।। ୧୧.

ଯିଏ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକୁ ତାଳି ନେଇ, କୁମ୍ଭୀର ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଯେପରି ଭିତରକୁ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ନିଜ ମନରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେ।

ପୂରଯିତ୍ଵା ଶରୀରନ୍ତୁ ସ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶୁଚିଃ। ଆକଣ୍ଠନାଭିଯୋଗେନ ପ୍ରତ୍ଯାହାରମୁପକ୍ରମେତ୍ ।। ୧୧.

ଶରୀରକୁ ବାହାର ଓ ଭିତରେ ପବିତ୍ର କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭରି, ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।

କଲାମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନିମେଷୋନ୍ମେଷ ଏଵ ଚ। ତଥା ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଵିଧୀଯତେ ।। ୧୧.

ଏକ କଳା ମାନେ ଚକୁ ମିଜିବା କିମ୍ବା ଖୋଲିବା ସମୟ; ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ କଳା ମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଧାରଣା ଦ୍ଵାଦଶାଯାମୋ ଯୋଗୋ ଵୈ ଧାରଣାଦ୍ଵଯମ୍। ତଥା ଵୈ ଯୋଗଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଵୀକ୍ଷତେ ପରମାତ୍ମାନଂ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ।। ୧୧.

ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସର ମାପରେ, ଯୋଗ ହେଉଛି ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା; ଏଭଳି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କରେ ଓ ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରମାତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରେ।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନିଯତାତ୍ମନଃ। ସର୍ଵେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ।। ୧୧.

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଏଵଂ ଵୈ ନିଯତାହାରଃ ପ୍ରାଣାଯାମପରାଯଣଃ। ଜିତ୍ଵା ଜିତ୍ଵା ସଦା ଭୂମିମାରୋହେତ୍ତୁ ସଦା ମୁନିଃ ।। ୧୧.

ଏପରି ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିବା ମୁନି, ପୁନିପୁନି ଜିତି ଏହି ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ, ସେ ସଦା ମୁନି ରହନ୍ତି।

ଅଜିତା ହି ମହାଭୂମିର୍ଦୋଷାନୁତ୍ପାଦଯେଦ୍ବହୂନ୍ । ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯତି ସମ୍ମୋହଂ ନ ରୋହେଦଜିତାଂ ତତଃ ।। ୧୧.

ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ବଡ଼ ଭୂମି ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ଭ୍ରମକୁ ବଢ଼ାଏ, ତେଣୁ ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଜିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ନାଲେନ ତୁ ଯଥା ତୋଯଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣୈଵ ବଲାନ୍ଵିତଃ। ଆପିବେତ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତଥା ଵାଯୁଞ୍ଜିତଶ୍ରମଃ ।। ୧୧.

ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଲାଗି ନଳି ଦ୍ୱାରା ପାଣି ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ଶ୍ୱାସକୁ ଅନ୍ତରେ ନେବା ଉଚିତ।

ନାଭ୍ଯାଂ ଚ ହୃଦଯେ ଚୈଵ କଣ୍ଠେ ଉରସି ଚାନନେ। ନାସାଗ୍ରେ ତୁ ତଥା ନେତ୍ରେ ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯେଽଥ ମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୧୧.

ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ଛାତି, ମୁହଁ, ନାକର ଟିପ୍, ଆଖି, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ଶିରାରେ—

କିଞ୍ଚିଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପରସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଧାରଣା ପରମା ସ୍ମୃତା। ପ୍ରାଣାପାନସମାରୋଧାତ୍ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ସ କଥ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଏହାଠାରୁ କିଛି ଉପରେ ଏବଂ ପାରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ଅତି ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

ମନସୋ ଧାରଣା ଚୈଵ ଧାରଣେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ନିଵୃତ୍ତି ର୍ଵିଷଯାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ଯାହାରସ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୧୧.

ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁଠାରୁ ହଟାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵେଷାଂ ସମଵାଯେ ତୁ ସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗଲକ୍ଷଣା। ତଯୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଯୋଗସ୍ଯ ଧ୍ଯାନଂ ଵୈ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣମ୍। ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତଃ ସଦା ପଶ୍ଯେଦାତ୍ମାନଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ ।। ୧୧.

ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ ମିଶିଲେ ଯୋଗର ସଫଳତା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏଭଳି ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ। ଯିଏ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାନୁପପତ୍ତୌ ତୁ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନଵ ଵିଦ୍ଯତେ। ଅଦେଶକାଲଯୋଗସ୍ଯ ଦର୍ଶନନ୍ତୁ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଯଦି ଶୁଦ୍ଧତା ନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ମିଶିନଥାଏ, ତେବେ ଦେଖିବା ହୁଏନାହିଁ।

ଅଗ୍ନ୍ଯଭ୍ଯାଶେ ଵନେ ଵାପି ଶୁଷ୍କପର୍ଣଚଯେ ତଥା। ଜନ୍ତୁଵ୍ଯାପ୍ତେ ଶ୍ମଶାନେ ଵା ଜୀର୍ଣଗୋଷ୍ଠେ ଚତୁଷ୍ପଥେ ।। ୧୧.

ଅଗ୍ନି ପାଖରେ, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଢେର ଉପରେ, ପ୍ରାଣୀ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗୋଠରେ କିମ୍ବା ଚଉରାହାରେ—