ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୋତସୀସହ ତଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ନିଖାତଂ ପୁନରେଵ ଚ। ହସ୍ତାଷ୍ଟୌ ଚ ଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନଵାଷ୍ଟୌ ଵାଽପରେ ମତାଃ

ଏହାର ଦ୍ୱାର ଓ ଜଳପଥ ତଳେ ଖୋଦାଯାଇଛି। ଆଠ କିମ୍ବା ଦଶ ହସ୍ତ ମାପ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ ନଉ କିମ୍ବା ଆଠ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

ଖେଟାନାଂ ନଗରାଣାଞ୍ଚ ଗ୍ରାମାଣାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ପର୍ଵ୍ଵ ତୋଦକବନ୍ଧନମ୍

ଦୁର୍ଗ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ସୀମା ସଦା ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ଵିଷ୍କମ୍ଭାଯାମମେଵ ଚ। ଯୋଜନାନାଞ୍ଚ ଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାର୍ଦ୍ଧମାଯତମ୍

ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଲମ୍ବ ଏଭଳି: ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ଯୋଜନାର ଅଷ୍ଟମାଂଶର ଅର୍ଦ୍ଧ।

ପରମାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧମାଯାମଂ ପ୍ରଗୁଦକ୍‌ପ୍ରଵରଂ ପୁରମ୍। ଛିନ୍ନକର୍ଣଂ ଵିକର୍ଣନ୍ତୁ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ କୃଶସଂସ୍ଥିତମ୍

ପୁରର ଲମ୍ବ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅର୍ଦ୍ଧର ଅର୍ଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ୍, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ରହିବା ଉଚିତ୍। କାଟା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା କୋଣ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ଅତି ସାଣ୍ଠ ଆକୃତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଵୃତ୍ତଂ ହୀନଞ୍ଚ ଦୀର୍ଘଞ୍ଚ ନଗରଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଚତୁରସ୍ରାର୍ଜଵଂ ଦିକ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂଵୈ ପୁରଂ ପରମ୍

ଗୋଲ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅତି ଲମ୍ବା ପୁର ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ ନାହିଁ। ଚତୁରସ୍ର, ସିଧା ଓ ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ ପୁରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରାଦ୍ଯନ୍ତୁ ହସ୍ତାନଷ୍ଟଶତଂ ପରମ୍। ଅତ୍ର ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ହ୍ରସ୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍

ପ୍ରଥମ ମାପ ହେଉଛି ଚବିଶି ହସ୍ତ, ସର୍ବାଧିକ ଅଟସଉ ହସ୍ତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟମ ମାପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅତି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବ।

ଅଥ କିଷ୍କୁଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରାହୁର୍ମୁଖ୍ଯନିଵେଶନମ୍। ନଗରାଦର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭଂ ଖେଟଂ ଗ୍ରାମଂ ତତୋ ବହିଃ

ଆଠସଉ କିଷ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ବସତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନଗରର ଅର୍ଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଉପନଗର, ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ ଗ୍ରାମ ଅଛି।

ନଗରାଦ୍ଯୋଜନଂ ଖେଟଂ ଶେଟାଦ୍ଗ୍ରାମୋଽର୍ଦ୍ଧଯୋଜନମ୍। ଦ୍ଵିକ୍ରୋଶଂ ପରମା ସୀମା କ୍ଷେତ୍ରସୀମା ଚତୁର୍ଦ୍ଧନୁଃ

ନଗରଠାରୁ ଏକ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଉପନଗର, ଉପନଗରଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଗ୍ରାମ। ସର୍ବାଧିକ ସୀମା ଦୁଇ କ୍ରୋଶ, କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ଚାରି ଧନୁର ମାପ।

ଵିଂଶଦ୍ଧନୂଂଷି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଦିଶାଂ ମାର୍ଗସ୍ତୁ ତୈଃ କୃତଃ। ଵିଂଶଦ୍ଧନୁର୍ଗ୍ରାମମାର୍ଗଃ ସୀମାମାର୍ଗୋ ଦଶୈଵ ତୁ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ହୁଏ। ଗ୍ରାମ ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଓ ସୀମା ରାସ୍ତା ଦଶ ଧନୁର ହୁଏ।

ଧନୂଂଷି ଦଶ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜପଥଃ ସ୍ମୃତଃ। ନୃଵାଜିରଥନାଗାନାମସମ୍ବାଧଃ ସୁସଞ୍ଚରଃ

ରାଜପଥ ଦଶ ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ଚଳାପାଇଁ ସହଜ ଓ ଅବାଧ ହୁଏ।

ଧନୂଂଷି ଚୈଵ ଚତ୍ଵାରି ଶାଖାରଥ୍ଯାସ୍ତୁ ତୈଃ କୃତାଃ। ଗୃହରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଦ୍ଵିକାଶ୍ଚାପ୍ଯୁପରଥ୍ଯକାଃ

ଶାଖା ଗଲି ଚାରି ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ହୁଏ। ଘର ଗଲି ଓ ଉପଗଲି ଦୁଇ ଧନୁର, ଛୋଟ ଉପଗଲି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଧନୁର ହୁଏ।

ଘଣ୍ଟାପଥଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରିପଦଞ୍ଚ ଗୃହାନ୍ତରମ୍। ଵୃତ୍ତିମାର୍ଗାସ୍ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧପଦଂ ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶଃ ପଦିକଃ ସ୍ମୃତଃ

ଘଣ୍ଟାପଥ ଚାରି ପାଦ ଚଉଡ଼ା, ଘର ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପାଦ ରାସ୍ତା। ଗୋଲ ରାସ୍ତା ଅର୍ଦ୍ଧ ପାଦ ଓ ପୂର୍ବ ଶାରୀକୁ ପଦପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଵସ୍କରଂ ପରୀଵାହଂ ପଦମାତ୍ରଂସମନ୍ତତଃ। କୃତେଷୁ ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପୁନସ୍ଵକ୍ରୁର୍ଗୃହାଣି ଵୈ

ଏକ ଚଉଡ଼ିଆ ନାଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଦମାତ୍ର ଚଉଡ଼ାରେ ଘେରିଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହେଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ତାଙ୍କ ଘର ବନେଇବା ଉଚିତ୍।

ଯଥା ତେ ପୂର୍ଵମାସନ୍ଵୈ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତୁ ଗୃହସଂସ୍ଥିତାଃ। ତଥା କର୍ତୁଂ ସମାରବ୍ଧାଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗୃହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗଛମାନେ ରହିଥିଲେ, ସେହିପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପୁନି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରି ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚୈଵଗତାଃ ଶାଖା ନ ତାଶ୍ଚୈଵ ପରାଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂଗତା ଶ୍ଚାନ୍ଯା ଏଵଂ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଗତାଃ ପୁରା

ଗଛମାନଙ୍କର ଶାଖାମାନେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଇନଥିଲେ; ଏଠାରୁ କିଛି ଉପରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ହେଲେ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଵାଽନ୍ଵିଷ୍ଯସ୍ତଥା ନ୍ଯାଯୋ ଵୃକ୍ଷଶାଖା ଯଥା ଗତାଃ। ତଥା କୃତାସ୍ତୁ ତୈଃ ଶାଖାସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛାଲାସ୍ତୁ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଗଛର ଶାଖାମାନେ କିପରି ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲେ ଭଲଭାବେ ବୁଝି ଏବଂ ଖୋଜି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଶାଖାମାନେ ତିଆରି କଲେ; ଏହିପରି ଶାଖାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାଳାମାନେ ଉପନାମ ହେଲା।

ଏଵଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧାଃ ଶାଖାଭ୍ଯଃ ଶାଲାଶ୍ଚୈଵ ଗୃହାଣି ଚ। ତସ୍ମାତ୍ତା ଵୈସ୍ମୃତାଃ ଶାଲାଃ ଶାଲାତ୍ଵଂ ଚୈଵ ତାସୁ ତତ୍

ଏଭଳି ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶାଳା ଏବଂ ଘରମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ତେଣୁ ସେଗୁଡିକୁ ଶାଳା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଶାଳାର ଗୁଣ ତାହାରେ ଅଛି।

ପ୍ରସୀଦତି ମନସ୍ତାସୁ ମନଃ ପ୍ରସାଦଯନ୍ତି ତାଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଗୃହାଣି ଶାଲାଶ୍ଚ ପ୍ରାସାଦାଶ୍ଚୈଵ ସଂଜ୍ଞିତାଃ

ଏହି ଶାଳାମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ତେଣୁ ଘର, ଶାଳା ଏବଂ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତାଂସ୍ତାନ୍ ଵାର୍ତ୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍। ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷୁ ଵୈ ତଦା। ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତାଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାତ୍ମିକାଃ

ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଘଟାଇ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାର କରିଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଏବଂ ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଏବଂ ଭୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୌ ତାସାଂ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ପୁନଃ। ଵାର୍ତାର୍ଥସାଧିକାପ୍ଯନ୍ଯା ଵୃତ୍ତିସ୍ତାସାଂ ହି କାମତଃ

ତେତାଯୁଗରେ ପୁନି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି ଦେଖାଦେଲା; ଅନ୍ୟ ଏକ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲା।

ତାସାଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁଦକାନୀହ ଯାନି ନିମ୍ନୈର୍ଗତାନି ତୁ। ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ତଦଭାଵତ୍ସ୍ରୋତଃ ଖାତାନି ନିମ୍ନଗାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ବର୍ଷାର ପାଣି ନିମ୍ନଭୂମିରେ ଯାଇଥିଲା, ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡିକ ଝରା ହେଲା; ଏହି ଖୋଦା ନଳିକାମାନେ ନଦୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଏଵଂ ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜ୍ଜନେ। ଯେ ପରସ୍ତାଦପାଂ ସ୍ତୋକା ଆପନ୍ନାଃ ପୄଥିଵୀତଲେ

ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟିରେ ନଦୀମାନେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଯେଉଁ କିଛି ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ପାଣି ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

ଅପାମ୍ଭୂମେଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଦୋଷଧ୍ଯସ୍ତାସୁ ଚାଭଵନ୍। ପୁଷ୍ପମୂଲଫଲିନ୍ଯସ୍ତୁ ଓଷଧ୍ଯସ୍ତାଃ ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ

ପାଣି ଏବଂ ଭୂମିର ମିଶଣ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲ, ମୂଳ ଏବଂ ଫଳ ଥିବା ଔଷଧିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

ଅଫାଲକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାନୁପ୍ତା ଗ୍ରାମ୍ଯାଽରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ। ଋତୁପୁଷ୍ପଫଲାଶ୍ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷା ଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ

ଅନୁପ୍ତ ଏବଂ ଅଫାଳ କୃଷି, ଗ୍ରାମ୍ୟ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ—ଚୌଦା ପ୍ରକାର—ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଝାଡ଼ମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଶ୍ଚ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵାର୍ତ୍ତାଯାମୌଷଧସ୍ଯ ତୁ। ତୈନୌଷଧେନ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା

ତେତାଯୁଗରେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଔଷଧିର ଉପସ୍ଥିତି ହେଲା; ସେହି ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ତେତାଯୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ।

ତତଃ ପୁନରଭୂତ୍ତାସାଂ ରାଗୋ ଲୋଭଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନାର୍ଥେନ ତ୍ରେତାଯୁଗଵଶେନ ତୁ

ତାପରେ ପୁନି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ଲୋଭ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତେତାଯୁଗର ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବା ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା।

ତତସ୍ତାଃ ପର୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ନଦୀକ୍ଷେତ୍ରାଣି ପର୍ଵତାନ୍। ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଗୁଲର୍ମୌଷଧୀଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରସହ୍ଯ ତୁ ଯଥାବଲମ୍

ତାପରେ ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଏବଂ ଔଷଧିମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜବରଦସ୍ତି ଦଖଲ କଲେ।

ସିଦ୍ଧାତ୍ମାନସ୍ତୁ ଯେ ପୂର୍ଵଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃ ପ୍ରାକୃତେ ମଯା। ବ୍ରହ୍ମଣା ମାନଵାସ୍ତେ ଵୈ ଉତ୍ପନ୍ନା ଯୋଜନାଦିହ

ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ପ୍ରକୃତିସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମିଲେ।

ଶାନ୍ତାଶ୍ଚ ସୁଷ୍ମିଣଶ୍ଚୈଵ କର୍ମିଣୋ ଦୁଃଖିନସ୍ତଦା। ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତମାନାସ୍ତେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଜର୍ଜ୍ଞିରେ ପୁନଃ

ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ସୁମୃଦୁ ଏବଂ କର୍ମନିଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ତେତାଯୁଗରେ ପୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।