ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏତେ ଯେ ଵୈ ମଯା ମୃଷ୍ଟା ଵିରୂପା ନୀଲଲେହିତାଃ । ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଆତ୍ମନୋପମନିଶ୍ଚିତାଃ ।। ୧୦.

ଏମାନେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ବିକୃତ ଓ ନୀଳ-ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ହଜାର-ହଜାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ମୋ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଏତେ ଦେଵା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ରୂଦ୍ରା ନାମ ମହାବଲାଃ। ପୃଥିଵ୍ଯାମନ୍ତାରୀକ୍ଷେ ଚ ରୁଦ୍ରନାମ୍ନା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୧୦.

ଏମାନେ ଦେବତା ହେବେ, ରୁଦ୍ର ନାମରେ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ରୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।

ଶତରୁଦ୍ରସମାମ୍ନାତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀହ ଯଜ୍ଞିଯାଃ। ଯଜ୍ଞଭାଜୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦେଵଯୁଗୈଃ ସହ ।। ୧୦.

ଏହି ଶତ ରୁଦ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ; ସମସ୍ତେ ଦେବମାନ୍ୟ ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ନେବେ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଦେଵା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀହ ଚ୍ଛନ୍ଦଜାଃ। ତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧମୀଜ୍ଯମାନାସ୍ତେ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତୀହ ଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୧୦.

ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଦେବତା ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେମାନେ ସହିତ ଉପାସନା କଲେ, ସେମାନେ ଏଠି ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବେ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେଵେନ ଧୀମତା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ଭୀମଂ ହୃଷ୍ଯମାଣଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୧୦.

ଏଭଳି ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ମହାଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଙ୍କରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯଥା ତେ ଵ୍ଯାହୃତଂ ପ୍ରଭୋ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସମନୁଜ୍ଞା ତେ ସଦା ସର୍ଵମଭୂତ୍ କିଲ ।। ୧୦.

ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ମହାପ୍ରଭୁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ, ସବୁ କଥା ସଦା ତୁମ ପାଇଁ ଘଟିଛି।

ତତଃପ୍ରଭୃତି ଦେଵେଶୋ ନ ପ୍ରାସୂଯତ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତାଃ ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁର୍ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍। ଯସ୍ମାଚ୍ଚୋକ୍ତଂ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମୀତି ତତଃ ସ୍ଥାଣୁରିତି ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ସେତିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ପୁନି ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଲେନି। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରି ଦିନ ଦିନ ଯାଏ ଯବେ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତିନି କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ଅଚଳ ରହିଛି" ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ସ୍ଥାଣୁ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତପଃ ସଚତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ। ସ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵମାତ୍ମସମ୍ବୋଧସ୍ତ୍ଵଧିଷ୍ଠାତୃତ୍ଵମେଵ ଚ। ଅଥ ଯାନି ଦଶୈତାନି ନିତ୍ଯନ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶଙ୍କରେ ।। ୧୦.

ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଶାସନ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ, ଖ୍ଷମା, ଧୃତି, ସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସନଶକ୍ତି — ଏହି ଦଶ ଗୁଣ ସଦା ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ।

ସର୍ଵାନ୍ ଦେଵାନ୍ ଋଷୀଂଶ୍ଚୈଵ ସମେତାନସୁରୈଃ ସହ। ଅତ୍ଯେତି ତେଜସା ଦେଵୋ ମହାଦେଵସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ, ତଥାପି ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତେଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ 'ମହାଦେବ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।

ଅତ୍ଯେତି ଦେଵାନୈଶ୍ଚର୍ଯାଦ୍ବଲେନ ଚ ମହାସୁରାନ୍। ଜ୍ଞାନେନ ଚ ମୁନୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯୋଗାଦ୍ଭୂତାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୧୦.

ତିନି ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ, ମହାସୁରମାନେଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ, ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ଯୋଗରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି।

ଯୋଗଂ ତପଶ୍ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚାପି ମହାମୁନେ। ମାହେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସାଧନଞ୍ଚ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଵ ନଃ ।। ୧୦.

ହେ ମହାମୁନି, ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପାସନା, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ସାଧନା କିପରି କରିବା ଯାଞ୍ଚ କର, ଆମକୁ କହ।

ଯେନ ଯେନ ଚ ଧର୍ମେଣ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ। ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯୋଗଂ ମାହେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୋ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ମହାପ୍ରଭୁ।

ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପୁରାଣେ ତୁ ରୁଦ୍ରେଣ ସମୁଦାହୃତାଃ। ମାହେଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରୁଦ୍ରୈରକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଭିଃ ।। ୧୦.

ପୁରାଣରେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ କଥା ହୋଇଛି। ମାହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଯେପରି ରୁଦ୍ରମାନେ ଅକ୍ଳିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିଲେ, ସେପରି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈରଶ୍ଵିଭ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ମରୁଦ୍ଭିର୍ଭୃଗୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵିବୁଧାଲଯାଃ ।। ୧୦.

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମରୁତ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଦ୍ଵାନଙ୍କ ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—

ଯମଶୁକ୍ରପୁରୋଗୈଶ୍ଚ ପିତୃକାଲାନ୍ତକୈସ୍ତଥା। ଏତୈଶ୍ଵାନ୍ଯୈଶଚଵ ବହୁଭିସ୍ତେ ଧର୍ମାଃ ପର୍ଯୁପାସିତାଃ ।। ୧୦.

ଯମ, ଶୁକ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ, ପିତୃ, କାଳ, ଅନ୍ତକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମମାନେ ଉପାସିତ ହୋଇଛି।

ତେ ଵୈ ପ୍ରକ୍ଷୀଣକର୍ମାଣଃ ଶାରଦାମ୍ବରନିର୍ମଲାଃ। ଉପାସତେ ମୁନିଗଣାଃ ସନ୍ଧାଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ।। ୧୦.

ଯେମାନେ କର୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ, ଶରତ ମେଘ ପରି ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ମୁନିମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଳିନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି।

ଗୁରୁପ୍ରିଯହିତେ ଯୁକ୍ତା ଗୁରୂଣାଂ ଵୈ ପ୍ରିଯେପ୍ସଵଃ। ଵିମୁଚ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ଵିହରନ୍ତି ଚ ଦେଵଵତ୍ ।। ୧୦.

ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଛାଡି ଦେବତାମାନେ ପରି ବିହାର କରନ୍ତି।

ମହେଶ୍ଵରେଣ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ। ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କ୍ରମଯୋଗେନ ଉଚ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ପାଞ୍ଚ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ — ସେମାନେ କ୍ରମ ଓ ଯୋଗ ଧାରାରେ ବିବରଣା ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ଶୁଣ।

ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଽଥ ଧାରଣା। ସ୍ମରଣଞ୍ଚୈଵ ଯୋଗେଽସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧ, ଧାରଣା ଓ ସ୍ମରଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ ଏହି ଯୋଗରେ ବିବରଣା ହୋଇଛି।

ତେଷାଂ କ୍ରମଵିଶେଷେଣ ଲକ୍ଷଣଂ କାରଣଂ ତଥା। ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥା ରୁଦ୍ରେଣ ଭାଷିତମ୍ ।। ୧୦.

ମୁଁ ଏହାର କ୍ରମ, ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣା କରିବି, ଯେପରି ରୁଦ୍ର କହିଥିଲେ।

ପ୍ରାଣାଯାମଗତିଶ୍ଵାପି ପ୍ରାଣସ୍ଯାଯାମ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଚାପି ତ୍ରିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ମଧ୍ଯୋତ୍ତମସ୍ତଥା ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗତିକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର — ମନ୍ଦ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ।

ପ୍ରାଣାନାଞ୍ଚ ନିରୋଧସ୍ତୁ ସ ପ୍ରାଣାଯାମସଂଜ୍ଞିତଃ । ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧକୁ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ମନ୍ଦୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଉଦ୍ଵାତା ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ମଧ୍ଯମଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଵାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରିକଃ ।। ୧୦.

ମନ୍ଦ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା, ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ଗୁଣା ଶ୍ୱାସ, ଚବିଶ ମାତ୍ରା ହୁଏ।

ଉତ୍ତମସ୍ତତ୍ର୍ତ୍ରିରୁଦ୍ଵାତୋ ମାତ୍ରାଃ ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦୁଚ୍ଯତେ। ସ୍ଵେଦକମ୍ପଵିଷାଦାନାଂ ଜନନୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାପ ଛତ୍ତିସ ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ନିରାଶା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତତ୍ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। ପ୍ରମାଣଞ୍ଚ ସମାସେନ ଲକ୍ଷଣଞ୍ଚ ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ଏଭଳି, ପ୍ରାଣାୟାମର ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଏହାର ମାପ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।

ସିଂହୋ ଵା କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ତଥାଽନ୍ଯୋ ଵା ମୃଗୋ ଵନେ। ଗୃହୀତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୃଦୁଃ ସମୁପଜାଯତେ ।। ୧୦.

ସିଂହ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ତୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଧରାଯାଇ ଯଦି ପାଳନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ତଥା ପ୍ରାଣୋ ଦୁରାଧର୍ଷଃ ସର୍ଵେଷାମକୃତାତ୍ମନାମ୍ । ଯୋଗତଃ ସେଵ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ ଏଵାଭ୍ଯାସତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୧୦.

ଏହିପରି, ଅନୁଶାସନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଅତି ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଓ ଅବଶ କରିବାକୁ କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ଅବଶ କରିପାରାଯାଏ।

ସ ଚୈଵ ହି ଯଥା ସିଂହଃ କୁଞ୍ଜରୋ ଵାପି ଦୁର୍ବଲଃ। କାଲାନ୍ତରଵଶାଦ୍ଯୋଗାଦ୍ଗମ୍ଯତେ ପରିମର୍ଦ୍ଦନାତ୍ ।। ୧୦.

ଯେପରି ସିଂହ କିମ୍ବା ହାତୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ।

ପରିଧାଯ ମନୋ ମନ୍ଦଂ ଵଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି । ପରିଧାଯ ମନୋଦେଵଂ ତଥା ଜୀଵତି ମାରୁତଃ ।। ୧୦.

ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଧୀର ଓ ଶିଥିଳ, ତଥାପି ଅବଶତା ମିଳେ; ଏଭଳି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ପ୍ରାଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ।