ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନାଧିକାନ୍ନ ଚ ହୀନାଂସ୍ତାନ୍ମାନସାନାତ୍ମନଃ ସମାନ୍। ସହସ୍ରଂ ହି ସହସ୍ରାଣାମସୃଜତ୍ କୃମିଵାସସା। ତୁଲ୍ଯା ଶ୍ଚୈଵାତ୍ମନଃ ସର୍ଵେ ରୂପତେଜୋବଲଶ୍ରୁତୈଃ ।। ୧୦.

ସେ ତାଙ୍କ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମାନ ଥିବା, ନ କମ୍ ନ ଅଧିକ, ଏମିତି ହଜାର-ହଜାର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସମସ୍ତେ କୀଟ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ରୂପ, ତେଜ, ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମାନ।

ପିଙ୍ଗଲାନ୍ସନ୍ନିଷଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ସକପର୍ଦ୍ଦାନ୍ ଵିଲୋହିତାନ୍ । ଵିଵାସାନ୍ ହରି କେଶାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିଘ୍ନାଂଶ୍ଚ କପାଲିନଃ ।। ୧୦.

ସେ ପିଙ୍ଗଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଚୁଲି ବାନ୍ଧିଥିବା, ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଅପବାଦିତ, ହରିତ କେଶ, ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଏବଂ ଖପର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ବହୁରୂପାନ୍ ଵିରୂପାଂଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵରୂପାଂଶ୍ଚରୂପିଣଃ। ରଥିନୋ ଵର୍ମିଣଶ୍ଚୈଵ ଧର୍ମିଣଶ୍ଚ ଵରୂଥିନଃ ।। ୧୦.

ସେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର, ବିକୃତ ଆକୃତିର, ସମସ୍ତ ରୂପର, ସୁନ୍ଦର, ରଥ ଚଳାଉଥିବା, ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧର୍ମିକ ଓ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ସହସ୍ରଶତ ବାହୂଂଶ୍ଚ ଦିଵ୍ଯାନ୍ ଭୌମାନ୍ତରିକ୍ଷଗାନ୍। ସ୍ଥୂଲଶୀର୍ଷାନଷ୍ଟଦଂଷ୍ଟ୍ରାନୁଦ୍ଵିଜିହ୍ଵାଂସ୍ତ୍ରିଲୋଚନାନ୍ ।। ୧୦.

ସେ ଶତ-ହଜାର ବାହୁଥିବା, ଦିବ୍ୟ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ପ୍ରାଣୀ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ଦାନ୍ତ ନଥିବା, ଦୁଇ ଭାଗ ଜିଭ ଓ ତିନି ଆଖି ଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଅନ୍ନାଦାନ୍ ପିଶିତାଦାଂଶ ଚଵ ଆଜ୍ଯପାନ୍ ସୋମପାଂସ୍ତଥା। ମେଦପାଂ ସ୍ଵାତିକାଯାଂଶ୍ଚ ଶିତିକଣ୍ଠୋଗ୍ରମନ୍ଯଵଃ ।। ୧୦.

ସେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ମାଂସ ଖାଉଥିବା, ଘିଅ ପିଉଥିବା, ସୋମ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିଉଥିବା, ଚର୍ବି ପିଉଥିବା, ଲୁଣ ଖାଉଥିବା, ଧଳା କଣ୍ଠ ଓ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ସୋପାସଙ୍ଗତଲତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଧନ୍ଵିନୋ ହ୍ଯୁପଵର୍ମିଣଃ। ଆସୀନାନ୍ ଧାଵତଶ୍ଚୈଵ ଜୃମ୍ଭିନଶ୍ଚୈଵ ଧିଷ୍ଠିତାନ୍ ।। ୧୦.

ସେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଧନୁର୍ଧର, ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବସିଥିବା, ଦୌଡ଼ୁଥିବା, ହାଡ଼ୁଥିବା ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଁଡ଼ିଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଅଧ୍ଯା ପିନୋଽଥ ଜପତୋ ଯୁଞ୍ଜତୋଽଧ୍ଯାଯତସ୍ତଥା। ଜ୍ଵଲତୋ ଵର୍ଷତଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଯୋତମାନାନ୍ ପ୍ରଧୂପିତାନ୍ ।। ୧୦.

ସେ ପଢ଼ୁଥିବା, ଜପ କରୁଥିବା, ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା, ଜ୍ୱଳିଥିବା, ବର୍ଷା କରୁଥିବା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧୂଆଁ ହେଉଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ବୁଦ୍ଧାନ୍ ବୁଦ୍ଧତମାଂଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠାନ୍ ଶୁଭଦର୍ଶନାନ୍ । ନୀଲଗ୍ରୀ ଵାନ୍ ସହସ୍ରାକ୍ଷାନ୍ ସଂର୍ଵାଶ୍ଚାଥ କ୍ଷପାଚରାନ୍ ।। ୧୦.

ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଅତିଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୁଭ ଦର୍ଶନ ଥିବା, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଅଦୃଶ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ମହାଯୋଗାନ୍ ମହୌଜସଃ। ରୂଦତୋଦ୍ରଵତଶ୍ଚୈଵ ଏଵଂଯୁକ୍ତାନ୍ ସହସ୍ରଶଃ। ଅପାତଯାମାନସୃଜତ୍ ରୁଦ୍ରରୂପାନ୍ ସୁରୋତ୍ତମାନ୍ ।। ୧୦.

ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ମହାଯୋଗୀ, ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଦୌଡ଼ୁଥିବା, ଏମିତି ହଜାର-ହଜାର ଗୁଣ ଥିବା, ଅବତରଣ କରୁଥିବା, ରୁଦ୍ର ରୂପରେ ଦେବମାନ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽବ୍ରଵୀଦେତାନ୍ମାସ୍ରାକ୍ଷୀରୀଦୃଶୀଃ ପ୍ରଜାଃ। ସ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ନାତ୍ମନସ୍ତୁଲ୍ଯାଃ ପ୍ରଜା ନୈଵାଧିକାସ୍ତ୍ଵଯା। ଅନ୍ଯାଃ ସୃଜତ୍ଵଂ ଭଦ୍ରନ୍ତେ ସ୍ଥିତୋହନ୍ତ୍ଵଂ ସୃଜ ପ୍ରଜାଃ ।। ୧୦.

ବ୍ରହ୍ମା ଏମାନେ ଦେଖି କହିଲେ: 'ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଆଖି ଥିବା ପ୍ରଜା ତୁମ ପରି ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର, ଭଲ ହେବ; ଏଠି ରୁହ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।'

ଏତେ ଯେ ଵୈ ମଯା ମୃଷ୍ଟା ଵିରୂପା ନୀଲଲେହିତାଃ । ସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଆତ୍ମନୋପମନିଶ୍ଚିତାଃ ।। ୧୦.

ଏମାନେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ବିକୃତ ଓ ନୀଳ-ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ହଜାର-ହଜାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ମୋ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଏତେ ଦେଵା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ରୂଦ୍ରା ନାମ ମହାବଲାଃ। ପୃଥିଵ୍ଯାମନ୍ତାରୀକ୍ଷେ ଚ ରୁଦ୍ରନାମ୍ନା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୧୦.

ଏମାନେ ଦେବତା ହେବେ, ରୁଦ୍ର ନାମରେ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ରୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ।

ଶତରୁଦ୍ରସମାମ୍ନାତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀହ ଯଜ୍ଞିଯାଃ। ଯଜ୍ଞଭାଜୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦେଵଯୁଗୈଃ ସହ ।। ୧୦.

ଏହି ଶତ ରୁଦ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ; ସମସ୍ତେ ଦେବମାନ୍ୟ ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ନେବେ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଦେଵା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀହ ଚ୍ଛନ୍ଦଜାଃ। ତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧମୀଜ୍ଯମାନାସ୍ତେ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତୀହ ଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୧୦.

ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଦେବତା ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେମାନେ ସହିତ ଉପାସନା କଲେ, ସେମାନେ ଏଠି ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବେ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେଵେନ ଧୀମତା। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ଭୀମଂ ହୃଷ୍ଯମାଣଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୧୦.

ଏଭଳି ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ମହାଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଙ୍କରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯଥା ତେ ଵ୍ଯାହୃତଂ ପ୍ରଭୋ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସମନୁଜ୍ଞା ତେ ସଦା ସର୍ଵମଭୂତ୍ କିଲ ।। ୧୦.

ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ମହାପ୍ରଭୁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ, ସବୁ କଥା ସଦା ତୁମ ପାଇଁ ଘଟିଛି।

ତତଃପ୍ରଭୃତି ଦେଵେଶୋ ନ ପ୍ରାସୂଯତ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତାଃ ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁର୍ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍। ଯସ୍ମାଚ୍ଚୋକ୍ତଂ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମୀତି ତତଃ ସ୍ଥାଣୁରିତି ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ସେତିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ପୁନି ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଲେନି। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରି ଦିନ ଦିନ ଯାଏ ଯବେ ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତିନି କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ଅଚଳ ରହିଛି" ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ସ୍ଥାଣୁ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତପଃ ସଚତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ। ସ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵମାତ୍ମସମ୍ବୋଧସ୍ତ୍ଵଧିଷ୍ଠାତୃତ୍ଵମେଵ ଚ। ଅଥ ଯାନି ଦଶୈତାନି ନିତ୍ଯନ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶଙ୍କରେ ।। ୧୦.

ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଶାସନ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ, ଖ୍ଷମା, ଧୃତି, ସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସନଶକ୍ତି — ଏହି ଦଶ ଗୁଣ ସଦା ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ।

ସର୍ଵାନ୍ ଦେଵାନ୍ ଋଷୀଂଶ୍ଚୈଵ ସମେତାନସୁରୈଃ ସହ। ଅତ୍ଯେତି ତେଜସା ଦେଵୋ ମହାଦେଵସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୧୦.

ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ, ତଥାପି ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତେଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ 'ମହାଦେବ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।

ଅତ୍ଯେତି ଦେଵାନୈଶ୍ଚର୍ଯାଦ୍ବଲେନ ଚ ମହାସୁରାନ୍। ଜ୍ଞାନେନ ଚ ମୁନୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଯୋଗାଦ୍ଭୂତାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୧୦.

ତିନି ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ, ମହାସୁରମାନେଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ, ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ଯୋଗରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି।

ଯୋଗଂ ତପଶ୍ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚାପି ମହାମୁନେ। ମାହେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସାଧନଞ୍ଚ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଵ ନଃ ।। ୧୦.

ହେ ମହାମୁନି, ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପାସନା, ଯୋଗ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ସାଧନା କିପରି କରିବା ଯାଞ୍ଚ କର, ଆମକୁ କହ।

ଯେନ ଯେନ ଚ ଧର୍ମେଣ ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ। ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯୋଗଂ ମାହେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୋ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ମହାପ୍ରଭୁ।

ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପୁରାଣେ ତୁ ରୁଦ୍ରେଣ ସମୁଦାହୃତାଃ। ମାହେଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯଥା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରୁଦ୍ରୈରକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଭିଃ ।। ୧୦.

ପୁରାଣରେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ କଥା ହୋଇଛି। ମାହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଯେପରି ରୁଦ୍ରମାନେ ଅକ୍ଳିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିଲେ, ସେପରି ବିବରଣା ହୋଇଛି।

ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈରଶ୍ଵିଭ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ମରୁଦ୍ଭିର୍ଭୃଗୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵିବୁଧାଲଯାଃ ।। ୧୦.

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମରୁତ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଦ୍ଵାନଙ୍କ ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—

ଯମଶୁକ୍ରପୁରୋଗୈଶ୍ଚ ପିତୃକାଲାନ୍ତକୈସ୍ତଥା। ଏତୈଶ୍ଵାନ୍ଯୈଶଚଵ ବହୁଭିସ୍ତେ ଧର୍ମାଃ ପର୍ଯୁପାସିତାଃ ।। ୧୦.

ଯମ, ଶୁକ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ, ପିତୃ, କାଳ, ଅନ୍ତକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଧର୍ମମାନେ ଉପାସିତ ହୋଇଛି।

ତେ ଵୈ ପ୍ରକ୍ଷୀଣକର୍ମାଣଃ ଶାରଦାମ୍ବରନିର୍ମଲାଃ। ଉପାସତେ ମୁନିଗଣାଃ ସନ୍ଧାଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି ।। ୧୦.

ଯେମାନେ କର୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ, ଶରତ ମେଘ ପରି ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ମୁନିମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଳିନ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି।

ଗୁରୁପ୍ରିଯହିତେ ଯୁକ୍ତା ଗୁରୂଣାଂ ଵୈ ପ୍ରିଯେପ୍ସଵଃ। ଵିମୁଚ୍ଯ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ଵିହରନ୍ତି ଚ ଦେଵଵତ୍ ।। ୧୦.

ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଛାଡି ଦେବତାମାନେ ପରି ବିହାର କରନ୍ତି।

ମହେଶ୍ଵରେଣ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ। ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କ୍ରମଯୋଗେନ ଉଚ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୧୦.

ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ପାଞ୍ଚ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ — ସେମାନେ କ୍ରମ ଓ ଯୋଗ ଧାରାରେ ବିବରଣା ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ଶୁଣ।

ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଽଥ ଧାରଣା। ସ୍ମରଣଞ୍ଚୈଵ ଯୋଗେଽସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୧୦.

ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଧ୍ୟାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିରୋଧ, ଧାରଣା ଓ ସ୍ମରଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧର୍ମ ଏହି ଯୋଗରେ ବିବରଣା ହୋଇଛି।