ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାଣାଯାମଗତିଶ୍ଵାପି ପ୍ରାଣସ୍ଯାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଚାପି ତ୍ରିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ମଧ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତଥା ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗତିକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର — ମନ୍ଦ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ।

ପ୍ରାଣାନାଞ୍ଚ ନିରୋଧସ୍ତୁ ସ ପ୍ରାଣାଯାମସଂଜ୍ଞିତଃ । ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ମନ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦ୍ଵାତା ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଵାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରିକଃ ।। ୧୦.

ମନ୍ଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ଗୁଣା ଶ୍ୱାସ, ଚବିଶ ମାତ୍ରା ହୁଏ।

ଉତ୍ତମସ୍ତତ୍ର୍ତ୍ରିରୁଦ୍ଵାତୋ ମାତ୍ରାଃ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦୁଚ୍ଯତେ। ସ୍ଵେଦକମ୍ପଵିଷାଦାନାଂ ଜନନୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାପ ଛତ୍ତିସ ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ନିରାଶା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତତ୍ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ପ୍ରମାଣଞ୍ଚ ସମାସେନ ଲକ୍ଷଣଞ୍ଚ ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ଏଭଳି, ପ୍ରାଣାୟାମର ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଏହାର ମାପ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

ସିଂହୋ ଵା କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ତଥାଽନ୍ଯୋ ଵା ମୃଗୋ ଵନେ। ଗୃହୀତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୃଦୁଃ ସମୁପଜାଯତେ ।। ୧୦.

ସିଂହ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ତୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଧରାଯାଇ ଯଦି ପାଳନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ପ୍ରାଣୋ ଦୁରାଧର୍ଷଃ ସର୍ଵେଷାମକୃତାତ୍ମନାମ୍ । ଯୋଗତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ ଏଵାଭ୍ଯାସତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୦.

ଏହିପରି, ଅନୁଶାସନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଅତି ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଓ ଅବଶ କରିବାକୁ କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଅବଶ କରିପାରାଯାଏ।

ସ ଚୈଵ ହି ଯଥା ସିଂହଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ଦୁର୍ବଲଃ। କାଲାନ୍ତରଵଶାଦ୍ଯୋଗାଦ୍ଗମ୍ଯତେ ପରିମର୍ଦ୍ଦନାତ୍ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସିଂହ କିମ୍ବା ହାତୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ।

ପରିଧାଯ ମନୋ ମନ୍ଦଂ ଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ପରିଧାଯ ମନୋଦେଵଂ ତଥା ଜୀଵତି ମାରୁତଃ ।। ୧୦.

ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଧୀର ଓ ଶିଥିଳ, ତଥାପି ଅବଶତା ମିଳେ; ଏଭଳି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ପ୍ରାଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ।

ଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ହି ଯଥା ଵାଯୁର୍ଗଚ୍ଛତେ ଯୋଗମାସ୍ଥିତଃ। ତଦା ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦତଃ ପ୍ରାଣଂ ନଯତେ ଯତ୍ର ଚେଚ୍ଛତି ।। ୧୦.

ଯେପରି ବାୟୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅବଶ ହୁଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଁଲେ ପ୍ରାଣକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ନେଇପାରେ।

ଯଥା ସିଂହୋ ଗଜୋ ଵାପି ଵଶ୍ଯତ୍ଵାଦଵତିଷ୍ଠତେ। ଅଭଯାଯ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମୃଗେଭ୍ଯଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସିଂହ କିମ୍ବା ହାତୀ ଅବଶ ହେଲେ ମଜବୁତ ରହି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।

ଯଥା ପରିଚିତଶ୍ଚାଯଂ ଵାଯୁର୍ଵୈ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖଃ। ପରିଧ୍ଯାଯମାନଃ ସଂରୁଦ୍ଧଃ ଶରୀରେ କିଲ୍ବିଷଂ ଦହତ୍ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ରୋକି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଶରୀରର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦହିଦିଏ।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନିଯତାତ୍ମନଃ। ସର୍ଵେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ।। ୧୦.

ଯିଏ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଓ ସେ ପବିତ୍ରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ତପାଂସି ଯାନି ତପ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ରତାନି ନିଯମାଶ୍ଚ ଯେ। ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ତତ୍ସମଃ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ — ପ୍ରାଣାୟାମ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ।

ଅବ୍ବିନ୍ଦୁଂ ଯଃ କୁଶାଗ୍ରେଣ ମାସି ମାସି ସମଶ୍ରୁତେ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ପ୍ରାଣାଯାମଞ୍ଚ ତତ୍ସମମ୍ ।। ୧୦.

ଯିଏ ପ୍ରତିମାସେ କୁଶ ଶିରାରେ ଏକ ତିନି ଜଳ ଦେଇ ଶତବର୍ଷ ଧରି କରେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ତାହା ସମାନ।

ପ୍ରାଣାଯାମୈର୍ଦହେର୍ଦୋଷାନ୍ ଧାରଣାଭିଶ୍ଚ କିଲ୍ବିଷମ୍। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଵିଷଯାନ୍ ଧ୍ଯାନେନାନାଶ୍ଵରାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ।। ୧୦.

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦହିଯାଏ; ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଦା ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣାଯାମପରୋ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୧୦.

ତେଣୁ ଯିଏ ସଦା ଯୋଗରେ ଲିନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଏକଂ ମହାନ୍ତଂ ଦିଵସମହୋରାତ୍ରମଥାପି ଵା। ଅର୍ଦ୍ଧମାସଂ ତଥା ମାସମଯନାବ୍ଦଯୁଗାନି ଚ ।। ୧୧.

ଏକ ଦିନ, ବଡ଼ ଦିନ ଓ ରାତି, କିମ୍ବା ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଯୁଗ —

ମହାଯୁଗସହସ୍ରାଣି ଋଷଯସ୍ତପସି ସ୍ଥିତାଃ। ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଃ ପ୍ରାଣଂ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୧୧.

ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମହାଯୁଗ ଧରି ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ଅତଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରଯୋଜନମ୍। ଫଲଞ୍ଚୈଵ ଵିଶେଷେଣ ଯଥାହ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୧୧.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣାୟାମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଏହାର ବିଶେଷ ଫଳ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି, ଯେପରି ଭଗବାନ୍ କହିଛନ୍ତି।

ପ୍ରଯୋଜନାନି ଚତ୍ଵାରି ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଵିଦ୍ଧିଵୈ। ଶାନ୍ତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୧୧.

ପ୍ରାଣାୟାମର ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି: ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ତେଜସ୍ୱିତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା — ଏହି ଚାରିଟି।

ଘୋରାକାରଶିଵାନାନ୍ତୁ କର୍ମଣାଂ ଫଲସମ୍ଭଵମ୍। ସ୍ଵଯଂକୃତାନି କାଲେନ ଇହାମୁତ୍ର ଚ ଦେହିନାମ୍ ।। ୧୧.

ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ସମୟରେ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଦେହଧାରୀ ମାନେ ନିଜେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପିତୃମାତୃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଜ୍ଞାତିସମ୍ବନ୍ଧିସଙ୍କରୈଃ। କ୍ଷପଣଂ ହି କଷାଯାଣାଂ ପାପାନାଂ ଶାନ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା କିମ୍ବା ପରିବାର ସମ୍ପର୍କ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପାପର ଦାଗ ଦୂର କରିବା ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଲୋଭମାନାତ୍ମକାନାଂ ହି ପାପାନାମପି ସଂଯମଃ । ଇହାମୁତ୍ର ହିତାର୍ଥାଯ ପ୍ରଶାନ୍ତିସ୍ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପାପ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆଣେ।

ସୂର୍ଯେନ୍ଦୁଗ୍ରହତାରାଣାଂ ତୁଲ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଷଯୋ ଭଵେତ୍। ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ପ୍ରସିଦ୍ଧାନାଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପଦାମ୍ ।। ୧୧.

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧନର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅତୀତାନାଗତାନାଞ୍ଚ ଦର୍ଶନଂ ସାମ୍ପ୍ରତସ୍ଯ ଚ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସମତାଂ ଯାନ୍ତି ଦୀପ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ତପ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମତାରେ ଅଛି, ସେମାନେ ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ତପସ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ମନଃ ପଞ୍ଚ ଚ ମାରୁତାନ୍ । ପ୍ରସାଦଯତି ଯେନାସୌ ପ୍ରସାଦ ଇତି ସଂଜ୍ଞିତଃ ।। ୧୧.

ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ, ମନ ଓ ପାଞ୍ଚ ମାରୁତକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧଃ। ସନ୍ନିକୃଷ୍ଟଫଲୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସଦ୍ଯଃକାଲପ୍ରସାଦଜଃ ।। ୧୧.

ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ; ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ, ଯାହା ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି ଓ ସତ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି ଆଣେ, ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଆସନଂ ଚ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଞ୍ଜତୋ ଯୋଗମେଵ ଚ ।। ୧୧.

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ, ଠିକ୍ ଆସନ ଓ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହିବି।