ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗୃହମେଧିନଃ ପୁରାଣାସ୍ତେ ଧର୍ମସ୍ତୈଃ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଵାର୍ତ୍ତିତଃ। ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସହ ରୁଦ୍ରେଣ ଵୈପ୍ରଜାଃ

ସେହି ପୁରାତନ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଜଣ ଓ ରୁଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତି।

ଋଭୁଃ ସନତ୍କୁମାରସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଵେତାଵୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସୌ। ପୂର୍ଵୋତ୍ପନ୍ନୌ ପୁରା ତେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜୌ

ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା; ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ବଡ଼।

ଵ୍ଯତୀତେ ପ୍ରଥମେ କଲ୍ପେ ପୁରାଣେ ଲୋକସାଧକୌ। ଵୈରାଜେ ତାଵୁଭୌ ଲୋକେ ତେଜଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଚାସ୍ଥିତୌ

ପୂର୍ବ ହୋଇଯାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ପୁରାତନ କଳ୍ପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଲୋକସାଧକ ଥିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ତେଜ ଅପସାରଣ କରି ବୈରାଜ ଲୋକରେ ରହିଥିଲେ।

ତାଵୁଭୌ ଯୋଗଧର୍ମାଣାଵାରୋପ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି। ପ୍ରଜାଧର୍ମଞ୍ଚ କାମଞ୍ଚ ଵର୍ତ୍ତଯେତାଂ ମହୌଜସା ॥୧.୯.

ସେମାନେ ଯୋଗ ଓ ଧର୍ମର ଦୁଇଟି ପଥରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମହାଶକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଜା ଓ କାମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଯଥୋତ୍ପନ୍ନସ୍ତଥୈଵେହ କୁମାର ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ସନତ୍କୁମାରୋଯମିତି ନାମାସ୍ଯ କୀର୍ତିତମ୍

ଯେପରି ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେଠାରେ ସେ 'କୁମାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କର ନାମ 'ସନତ୍କୁମାର' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ତେଷାଂ ଦ୍ଵାଦଶ ତେ ଵଂଶା ଦିଵ୍ଯା ଦେଵଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ। କ୍ରିଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଵନ୍ତୋ ମହର୍ଷିଭିରଲଂକୃତାଃ

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାରଟି ବଂଶ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଭରପୂର, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜାଶୀଳ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଷ କରଣୋଦ୍ଭୂତୋ ଲୋକାନ୍ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ। ମହଦାଦିଵିଶେଷାନ୍ତୋ ଵିକାରଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସ୍ଵଯମ୍

ଏହିପରି, କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ବିକାର, ବଡ଼ଠାରୁ ଉପାଦିକୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ।

ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯପ୍ରଭାଲୋକୋ ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡିତଃ। ନଦୀଭିଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରୈଶ୍ଚ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚ ସମାଵୃତଃ

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ରେ ଘେରାଯାଇଛି।

ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈଃ ପ୍ରୀତୈର୍ଜ୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା। ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଵନେଽଵ୍ଯକ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ଚରତି ଶର୍ଵରୀମ୍

ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ସହର ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ଦେଇଛି; ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବନରେ ବ୍ରହ୍ମା ରାତିରେ ଚରଣ କରନ୍ତି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତବୀଜପ୍ରଭଵସ୍ତସ୍ଯୈଵାନୁଗ୍ରହୋତ୍ଥିତଃ। ବୁଦ୍ଧିସ୍କନ୍ଧମଯଶ୍ଚୈଵ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଙ୍କୁରକୋଟରଃ

ଅଦୃଶ୍ୟ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର କୃପାରେ ଜନ୍ମିତ, ବୁଦ୍ଧିର ଗଠନରେ ତିଆରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଂକୁରର ଗୁହା ରହିଛି।

ମହାଭୂତପ୍ରଶାଖଶ୍ଚ ଵିଶେଷୈଃ ପତ୍ରଵାଂସ୍ତଥା। ଧର୍ମାଧର୍ମସୁପୁଷ୍ପସ୍ତୁ ସୁଖଦୁଃଖଫଲୋଦଯଃ

ମହାଭୂତର ଶାଖା ଓ ବିଶେଷ ରୂପୀ ପତ୍ରରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଫୁଲରେ ଫୁଲିଥିବା, ସୁଖ ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଉଥିବା।

ଆଜୀଵଃ ସର୍ଵଭୂତାନାମଯଂ ଵୃକ୍ଷଃ ସନାତନଃ। ଏତଦ୍ବ୍ରହ୍ମବଲଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ତସ୍ଯ ହ

ଏହି ସନାତନ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବିକା; ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତି, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷର ବଳ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତନ୍ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍। ଇତ୍ଯେଷୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରାକୃତସ୍ତୁ ଯଃ

ଯେଉଁ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ ନିତ୍ୟ ଓ ସତ୍-ଅସତ୍ ଦୁହିଁର ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ହେଉଛି କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି।

ମୁଖ୍ଯାଦଯସ୍ତୁ ଷଟ୍‌ସର୍ଗା ଵୈକୃତା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକାଃ। ତ୍ରୈକାଲେ ସମଵର୍ତନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତେଽଭିମାନିନଃ ॥୧.୯.

ମୁଖ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ବିକାର; ସେଗୁଡ଼ିକ ତିନି କାଳରେ ଘଟେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆତ୍ମବୋଧ କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ।

ସର୍ଗାଃ ପରସ୍ପରସ୍ଯାଥ କାରଣଂ ତେ ବୁଧୈଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଦିଵ୍ଯୌ ସୁପର୍ଣୌ ସଯୁଜୌ ସଶାଖୌ ପଟଵିଦ୍ରୁମୌ

ସୃଷ୍ଟିମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ କାରଣ, ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି; ଦୁଇଟି ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, ଏକତ୍ରିତ, ଶାଖାସମେତ, ପଟ ଓ ବିଦ୍ରୁମ ବୃକ୍ଷ।

ଦ୍ଯୌର୍ମୂର୍ଦ୍ଧାନଂ ଯସ୍ଯ ଵିପ୍ରାସ୍ତୁଵନ୍ତି ଖନ୍ନାଭିଂ ଵୈ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଚ ନେତ୍ରେ। ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଚରଣୌ ଚାସ୍ଯ ଭୂମିଃ ସୋଽଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତ ପ୍ରସୂତିଃ

ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆକାଶ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ନାଭି ହେଉଛି ଖ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାନ ହେଉଛି ଦିଗ, ପାଦ ହେଉଛି ଭୂମି—ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ।

ଵକ୍ରାଦ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସଂପ୍ରସୂତା ଯଦ୍ଵକ୍ଷସ୍ତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ପୂର୍ଵଭାଗେ। ଵୈଶ୍ଯାଶ୍ଵୋରୋର୍ଯସ୍ଯ ପଦ୍ଭଯାଂ ଚ ଶୂଦ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣା ଗାତ୍ରତଃ ସଂପ୍ରସୂତାଃ

ଯାହାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ପୂର୍ବ ଭାଗରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁରୁ ଵୈଶ୍ୟ, ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ମହେଶ୍ଵରଃ ପରୋଽଵ୍ଯକ୍ତାଦଣ୍ଡମଵ୍ଯକ୍ତସଂଭଵମ୍। ଅଣ୍ଡାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ପୁନର୍ବ୍ରହ୍ମା ଯେନ ଲୋକାଃ କୃତାସ୍ତ୍ଵିମେ

ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଉପରେ ଥିବା ମହେଶ୍ୱର, ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ଅଣ୍ଡ; ସେଇ ଅଣ୍ଡରୁ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।

ଏଵଂଭୂତେଷୁ ଲୋକେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକର୍ତୃଣା। ଯଦା ତା ନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାଃ କେନାପି ହେତୁନା ।। ୧୦.

ଏପରି ଲୋକମାନେ ଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କାରଣରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଚଳିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।

ତମୋମାତ୍ରାଵୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଦାପ୍ରଭୃତି ଦୁଃଖିତଃ। ତତଃ ସ ଵିଦଧେ ବୁଦ୍ଧିମର୍ଥନିଶ୍ଚଯଗାମିନୀମ୍ ।। ୧୦.

ତାଳ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ସେଇବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ତିଆରି କଲେ।

ଅଥାତ୍ମନି ସମସ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ତମୋମାତ୍ରାଂ ନିଯାମିକାମ୍ । ରାଜସତ୍ଵଂ ପରାଜିତ୍ଯ ଵର୍ତ୍ତମାନଂ ସ ଧର୍ମତଃ ।। ୧୦.

ତାପରେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବେ ରଖିଲେ, ରାଜସିକ ଗୁଣକୁ ଜୟ କରି, ଧର୍ମ ପଥରେ ଚାଲିଲେ।

ତପ୍ଯତେ ତେନ ଦୁଃଖେନ ଶୋକଞ୍ଚକ୍ରେ ଜଗତ୍ପତିଃ। ତମଶ୍ଚ ଵ୍ଯନୁଦତ୍ତସ୍ମାଦ୍ରଜସ୍ତମସମାଵୃଣୋତ୍ ।। ୧୦.

ସେଇ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିଗଲା, ତେବେ ରଜ ଓ ତମ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲା।

ତତ୍ତମଃ ପ୍ରତିନୁତ୍ତଂ ଵୈ ମିଥୁନଂ ସ ଵ୍ଯଜାଯତ। ଅଧର୍ମାଚ୍ଚରଣାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ହିଂସା ଶୋକାଦଜାଯତ ।। ୧୦.

ଏହିପରି ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିବା ପରେ ଏକ ଯୁଗଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଅଧର୍ମରୁ ହିଁସା ଜନ୍ମ ନେଲା, ଶୋକରୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସମୁଦ୍ଭୂତେ ମିଥୁନେ ଚରଣାତ୍ମନି। ତତଶ୍ଚ ଭଗଵାନାସୀତ୍ ପ୍ରୀତଶ୍ଚୈଵମଶିଶ୍ରିଯତ୍ ।। ୧୦.

ଏହି ଚରଣ ରୂପୀ ଯୁଗଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ସ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ତାମପୋହଦଭାସ୍ଵରାମ୍। ଦ୍ଵିଧାକରୋତ୍ସ ତଂ ଦେହମର୍ଦ୍ଧେନ ପୁରୁଷୋଽଭଵତ୍ ।। ୧୦.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସେଇ ଦେହକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ, ଏହାର ଏକ ଅଂଶରୁ ପୁରୁଷ ହେଲେ।

ଅର୍ଦ୍ଧେନ ନାରୀ ସା ତସ୍ଯ ଶତରୂପା ଵ୍ଯଜାଯତ। ପ୍ରାକୃତାଂ ଭୂତଧାତ୍ରୀଂ ତାଂ କାମାନ୍ଵୈ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଵିଭୁଃ ।। ୧୦.

ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣା ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଶତରୂପା; ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୂତମାତା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ସା ଦିଵଂ ଵୃଥିଵୀଞ୍ଚୈଵ ମହିମ୍ନା ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଧିଷ୍ଠିତା। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସା ତନୁଃ ପୂର୍ଵା ଦିଵମାଵୃତ୍ତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୧୦.

ସେ ନିଜ ମହିମାରେ ଦିଗବ୍ୟାପି ଦିଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି ବସିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦେହ ଦିଗକୁ ଯାଇ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।

ଯା ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧାତ୍ ସୃଜତେ ନାରୀ ଶତରୂପା ଵ୍ଯଜାଯତ। ସା ଦେଵୀ ନିଯୁତନ୍ତପ୍ତ୍ଵା ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ ।। ୧୦.

ଯେଉଁ ଅଂଶରୁ ନାରୀ ରୂପେ ଶତରୂପା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ଦେବୀ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।

ଭର୍ତାରନ୍ଦୀପ୍ତଯଶସଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ସ ଵୈ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ପୂର୍ଵଂ ପୁରୁଷୋ ମନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୧୦.

ସେ ଦେବୀ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମନୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।