ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯୋଗଂ ତପଶ୍ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚାପି ମହାମୁନେ। ମାହେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସାଧନଞ୍ଚ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଵ ନଃ ।। ୧୦.

ହେ ମହାମୁନି, ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପାସନା, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ସାଧନା କିପରି କରିବା ଯାଞ୍ଚ କର, ଆମକୁ କହ।

ଯେନ ଯେନ ଚ ଧର୍ମେଣ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ। ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯୋଗଂ ମାହେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୋ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ମହାପ୍ରଭୁ।

ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପୁରାଣେ ତୁ ରୁଦ୍ରେଣ ସମୁଦାହୃତାଃ। ମାହେଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରୁଦ୍ରୈରକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଭିଃ ।। ୧୦.

ପୁରାଣରେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ କଥା ହୋଇଛି। ମାହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଯେପରି ରୁଦ୍ରମାନେ ଅକ୍ଳିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିଲେ, ସେପରି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈରଶ୍ଵିଭ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ମରୁଦ୍ଭିର୍ଭୃଗୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵିବୁଧାଲଯାଃ ।। ୧୦.

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମରୁତ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଦ୍ଵାନଙ୍କ ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—

ଯମଶୁକ୍ରପୁରୋଗୈଶ୍ଚ ପିତୃକାଲାନ୍ତକୈସ୍ତଥା। ଏତୈଶ୍ଵାନ୍ଯୈଶଚଵ ବହୁଭିସ୍ତେ ଧର୍ମାଃ ପର୍ଯୁପାସିତାଃ ।। ୧୦.

ଯମ, ଶୁକ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ, ପିତୃ, କାଳ, ଅନ୍ତକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମମାନେ ଉପାସିତ ହୋଇଛି।

ତେ ଵୈ ପ୍ରକ୍ଷୀଣକର୍ମାଣଃ ଶାରଦାମ୍ବରନିର୍ମଲାଃ। ଉପାସତେ ମୁନିଗଣାଃ ସନ୍ଧାଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ।। ୧୦.

ଯେମାନେ କର୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ, ଶରତ ମେଘ ପରି ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ମୁନିମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଳିନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି।

ଗୁରୁପ୍ରିଯହିତେ ଯୁକ୍ତା ଗୁରୂଣାଂ ଵୈ ପ୍ରିଯେପ୍ସଵଃ। ଵିମୁଚ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ଵିହରନ୍ତି ଚ ଦେଵଵତ୍ ।। ୧୦.

ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଛାଡି ଦେବତାମାନେ ପରି ବିହାର କରନ୍ତି।

ମହେଶ୍ଵରେଣ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ। ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କ୍ରମଯୋଗେନ ଉଚ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ପାଞ୍ଚ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ — ସେମାନେ କ୍ରମ ଓ ଯୋଗ ଧାରାରେ ବିବରଣା ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ଶୁଣ।

ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଽଥ ଧାରଣା। ସ୍ମରଣଞ୍ଚୈଵ ଯୋଗେଽସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧ, ଧାରଣା ଓ ସ୍ମରଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ ଏହି ଯୋଗରେ ବିବରଣା ହୋଇଛି।

ତେଷାଂ କ୍ରମଵିଶେଷେଣ ଲକ୍ଷଣଂ କାରଣଂ ତଥା। ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥା ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍ ।। ୧୦.

ମୁଁ ଏହାର କ୍ରମ, ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣା କରିବି, ଯେପରି ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।

ପ୍ରାଣାଯାମଗତିଶ୍ଵାପି ପ୍ରାଣସ୍ଯାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଚାପି ତ୍ରିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ମଧ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତଥା ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗତିକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର — ମନ୍ଦ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ।

ପ୍ରାଣାନାଞ୍ଚ ନିରୋଧସ୍ତୁ ସ ପ୍ରାଣାଯାମସଂଜ୍ଞିତଃ । ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ମନ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦ୍ଵାତା ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଵାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରିକଃ ।। ୧୦.

ମନ୍ଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ଗୁଣା ଶ୍ୱାସ, ଚବିଶ ମାତ୍ରା ହୁଏ।

ଉତ୍ତମସ୍ତତ୍ର୍ତ୍ରିରୁଦ୍ଵାତୋ ମାତ୍ରାଃ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦୁଚ୍ଯତେ। ସ୍ଵେଦକମ୍ପଵିଷାଦାନାଂ ଜନନୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାପ ଛତ୍ତିସ ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ନିରାଶା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତତ୍ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ପ୍ରମାଣଞ୍ଚ ସମାସେନ ଲକ୍ଷଣଞ୍ଚ ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ଏଭଳି, ପ୍ରାଣାୟାମର ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଏହାର ମାପ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

ସିଂହୋ ଵା କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ତଥାଽନ୍ଯୋ ଵା ମୃଗୋ ଵନେ। ଗୃହୀତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୃଦୁଃ ସମୁପଜାଯତେ ।। ୧୦.

ସିଂହ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ତୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଧରାଯାଇ ଯଦି ପାଳନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ପ୍ରାଣୋ ଦୁରାଧର୍ଷଃ ସର୍ଵେଷାମକୃତାତ୍ମନାମ୍ । ଯୋଗତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ ଏଵାଭ୍ଯାସତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୦.

ଏହିପରି, ଅନୁଶାସନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଅତି ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଓ ଅବଶ କରିବାକୁ କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଅବଶ କରିପାରାଯାଏ।

ସ ଚୈଵ ହି ଯଥା ସିଂହଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ଦୁର୍ବଲଃ। କାଲାନ୍ତରଵଶାଦ୍ଯୋଗାଦ୍ଗମ୍ଯତେ ପରିମର୍ଦ୍ଦନାତ୍ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସିଂହ କିମ୍ବା ହାତୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ।

ପରିଧାଯ ମନୋ ମନ୍ଦଂ ଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ପରିଧାଯ ମନୋଦେଵଂ ତଥା ଜୀଵତି ମାରୁତଃ ।। ୧୦.

ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଧୀର ଓ ଶିଥିଳ, ତଥାପି ଅବଶତା ମିଳେ; ଏଭଳି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ପ୍ରାଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ।

ଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ହି ଯଥା ଵାଯୁର୍ଗଚ୍ଛତେ ଯୋଗମାସ୍ଥିତଃ। ତଦା ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦତଃ ପ୍ରାଣଂ ନଯତେ ଯତ୍ର ଚେଚ୍ଛତି ।। ୧୦.

ଯେପରି ବାୟୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଅବଶ ହୁଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଁଲେ ପ୍ରାଣକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ନେଇପାରେ।

ଯଥା ସିଂହୋ ଗଜୋ ଵାପି ଵଶ୍ଯତ୍ଵାଦଵତିଷ୍ଠତେ। ଅଭଯାଯ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମୃଗେଭ୍ଯଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସିଂହ କିମ୍ବା ହାତୀ ଅବଶ ହେଲେ ମଜବୁତ ରହି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।

ଯଥା ପରିଚିତଶ୍ଚାଯଂ ଵାଯୁର୍ଵୈ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖଃ। ପରିଧ୍ଯାଯମାନଃ ସଂରୁଦ୍ଧଃ ଶରୀରେ କିଲ୍ବିଷଂ ଦହତ୍ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ରୋକି ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଶରୀରର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦହିଦିଏ।

ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ନିଯତାତ୍ମନଃ। ସର୍ଵେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ଚୈଵ ଜାଯତେ ।। ୧୦.

ଯିଏ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଓ ସେ ପବିତ୍ରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ତପାଂସି ଯାନି ତପ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ରତାନି ନିଯମାଶ୍ଚ ଯେ। ସର୍ଵଯଜ୍ଞଫଲଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ତତ୍ସମଃ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ — ପ୍ରାଣାୟାମ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ।

ଅବ୍ବିନ୍ଦୁଂ ଯଃ କୁଶାଗ୍ରେଣ ମାସି ମାସି ସମଶ୍ରୁତେ। ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ପ୍ରାଣାଯାମଞ୍ଚ ତତ୍ସମମ୍ ।। ୧୦.

ଯିଏ ପ୍ରତିମାସେ କୁଶ ଶିରାରେ ଏକ ତିନି ଜଳ ଦେଇ ଶତବର୍ଷ ଧରି କରେ, ପ୍ରାଣାୟାମ ତାହା ସମାନ।

ପ୍ରାଣାଯାମୈର୍ଦହେର୍ଦୋଷାନ୍ ଧାରଣାଭିଶ୍ଚ କିଲ୍ବିଷମ୍। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଵିଷଯାନ୍ ଧ୍ଯାନେନାନାଶ୍ଵରାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ।। ୧୦.

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦହିଯାଏ; ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ସଦା ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣାଯାମପରୋ ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି ।। ୧୦.

ତେଣୁ ଯିଏ ସଦା ଯୋଗରେ ଲିନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଏକଂ ମହାନ୍ତଂ ଦିଵସମହୋରାତ୍ରମଥାପି ଵା। ଅର୍ଦ୍ଧମାସଂ ତଥା ମାସମଯନାବ୍ଦଯୁଗାନି ଚ ।। ୧୧.

ଏକ ଦିନ, ବଡ଼ ଦିନ ଓ ରାତି, କିମ୍ବା ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଯୁଗ —

ମହାଯୁଗସହସ୍ରାଣି ଋଷଯସ୍ତପସି ସ୍ଥିତାଃ। ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଃ ପ୍ରାଣଂ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୧୧.

ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମହାଯୁଗ ଧରି ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।