ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କର୍ମାଜୀଵଂ ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ତେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ପରସ୍ପରମ୍। ଲୋକାନ୍ତରେଷୁ ସ୍ଥାନାନି ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧ୍ଯାଽଦଦତ୍ ପ୍ରଭୁଃ

ପ୍ରଭୁ କାମ ଓ ଜୀବିକା ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସଫଳତା ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲେ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍। ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରାମଷ୍ଵେପଲାଯିନାମ୍

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଜାପତିର; ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଇନ୍ଦ୍ରର।

ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମୁପଜୀଵିନାମ୍। ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପ୍ରତିଚାରେଣ ତିଷ୍ଠତାମ୍

ଯେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମାରୁତର; ଯେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ।

ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ଵର୍ଣାନାଂ ଵ୍ଯତ୍ଯାଚାରଵତାଂ ସ୍ଵଯମ୍। ତତଃ ସ୍ଥିତେଷୁ ଵର୍ଣେଷୁ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଚାଶ୍ରମାନ୍

ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଜାତିମାନଙ୍କର ନିଜ ଆଚରଣ ଅନୁଯାୟୀ; ଏହି ଭାବରେ ଜାତିମାନେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ, ପ୍ରଭୁ ଆଶ୍ରମଗୁଡିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିତ୍ଵଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥଂ ସଭିକ୍ଷୁକମ୍। ଆଶ୍ରମାଂଶ୍ଚତୁରୋ ହ୍ଯେତାନ୍ ପୂର୍ଵମାସ୍ଥାପଯତ୍ ପ୍ରଭୁଃ

ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଭିକ୍ଷୁ—ଏହି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

ଵର୍ଣକର୍ମାଣି ଯେ କେଚିତ୍ତେଷାମିହ ନ କୁର୍ଵତେ । କୁତଃ କର୍ମା କ୍ଷିତିଂ ପ୍ରାହୁରାଶ୍ରମସ୍ଥାନଵାସିନଃ

ଯେମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ଜାତିର କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କିପରି ହେବ?

ବ୍ରହ୍ମା ତାନ୍ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଆଶ୍ରମାନ୍ନାମନାମତଃ। ନିର୍ଦ୍ଦେଶାର୍ଥଂ ତତସ୍ତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମାନ୍ ପ୍ରଭାଷତ। ପ୍ରସ୍ଥାନାନି ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ଯମାଂଶ୍ଚ ନିଯମାଂଶ୍ଚ ହ

ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ରମର ନାମ ଦେଇ ସେମାନେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ, ପଥ ଓ ନିୟମ ଘୋଷଣା କଲେ।

ଚାତୁର୍ଵର୍ଣାତ୍ମକଃ ପୂର୍ଵଂ ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚାଶ୍ରମଃ ସ୍ମୃତଃ। ତ୍ରଯାଣାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋନିରେଵ ଚ। ଯଥାକ୍ରମଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯମୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଶ୍ଚ ତେ

ପୂର୍ବରୁ ଚାରିଟି ଜାତିର ମିଶ୍ରଣରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଣାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଆଶ୍ରମ ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ଆଶ୍ରମର ମୂଳ ଭିତି ଓ ଉତ୍ସ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହାର ନିୟମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି ।

ଦାରାଽଗ୍ନଯୋଽଥାତିଥେଯ ଇଜ୍ଯାଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିଯାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଇତ୍ଯେଷ ଵୈ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଧର୍ମସଂଗ୍ରହଃ

ଘରେ ଜୀବନ ସାଥୀ, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ଯଜ୍ଞ, ପିତୃ ପୂଜା, ଓ ସନ୍ତାନ—ଏହି ଗୁଡିକ ଗୃହସ୍ଥର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ।

ଦଣ୍ଡୀ ଚ ମେଖଲୀ ଚୈଵ ହ୍ଯଧଃ ଶାଯୀ ତଥା ଜଟୀ। ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଭୈକ୍ଷଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ

ଲଠି ଧରିବା, ମେଖଳା ପିନ୍ଧିବା, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ଜଟା ରଖିବା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଓ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା—ଏହି ଗୁଡିକ ଏକ ଶିଷ୍ୟର ଚିହ୍ନ ।

ଚୀରପତ୍ରାଜିନାନି ସ୍ଯୁର୍ଦ୍ଧାନ୍ଯମୂଲଫଲୌଷଧମ୍। ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେଽଵଗାହଶ୍ଚ ହୋମଶ୍ଵାରଣ୍ଯ ଵାସିନାମ୍

ବାଉଳ ଜଣେ ଚିର, ପତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ, ଧାନ, ମୂଳ, ଫଳ, ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ, ଓ ହୋମ କରିବା—ଏହି ଗୁଡିକ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ।

ଆସନ୍ନମୁସଲେ ଭୈକ୍ଷମସ୍ତେଯଂ ଶୌଚମେଵ ଚ। ଅପ୍ରମାଦୋଽଵ୍ଯଵାଯଶ୍ଚ ଦଯା ଭୂତେଷୁ ଚ କ୍ଷମା

ଉସର ଉପରେ ଭିକ୍ଷା ନେବା, ଚୋରି ନକରିବା, ଶୁଚିତା, ସଚେତନ ରହିବା, ନିର୍ଯୋଗ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦୟା, ଓ କ୍ଷମା—ଏହି ଗୁଡିକ ନିୟମ ।

ଅକ୍ରୋଧୋ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଦଶମଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଦଶଲକ୍ଷଣିକୋ ହ୍ଯେଷ ଧର୍ମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା

କ୍ରୋଧ ନ ରଖିବା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସେବା, ସତ୍ୟବାଦି—ଏହି ଦଶମ ଲକ୍ଷଣ । ଏହି ଦଶଟି ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି ।

ଭିକ୍ଷୋର୍ଵ୍ରତାନି ପଞ୍ଚାତ୍ର ପଞ୍ଚୈଵୋପଵ୍ରତାନି ଚ। ଆଚାରଶୁଦ୍ଧିର୍ନିଯମଃ ଶୌଚଞ୍ଚ ପ୍ରତିକର୍ମ ଚ। ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନମିତ୍ଯେଵଂ ପଞ୍ଚୈଵୋପଵ୍ରତାନ୍ଯପି

ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଉପନିୟମ ଅଛି—ଆଚାରର ଶୁଚିତା, ନିୟମ, ପରିଶୁଚିତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ, ଓ ସଠିକ ଦୃଷ୍ଟି—ଏହି ଗୁଡିକ ଉପନିୟମ ମଧ୍ୟ ।

ଧ୍ଯାନଂ ସମାଧିର୍ମନସେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସସାଗରୈର୍ଭୈକ୍ଷମଥୋପଗମ୍ଯ। ମୌନଂ ପଵିତ୍ରୋପଚିତୈର୍ଵିମୁକ୍ତିଃ ପରିଵ୍ରଜୋ ଧର୍ମମିମଂ ଵଦନ୍ତି

ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, ମୌନ ରହିବା, ଜମା ହୋଇଥିବା ପବିତ୍ରତା—ଏହି ଗୁଡିକ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ।

ସର୍ଵେ ତେ ଶ୍ରେଯସେ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଆଶ୍ରମା ବ୍ରହମଣା ସ୍ଵଯମ୍। ସତ୍ଯାର୍ଜ୍ଜଵନ୍ତପଃ କ୍ଷାନ୍ତିର୍ଯୋଗେଜ୍ଯା ଦମପୂର୍ଵିକା

ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମଗୁଡିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି—ସତ୍ୟ, ସିଧାସଳଖ, ତପସ୍ୟା, କ୍ଷମା, ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞ, ଓ ନିୟମ ଏହାର ଭିତି ।

ଵେଦାଃ ସାଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଵ୍ରତାନି ନିଯମାଶ୍ଚ ଯେ। ନ ସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଭାଵଦୋଷ ଉପାଗତେ

ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଯଜ୍ଞ, ଉପବାସ, ନିୟମ—ଏହି ଗୁଡିକ ମନ ଦୂଷିତ ହେଲେ କେବେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ବହିଃ କର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରସିଦ୍ଧଯନ୍ତି କଦାଚନ। ଅନ୍ତର୍ଭାଵପ୍ରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ କୁର୍ଵତୋଽପି ପରାକ୍ରମାନ୍

ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ କେବେ କେବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ଦୂଷିତ ହେଲେ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ ।

ସର୍ଵସ୍ଵମପି ଯୋଦଦ୍ଯାତ୍ କଲୁଷେଣାନ୍ତରାତ୍ମନା। ନ ତେନ ଧର୍ମଭାକ୍ ସ ସ୍ଯାଦ୍ଭାଵ ଏଵାତ୍ର କାରଣମ୍

ଯଦି କେହି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ ଦାନ କରିଦିଏ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହିଲେ, ତେବେ ସେ ଧର୍ମର ଅଂଶୀ ହେବେ ନାହିଁ; କାରଣ ଏଠି ମନର ଭାବ ମୁଖ୍ୟ ।

ଏଵଂ ଦେଵାଃ ସପିତର ଋଷଯୋ ମନଵସ୍ତଥା। ତେଷାଂ ସ୍ଥାନମମୁଷ୍ମିସ୍ତୁ ସଂସ୍ଥିତାନାଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ

ଏଭଳି ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ଓ ମନୁମାନେ—ତାଙ୍କର ନିବାସ ସେହି ଲୋକରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ଋଷୀଣାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ସ୍ମୃତଂ ତୁ ତେଷାଂ ତତ୍ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍

ଅଠାଉଁ ଏଠି ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଋଷିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ନିବାସ ଏହି, ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ନିବାସ ମଧ୍ୟ ଏହି ।

ସପ୍ତର୍ଷୀଣାନ୍ତୁ ଯତ୍ଶ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତନ୍ତଦ୍ଵୈ ଦିଵୌକସାମ୍। ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ଷଯଃ। ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ନାନାଧୀନାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ

ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କର ନିବାସ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ; ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ପ୍ରଜାପତି ନିବାସ, ବିରକ୍ତଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମା ନିବାସ, ଯୋଗୀଙ୍କର ଅମୃତ ନିବାସ—ନାନା ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ନାହିଁ ।

ସ୍ଥାନାନ୍ଯାଶ୍ରମିଣାଂ ତାନି ଯେ ସ୍ଵଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଚତ୍ଵାର ଏତେ ପନ୍ଥାନୋ ଦେଵଯାନା ଵିନିର୍ମିତାଃ

ଏହି ନିବାସଗୁଡିକ ଆଶ୍ରମୀମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ ପାଇଥିବେ; ଏହି ଚାରିଟି ପଥ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଛି ।

ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକତନ୍ତ୍ରେଣ ଆଦ୍ଯେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଭୁଵି। ପନ୍ଥାନୋ ଦେଵଯାନାଯ ତେଷାଂ ଦ୍ଵାରଂ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ

ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଲୋକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ପ୍ରଥମ ମନୁମାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀରେ ଏହି ପଥଗୁଡିକ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି; ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ ।

ତଥୈଵ ପିତୃଯାଣାନାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମାଦ୍ଵାରମୁଚ୍ଯତେ। ଏଵଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଵୈ ପ୍ରଵିଭାଗେ କୃତେ ତଦା। ଯଦାସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ପ୍ରଜା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମିକାଃ

ଏହିପରି ପିତୃପଥର ଦ୍ୱାର ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କହାଯାଏ । ଏଭଳି ଯେତେବେଳେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୋଇଥିଲା, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଉନଥିଲେ ।

ତତୋଽନ୍ଯା ମାନସୀଃ ସୋଽଥ ତ୍ରେତାମଗଧ୍ଯେଽସୃଜତ୍ ପ୍ରଜାଃ। ଆତ୍ମନଃ ସ୍ଵଶରୀରାଚ୍ଚ ତୁଲ୍ଯାଶ୍ଵୈଵାତ୍ମନା ତୁ ଵୈ

ତାପରେ ସେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ମଗଧ ଦେଶରେ ନିଜ ମନ ଓ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ସେମାନେ ସେଉଁଠି ନିଜ ପରି ସ୍ୱଭାବରେ ସମାନ ଥିଲେ।

ତସ୍ମିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ଵାଦ୍ଯେ ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେ କ୍ରମେଣ ତୁ। ତତୋଽନ୍ଯା ମାନସୀସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ

ସେ ତ୍ରେତାଯୁଗର ପ୍ରଥମ ଅଂଶର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଆସିଲାପରେ, ସେଉଁଠି ପୁଣି ନିଜ ମନରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତତଃ ସତ୍ତ୍ଵରଜୋଦ୍ରିକ୍ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ସୋଽଥାସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ। ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଵାର୍ତ୍ତାଯାଶ୍ଚୈଵ ସାଧିକାଃ

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜୋ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଜୀବିକାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ।

ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଋଷଯୋ ମନଵସ୍ତଥା। ଯୁଗାନୁରୂପା ଧର୍ମେଣ ଯୈରିମା ଵିଚିତାଃ ପ୍ରଜାଃ

ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ—ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।