ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରାଂସ୍ତୁ ଦେଵେଶସ୍ତନୁମନ୍ଯାମପଦ୍ଯତ। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଂ ସତ୍ତ୍ଵବହୁଲାଂ ତତସ୍ତାଂ ସୋଽଭ୍ଯଯୂଯୁଜତ୍। ତତସ୍ତାଂ ଯୁଞ୍ଜତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯମାସୀତ୍ ପ୍ରଭୋଃ କିଲ

ଦେବମାନେକୁ ଦେଖି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ; ସେ ଦେହ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବା ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ଖୁସି ହେଲେ।

ତତୋ ମୁଖେ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଦୀଵ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵତାଃ। ଯତୋଽସ୍ଯ ଦୀଵ୍ଯତୋ ଜାତାସ୍ତେନ ଦେଵାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ

ତାପରେ ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଯେହেতୁ ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ 'ଦେବ' ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଧାତୁର୍ଦ୍ଦିଵୀତି ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କ୍ରୀଡାଯାଂ ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାନ୍ତନ୍ଵାନ୍ତୁ ଦିଵ୍ଯାଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ ତେନ ଦେଵତାଃ

ଯିଏ 'ଧାତୁର୍ ଦିବିତି' ନାମରେ ଖେଳରେ କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହିପରି ବୁଝାଯାଏ; ତାଙ୍କର ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଦେହରୁ ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଦେଵାନ୍ ସୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଦେଵେଶସ୍ତନୁମନ୍ଯାମପଦ୍ଯତ। ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମିକାଂ ଦେଵସ୍ତତୋଽନ୍ଯାଂ ସୋଽଭ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୧.୯.

ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ଦେବତାଙ୍କର ଠାକୁର ଆଉ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ଦେବତା ସୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଦେହ ନେଲେ, ଏହା ପରେ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ତାନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ପ୍ରାଧ୍ଯାଯତ ପ୍ରଭୁଃ। ପିତରୋ ହ୍ଯୁପପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ରାତ୍ର୍ଯହ୍ନୋରନ୍ତରାସୃଜତ୍। ତସ୍ମାତ୍ତେ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ପୁତ୍ରତ୍ଵନ୍ତେନ ତେଷୁ ତତ୍

ସେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବି ଇଚ୍ଛା କଲେ; ରାତି ଓ ଦିନର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଦୁଇଟି ପାଖ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି, ସେହି ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି।

ଯଯା ସୃଷ୍ଟାସ୍ତୁ ପିତରସ୍ତାନ୍ତନୁଂ ସ ଵ୍ଯପୋହତ। ସାପଵିଦ୍ଧା ତନୁସ୍ତେନ ସଦ୍ଯଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଜାଯତ

ଯେ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ସେ ଦେହକୁ ସେ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେହି ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହ ତୁରନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଇଗଲା।

ତସ୍ମାଦହସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ରାତ୍ରିର୍ଯା ସାଽସୁରୀ ସ୍ମୃତା। ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତୁ ଵୈ ପୈତ୍ରୀ ଯା ତନୁଃ ସା ଗରୀଯସୀ

ଏହିଠାରୁ ଦିନ ଦେବତାଙ୍କର, ରାତି ଅସୁରୀ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ପିତୃଙ୍କ ରୂପ ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵାସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯୋ ମନଵସ୍ତଥା। ତେ ଯୁକ୍ତାସ୍ତାମୁପାସନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମଧ୍ଯମାନ୍ତନୁମ୍

ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଅସୁର, ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସେହି ମଧ୍ୟମ ରୂପକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।

ତତୋଽନ୍ଯାଂ ସ ପୁନର୍ବ୍ରହ୍ମା ତନୁଂ ଵୈ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାଯାନ୍ତୁ ମନସା ସୋଽସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ଦେହ ସୁଦ୍ଧ ରଜୋଗୁଣରୁ ଗଠିତ ଥିଲା; ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ରଜଃପ୍ରାଯାତ୍ ତତଃ ସୋଽଥ ମାନସାନସୃଜତ୍ ସୁତାନ୍। ମନସସ୍ତୁ ତତସ୍ତସ୍ଯ ମାନସା ଜଜ୍ଞିରେ ପ୍ରଜାଃ

ଏହି ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଦେହରୁ, ସେ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କର ମନରୁ ସେହି ମାନସ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରଜାଶ୍ଚାପି ସ୍ଵାନ୍ତନୁନ୍ତା ମପୌହତ। ସାପଵିଦ୍ଧା ତନୁସ୍ତେନ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ସଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵଜାଯତ

ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଦେଖି, ସେ ପୁଣି ନିଜ ଦେହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେହି ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହ ତୁରନ୍ତ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଇଗଲା।

ତସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତି ସଂଦୃଷ୍ଟା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଯା ଉଦ୍ଭଵେ ପ୍ରଜାଃ। ଇତ୍ଯେତାସ୍ତନଵସ୍ତେନ ଵ୍ଯପଵିଦ୍ଧା ମହାତ୍ମନା

ଏହିପରି, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାର ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗ ହୋଇଥିଲା।

ସଦ୍ଯୋ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଚୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଚ ଜଜ୍ଞିରେ। ଜଯୋତ୍ସ୍ନା ସନ୍ଧ୍ଯା ତଥାହଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ସ୍ଵଯମ୍। ତମୋମାତ୍ରାତ୍ମିକା ରାତ୍ରିଃ ସା ଵୈ ତସ୍ମାତ୍ର୍ତ୍ରିଯାମି କା

ତୁରନ୍ତ, ରାତି, ଦିନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଦିନ ସୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଗଠିତ; ରାତି ସୁଦ୍ଧ ତମୋଗୁଣରୁ ଗଠିତ, ଏହିପରି ତାକୁ ତୃତୀୟ ବୋଲାଯାଏ।

ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵା ଦିଵ୍ଯତତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଦୃଷ୍‌ଟା ସୃଷ୍ଟା ମୁଖାତ୍ତୁ ଵୈ। ଯସ୍ମାତ୍ତେଷାଂ ଦିଵା ଜନ୍ମ ବଲିନସ୍ତେନ ତେ ଦିଵା ॥୧.୯.

ଏହିପରି, ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟତ୍ୱରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ, ମୁହଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦିନରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ, ଦିନରେ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ତନ୍ଵା ଯଦସୁରାନ୍ ରାତ୍ରୌ ଜଘନାଦସୃ ଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ

ସେହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଭୁ ରାତିରେ ତଳ ଅଂଶରୁ ଅସୁରମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଏତାନ୍ଯେଵ ଭଵିଷ୍ଯାଣାଂ ଦେଵାନାମସୁରୈଃ ସହ। ପିତୄଣାଂ ମାନଵାନାଞ୍ଚ ଅତୀତାନାଗତେଷୁ ଵୈ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷାଂ ନିମିତ୍ତାନି ଭଵନ୍ତି ହି

ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ଭବିଷ୍ୟତର ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁମାନେ, ପୂର୍ବ ଓ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କାରଣ ହୁଏ।

ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାର୍ଯାଭାସିତାନି ଵୈ। ଭାନ୍ତି ଯସ୍ମାତ୍ତତୋ ଭାସି ଭାଶବ୍ଦୋଽଯଂ ମନୀଷିଭିଃ। ଵ୍ଯାପ୍ତିଦୀପ୍ତ୍ଯାଂ ନିଗଦିତଃ ପୁନଶ୍ଚାହ ପ୍ରଜାପତିଃ

ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ଚାରିଟି ଆଲୋକର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଆଲୋକିତ ହେବାରୁ 'ଭା' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଦୀପ୍ତିର ଅର୍ଥ ଦେଉଛି; ପ୍ରଜାପତି ପୁଣି ଏହିପରି କହିଥିଲେ।

ସୋଽମ୍ଭାଂସ୍ଯେତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଦେଵଦାନଵମାନଵାନ୍। ପିତୄଂଶ୍ଚ ଵାସୃଜତ୍ସୋଽନ୍ଯାନାତ୍ମନୋ ଵିବୁଧାନ୍ ପୁନଃ

ଏହି ଜଳ, ଦେବତା, ଦାନବ, ମଣିଷ ଓ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଖି, ସେ ପୁଣି ନିଜଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତାମୁତ୍କୃତ୍ଯ ତନୁଂ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ତତୋଽନ୍ଯାମସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ। ମୂର୍ତିଂ ରଜସ୍ତମଃପ୍ରାଯାଂ ପୁନରେଵାଭ୍ଯଯୂଯୁଜତ୍

ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରଭୁ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ପୁଣି ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ପ୍ରଧାନ ଏକ ଦେହକୁ ଯୋଗ କଲେ।

ଅନ୍ଧକାରେ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟ ସ୍ତତୋଽନ୍ଯାଂ ସୃଜତେ ପୁନଃ। ତେନ ସୃଷ୍ଟାଃ କ୍ଷୁଧାତ୍ମାନସ୍ତେଽମ୍ଭାଂସ୍ଯାଦାତୁମୁଦ୍ଯତାଃ

ଅନ୍ଧକାରରେ, ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଭୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ ଖାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

ଅମ୍ଭାଂସ୍ଯେତାନି ରକ୍ଷାମ ଉକ୍ତଵନ୍ତଶ୍ଚ ତେଷୁ ଚ। ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ଲୋକେ କ୍ରୋଧାତ୍ମାନୋ ନିଶାଚରାଃ

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, 'ଆମେ ଏହି ଜଳକୁ ରକ୍ଷା କରିବା' ବୋଲି କହିଲେ। ସେମାନେ ଲୋକରେ ରାକ୍ଷସ ବୋଲି ପରିଚିତ, କ୍ରୋଧର ଅଂଶ ଓ ରାତିରେ ଚଳାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ।

ଯେଽବ୍ରୁଵନ୍ କ୍ଷିଣୁମୋଽମ୍ଭାଂସି ତେଷାଂ ଦୃଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ପରମ୍। ତେନ ତେ କର୍ମଣା ଯକ୍ଷା ଗୁହ୍ଯକାଃ କ୍ରୂରକର୍ମିଣଃ

ଯେମାନେ କହିଥିଲେ, 'ଆମେ ପାଣି କମେଇଦେବା', ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ବିବାଦ କରୁଥିବା ଦେଖାଗଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ଓ ଗୁହ୍ୟକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୂର କାମ କରନ୍ତି।

ରକ୍ଷଣେ ପାଲନେ ଚାପି ଧାତୁରେଷ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଯ ଏଷ କ୍ଷିତିଧାତୁର୍ଵୈ କ୍ଷଯଣେ ସନ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ

ରକ୍ଷା ଓ ପାଳନରେ ଏହି ଧାତୁକୁ ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଧାତୁ, ଯାହା କ୍ଷୟ କରେ, ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯପ୍ରିଯେଣାସ୍ଯ କେଶା ଅଶୀର୍ଯଂତ ଧୀମତଃ। ଶୀତୋଷ୍ଣାଚ୍ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତା ହ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତଦାରୋହନ୍ତ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ॥୧.୯.

ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର କେଶ ଅପ୍ରିୟ ଭାବରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମର କାରଣରୁ, ସେ କେଶ ଉପରକୁ ଉଠି, ପରେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯାଇଲା।

ହୀନା ମଚ୍ଛିରସୋ ଵ୍ଯାଲା ଯସ୍ମାଚ୍ଚୈଵାପସର୍ପିତାଃ। ଵ୍ଯାଲାତ୍ମାନଃ ସ୍ମୃତା ଵ୍ଯାଲାଦ୍ଧୀନତ୍ଵାଦହଯଃ ସ୍ମୃତାଃ

ମୋ ମୁଣ୍ଡରୁ ଯେଉଁ ବିଷାଳୀମାନେ ହଟିଗଲେ ଓ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସର୍ପ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅହି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ପନ୍ନତ୍ଵାତ୍ପନ୍ନଗାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ପାଶ୍ଚୈଵାପସର୍ପିଣଃ। ତେଷାଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନିଲଯାଃ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋରଧଃ

ପାଉଁଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପନ୍ନଗ ଓ ଅପସର୍ପି ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ତଳେ ଅଛି।

ତସ୍ଯ କ୍ରୋଧୋଦ୍ଭଵୋ ଯୋଽସାଵଗ୍ନିଗର୍ଭସ୍ସୁଦାରୁଣଃ। ସ ତୁ ସର୍ପସହୋତ୍ପନ୍ନାନାଵିଵେଶ ଵିଷାତ୍ମିକାନ୍

ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିର ଜନ୍ମ ହେଲା, ସେ ଜଣେ ବିଷ ଭାବରେ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ସର୍ପାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ କ୍ରୋଧାତ୍ମାନୋ ଵିନିର୍ମମେ। ଵର୍ଣେନ କପିଶେନୋଗ୍ରାସ୍ତେ ଭୂତାଃ ପିଶିତାଶନାଃ

ସେ ସର୍ପମାନେକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରୁ କ୍ରୋଧାତ୍ମା ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନେ କପିଶ ବର୍ଣ୍ଣର ଭୟଙ୍କର ପିଶିତ ଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ ହେଲେ।

ଭୂତତ୍ଵାତ୍ତେ ସ୍ମୃତା ଭୂତାଃ ପିଶାଚାଃ ପିଶିତାଶନାତ୍। ଵଯତୋ ଗାସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତଦା

ସେମାନଙ୍କର ଭୂତ ଭାବରୁ ସେମାନେ 'ଭୂତ' ଭାବେ ପରିଚିତ। ପିଶିତ ଭୋଜୀମାନେ 'ପିଶାଚ' ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ ଜନ୍ମ ନେଲେ।