ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏକଵିଂଶମଥର୍ଵାଣମାପ୍ତୋର୍ଯାମାଣମେଵ ଚ। ଅନୁଷ୍ଟୁଭଂ ସଵୈରାଜମୁତ୍ତରାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍

ତାଙ୍କର ମୁଁହଠାରୁ ଏକୋଇଶି ଅଥର୍ବଣ ଗୀତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯାଜ୍ଞ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ ଏବଂ ବୈରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଵିଦ୍ଯୁତୋଽଶନିମେଘାଂଶ୍ଚ ରୋହିତେନ୍ଦ୍ରଧନୂଂଷି ଚ। ଵଯାଂସି ଚ ସସର୍ଜ୍ଜାଦୌ କଲ୍ପସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ

ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ବିଦ୍ୟୁତ, ଶିଳାବୃଷ୍ଟି, ମେଘ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଧନୁର୍ବାଣୀ ଏବଂ ପବନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଉଚ୍ଚାଵଚାନି ଭୂତାନି ଗାତ୍ରେବ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ପ୍ରଜାସର୍ଗଂ ସୃଜତୋ ହି ପ୍ରଜାପତେଃ

ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିରେ ଲିନ ଥିଲେ।

ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ପୂର୍ଵଂ ଦେଵାସୁରପିତୄନ୍ ପ୍ରଜାଃ। ତତଃ ସୃଜତି ଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚରାଣି ଚ ॥୧.୯.

ପ୍ରଥମେ ସେ ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମାନବ — ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାପରେ ସେ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଯକ୍ଷାନ୍ ପିଶାଚାନ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ତଥୈଵାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣାନ୍। ନରକିନ୍ନରରକ୍ଷାଂସି ଵଯଃ ପଶୁମୃଗୋରଗାନ୍

ସେ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଏହିପରି ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏହାସହିତ ମଣିଷ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଅଵ୍ଯଯଞ୍ଚ ଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ଯଦିଦଂ ସ୍ଥାଣୁ ଜଙ୍ଗମମ୍। ତେଷାଂ ଯେ ଯାନି କର୍ମାଣି ପ୍ରାକ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ। ତାନ୍ଯେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ସୃଜ୍ଯମାନାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ

ଅବିନାଶୀ ଓ ବିନାଶୀ, ଯେଉଁଠି ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ମ ଯେପରି ଥିଲା, ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେହି କର୍ମକୁ ହାସଲ କରନ୍ତି।

ହିଂସ୍ରାହିଂସ୍ରେ ମୃଦୁକ୍ରୂରେ ଧର୍ମାଧର୍ମାଵୃତାନୃତେ। ତଦ୍ଭାଵିତାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତସ୍ଯ ରୋଚତେ

ଯେଉଁଠି ହିଂସ୍ର କିମ୍ବା ଅହିଂସ୍ର, କୋମଳ କିମ୍ବା କଠୋର, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜର ଭାବନୁସାରେ ଯେପରି ଦେହ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ଦେହ ସେମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।

ମହାଭୂତେଷୁ ନାନାତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ମୂର୍ତ୍ତିଷୁ। ଵିନିଯୋଗଞ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ଧାତୈଵ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ ସ୍ଵଯମ୍

ବଡ଼ ପାଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହର ବିଭିନ୍ନତା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ, ସେ ସବୁ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

କେଚିତ୍ ପୁରୁଷକାରନ୍ତୁ ପ୍ରାହୁଃ କର୍ମ ଚ ମାନଵାଃ। ଦୈଵମିତ୍ଯପରେ ଵିପ୍ରାଃ ସ୍ଵଭାଵଂ ଦୈଵଚିନ୍ତକାଃ

କେହି ଲୋକେ ପୁରୁଷ ପ୍ରୟାସ ଓ କର୍ମକୁ କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଦୈବକୁ କହନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଋଷି ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଦୈବ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।

ପୌରୁଷଂ କର୍ମ ଦୈଵଞ୍ଚ ଫଲଵୃତ୍ତିସ୍ଵଭାଵତଃ। ନ ଚୈକଂ ନ ପୃଥଗ୍ଭାଵମଧିକଂ ନ ତଯୋର୍ଵିଦୁଃ। ଏତଦେଵଞ୍ଚ ନୈକଞ୍ଚ ନ ଚୋଭେ ନ ଚ ଵାପ୍ଯୁଭେ

ମଣିଷର କର୍ମ, ଦୈବ ଓ ତାଙ୍କର ଫଳର ସ୍ୱଭାବ — କେହି ଏହାକୁ ଏକ, ଅଲଗା, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତିନାହିଁ; ଏହି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଦୁହିଁଟି ଏକାସାଥି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

କର୍ମସ୍ଥାନ୍ ଵିଷଯାନ୍ ବ୍ରୂଯୁଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ। ନାମରୂପଞ୍ଚ ଭୂତାନାଂ କୃତାନାଞ୍ଚ ପ୍ରପଞ୍ଚନମ୍। ଵେଦଶବ୍ଧେଭ୍ଯ ଏଵାଦୌ ନିର୍ମମେ ସ ମହେଶ୍ଵରଃ

ଯେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ସମଦୃଷ୍ଟି ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମସ୍ଥଳ ଓ ବିଷୟକୁ କହନ୍ତି; ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ ନାମ ଓ ଆକୃତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିକାଶ, ସେ ସବୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବେଦ ଶବ୍ଦରୁ ମହେଶ୍ୱର ତିଆରି କଲେ।

ଋଷୀଣାଂ ନାମଧେଯାନି ଯାଶ୍ଚ ଦେଵେଷୁ ଦୃଷ୍ଟଯଃ। ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରସୂତାନାଂ ତାନ୍ଯେଵାସ୍ଯ ଦଧାତି ସଃ

ଋଷିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ଯେପରି ଶରବରୀ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେହିପରି ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଯଥର୍ତ୍ତାଵୃତୁଲିଙ୍ଗାନି ନାନାରୂପାଣି ପର୍ଯଯେ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଭାଵା ଯୁଗାଦିଷୁ

ଋତୁର ଚିହ୍ନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଯେପରି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।

ଏଵଂଵିଧାସୁ ସୃଷ୍ଟାସୁ ବ୍ରହ୍ମଣାଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନା। ଶର୍ଵର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସିଦ୍ଧିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ମାନସୀମ୍ ॥୧.୯.

ଏପରି ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଶରବରୀ ଶେଷରେ ମାନସିକ ଭାବରେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଏଵଂଭୂତାନି ସୃଷ୍ଟାନି ଚରାଣି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ଯଦାସ୍ଯ ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟା ନ ଵ୍ଯଵର୍ଧନ୍ତ ଧୀମତଃ

ଏପରି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାବାନ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଲେନାହିଁ।

ଅଥାନ୍ଯାନ୍ମାନସାନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ସଦୃଶାନାତ୍ମନୋଽସୃଜତ୍। ଭୃଗୁଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମାଙ୍ଗିରସନ୍ତଥା

ତାପରେ ସେ ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟ ମାନସପୁତ୍ର — ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରାସ — ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ମରୀଚିଂ ଦକ୍ଷମତ୍ରିଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚୈଵ ମାନସମ୍। ନଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତ୍ଯେତେ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତାଃ । ତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକାନାଂ ଵୈ ସର୍ଵେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍

ସେ ମାରୀଚି, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ମାନସପୁତ୍ର ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ନଅଜଣଙ୍କୁ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ।

ତତୋଽସୃଜତ୍ପୁନର୍ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଂ ରୋଷାତ୍ମସଂଭଵମ୍। ସଂକଲ୍ପଂ ଚୈଵ ଧର୍ମଂ ଚ ପୂର୍ଵେଷାମପି ପୂର୍ଵଜଃ

ତାପରେ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଓ ଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପୁରୁଣାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ ।

ଅଗ୍ରେ ସସର୍ଜ୍ଜ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ମାନସାନାତ୍ମନଃ ସମାନ୍। ସନନ୍ଦନଂ ସସନକଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଚ ସନାତନମ୍

ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ମନରୁ ମନସ ପୁତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ — ସନନ୍ଦନ, ସନକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ସନାତନ ।

ସନତ୍କୁମାରଂ ଚ ଵିଭୁଂ ସନକଂ ଚ ସନନ୍ଦନମ୍। ନ ତେ ଲୋକେଷୁ ସର୍ଜ୍ଜନ୍ତେ ନିରପେକ୍ଷାଃ ସନାତନାଃ

ସେମାନେ — ସନତ୍କୁମାର, ବଳଶାଳୀ ସନକ, ଓ ସନନ୍ଦନ — ସମସ୍ତେ ଚିରନ୍ତନ ଓ ନିରଲେପ । ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି ।

ସର୍ଵେ ତେ ହ୍ଯାଗତଜ୍ଞାନା ଵୀତରାଗା ଵିମତ୍ସରାଃ। ତେଷ୍ଵେଵଂ ନିରପେକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଲୋକଵୃତ୍ତାନୁକାରଣାତ୍

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ, ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ । ଏମିତି ନିରଲେପ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକର ଚଳନା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ ।

ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଗଵାନ୍ ପରମେଷ୍ଠୀ ହ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍। ତସ୍ଯ ରୋଷାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ପୁରୁଷୋଽର୍କ୍କସମଦ୍ଯୁତିଃ। ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀନରଵପୁସ୍ତେଜସା ଜ୍ଵଲନୋପମଃ

ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ଚିନ୍ତା କଲେ । ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଧା ନାରୀ ଆଧା ପୁରୁଷ ରୂପ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ତେଜ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ।

ସର୍ଵଂ ତେଜୋମଯଂ ଜାତମାଦିତ୍ଯସମତେଜସମ୍। ଵିଭଜାତ୍ମାନମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ

ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା । 'ନିଜକୁ ବିଭାଜନ କର' ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଧାଭୂତଃ ପୃଥକ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୁଷଃ ପୃଥକ୍। ସ ଚୈକାଦଶଧା ଜଜ୍ଞେ ଅର୍ଦ୍ଧମାତ୍ମାନମୀଶ୍ଵରଃ ॥୧.୯.

ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୁଇଭାଗ ହେଲେ — ଏକା ନାରୀ ଓ ଏକା ପୁରୁଷ । ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଆଧା ଅଂଶରୁ ଏଗାରୋଟି ରୂପରେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।

ତେନୋକ୍ତାସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ମହାତ୍ମନା। ଜଗତୋ ବହୁଲୀଭାଵମଧିକୃତ୍ଯ ହିତୈଷିଣଃ

ସେ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ମହିମାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ।

ଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତହେତୋର୍ହି ପ୍ରଯତଧ୍ଵମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ। ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଥାପନାଯ ହିତାଯ ଚ

ଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ ପାଇଁ, ଅଳସ୍ୟ ବିନା ଉଦ୍ୟମ କର, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ତାହାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିମନ୍ତେ ସ୍ଥିରତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ।

ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ରୁରୁଦୁର୍ଦୁଦ୍ରୁଵୁଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ରୋଦନାଦ୍ଦ୍ରାଵଣାଚ୍ଚୈଵ ରୁଦ୍ରା ନାମ୍ନେତିଵିଶ୍ରୁତାଃ

ଏପରି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ । ସେମାନଙ୍କର କାନ୍ଦିବା ଓ ଦୌଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ 'ରୁଦ୍ର' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ।

ଯୈର୍ହି ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍। ତେଷାମନୁଚରା ଲୋକେ ସର୍ଵଲୋକପରାଯଣାଃ

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସହିତ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ।

ନୈକନାଗା ଯୁତବଲା ଵିକ୍ରାନ୍ତାଶଚଵ ଗଣେଶ୍ଵରାଃ। ତତ୍ର ଯା ସା ମହାଭାଗା ଶଂକରସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧକାଯିନୀ

ସେମାନେ ଅନେକ ନାଗ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରବଳ ଓ ଗଣପତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଧା ଦେହ ଭାଗିନୀ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।