ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଥାଯୋଗଂ ଯଥାକାମଂ ସମେଷୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ। ଆରବ୍ଧାସ୍ତେ ନିକେତା ଵୈ କର୍ତ୍ତଂ ଶୀତୋଷ୍ଣ ଵାରଣମ୍

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାଇଚ୍ଛା, ସମତଳ ଓ ଅସମତଳ ସ୍ଥାନରେ, ସେମାନେ ଶୀତ ଓ ତାପରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତତଃ ସଂସ୍ଥାପଯାମାସ ଖେଟାନି ଚ ପୁରାଣି ଚ। ଗ୍ରାମାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଭାଗଂ ତଥୈଵାନ୍ତଃ ପୁରାଣି ଚ

ତେବେ ସେମାନେ ଗ୍ରାମ, ଗଞ୍ଜ ଓ ସହର ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗୃହ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ତାସାମାଯାମଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ ସଂନିଵେଶାନ୍ତରାଣି ଚ। ଚକ୍ରୁସ୍ତଦା ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞଂ ପ୍ରଦେଶଃ ସଂଜ୍ଞିତସ୍ତୁ ତୈଃ

ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବୁଝିବା ଅନୁସାରେ ଗ୍ରାମର ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ; ସେହିପରି ସ୍ଥାନକୁ ସେମାନେ ନାମ ଦେଲେ।

ଅଂଗୁଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରାଦେଶ ଉଚ୍ଯତେ। ତାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ମଧ୍ଯମଯା ଗୋକର୍ଣଶ୍ଚାପ୍ଯନାମଯା

ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜିରେ ମାପିଥିବା ପ୍ରସ୍ଥକୁ 'ପ୍ରଦେଶ' କୁହାଯାଏ; ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ତାଳ', ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ଗୋକର୍ଣ୍ଣ' ମାପାଯାଏ।

କନିଷ୍ଠଯା ଵିତସ୍ତିସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଙୁଲ ଉଚ୍ଯତେ। ରତ୍ନିରଙ୍ଗୁଲପର୍ଵ୍ଵାଣି ସଂଖ୍ଯଯା ତ୍ଵେକଵିଂଶତିଃ

କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ବିତସ୍ତି', ଯାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଲମ୍ବ କୁହାଯାଏ; 'ରତ୍ନି' ଏକବିଂଶତି ଆଙ୍ଗୁଠିର ଲମ୍ବ ହେଉଛି।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ହସ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ। କିଷ୍କୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଦ୍ଵିରତ୍ନିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲମ୍

ହସ୍ତର ମାପ ଚବିଶି ଆଙ୍ଗୁଠିର ବରାବର ହୁଏ। କିଷ୍କୁ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ରତ୍ନି ଅର୍ଥାତ୍ ଚୁଆଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ନାଲିକାଯୁଗମେଵ ଚ। ଧନୁଃ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ତତ୍ର ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତୈର୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ

ଧନୁର ଦଣ୍ଡ ଓ ତୀର ଦୁଇଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବା। ଏଭଳି ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁର ମାପ ମିଶି ଗବ୍ୟୂତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଅଷ୍ଟୌ ଧନୁଃସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନଂ ତୌର୍ନିରୁଚ୍ଯତେ। ଏତେନ ଯୋଜନେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତତଃ କୃତଃ

ଆଠ ହଜାର ଧନୁର ମାପକୁ ଏକ ଯୋଜନା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଣାମେଵ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ। ଚତୁର୍ଥଂ କୃତ୍ରିମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵିଧିମ୍

ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥଟି କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ। ଏହାର ବିଧି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ସୌଧୋଚ୍ଚଵପ୍ରପ୍ରାକାରଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚାତକାଵୃତମ୍। ତଦେକଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଦ୍ଵାରଂ କୁମାରୀପୁରମେଵ ଚ

ଉଚ୍ଚ ମହଳ, ଖାଇ ଓ ପ୍ରାକାର ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାରିପାଖ ଖରପତାରେ ଢାକା, ଏହି ଦୁର୍ଗର ଏକ ଶୁଭ ଦ୍ୱାର ଅଛି ଓ ଏହାକୁ କୁମାରୀପୁର କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରୋତସୀସହ ତଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ନିଖାତଂ ପୁନରେଵ ଚ। ହସ୍ତାଷ୍ଟୌ ଚ ଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନଵାଷ୍ଟୌ ଵାଽପରେ ମତାଃ

ଏହାର ଦ୍ୱାର ଓ ଜଳପଥ ତଳେ ଖୋଦାଯାଇଛି। ଆଠ କିମ୍ବା ଦଶ ହସ୍ତ ମାପ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ ନଉ କିମ୍ବା ଆଠ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

ଖେଟାନାଂ ନଗରାଣାଞ୍ଚ ଗ୍ରାମାଣାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ପର୍ଵ୍ଵ ତୋଦକବନ୍ଧନମ୍

ଦୁର୍ଗ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ସୀମା ସଦା ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ଵିଷ୍କମ୍ଭାଯାମମେଵ ଚ। ଯୋଜନାନାଞ୍ଚ ଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାର୍ଦ୍ଧମାଯତମ୍

ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଲମ୍ବ ଏଭଳି: ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ଯୋଜନାର ଅଷ୍ଟମାଂଶର ଅର୍ଦ୍ଧ।

ପରମାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧମାଯାମଂ ପ୍ରଗୁଦକ୍‌ପ୍ରଵରଂ ପୁରମ୍। ଛିନ୍ନକର୍ଣଂ ଵିକର୍ଣନ୍ତୁ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ କୃଶସଂସ୍ଥିତମ୍

ପୁରର ଲମ୍ବ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅର୍ଦ୍ଧର ଅର୍ଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ୍, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ରହିବା ଉଚିତ୍। କାଟା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା କୋଣ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ଅତି ସାଣ୍ଠ ଆକୃତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଵୃତ୍ତଂ ହୀନଞ୍ଚ ଦୀର୍ଘଞ୍ଚ ନଗରଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଚତୁରସ୍ରାର୍ଜଵଂ ଦିକ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂଵୈ ପୁରଂ ପରମ୍

ଗୋଲ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅତି ଲମ୍ବା ପୁର ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ ନାହିଁ। ଚତୁରସ୍ର, ସିଧା ଓ ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ ପୁରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରାଦ୍ଯନ୍ତୁ ହସ୍ତାନଷ୍ଟଶତଂ ପରମ୍। ଅତ୍ର ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ହ୍ରସ୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍

ପ୍ରଥମ ମାପ ହେଉଛି ଚବିଶି ହସ୍ତ, ସର୍ବାଧିକ ଅଟସଉ ହସ୍ତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟମ ମାପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅତି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବ।

ଅଥ କିଷ୍କୁଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରାହୁର୍ମୁଖ୍ଯନିଵେଶନମ୍। ନଗରାଦର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭଂ ଖେଟଂ ଗ୍ରାମଂ ତତୋ ବହିଃ

ଆଠସଉ କିଷ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ବସତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନଗରର ଅର୍ଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଉପନଗର, ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ ଗ୍ରାମ ଅଛି।

ନଗରାଦ୍ଯୋଜନଂ ଖେଟଂ ଶେଟାଦ୍ଗ୍ରାମୋଽର୍ଦ୍ଧଯୋଜନମ୍। ଦ୍ଵିକ୍ରୋଶଂ ପରମା ସୀମା କ୍ଷେତ୍ରସୀମା ଚତୁର୍ଦ୍ଧନୁଃ

ନଗରଠାରୁ ଏକ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଉପନଗର, ଉପନଗରଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଗ୍ରାମ। ସର୍ବାଧିକ ସୀମା ଦୁଇ କ୍ରୋଶ, କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ଚାରି ଧନୁର ମାପ।

ଵିଂଶଦ୍ଧନୂଂଷି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଦିଶାଂ ମାର୍ଗସ୍ତୁ ତୈଃ କୃତଃ। ଵିଂଶଦ୍ଧନୁର୍ଗ୍ରାମମାର୍ଗଃ ସୀମାମାର୍ଗୋ ଦଶୈଵ ତୁ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ହୁଏ। ଗ୍ରାମ ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଓ ସୀମା ରାସ୍ତା ଦଶ ଧନୁର ହୁଏ।

ଧନୂଂଷି ଦଶ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜପଥଃ ସ୍ମୃତଃ। ନୃଵାଜିରଥନାଗାନାମସମ୍ବାଧଃ ସୁସଞ୍ଚରଃ

ରାଜପଥ ଦଶ ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ଚଳାପାଇଁ ସହଜ ଓ ଅବାଧ ହୁଏ।

ଧନୂଂଷି ଚୈଵ ଚତ୍ଵାରି ଶାଖାରଥ୍ଯାସ୍ତୁ ତୈଃ କୃତାଃ। ଗୃହରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଦ୍ଵିକାଶ୍ଚାପ୍ଯୁପରଥ୍ଯକାଃ

ଶାଖା ଗଲି ଚାରି ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ହୁଏ। ଘର ଗଲି ଓ ଉପଗଲି ଦୁଇ ଧନୁର, ଛୋଟ ଉପଗଲି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଧନୁର ହୁଏ।

ଘଣ୍ଟାପଥଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରିପଦଞ୍ଚ ଗୃହାନ୍ତରମ୍। ଵୃତ୍ତିମାର୍ଗାସ୍ତ୍ଵର୍ଦ୍ଧପଦଂ ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶଃ ପଦିକଃ ସ୍ମୃତଃ

ଘଣ୍ଟାପଥ ଚାରି ପାଦ ଚଉଡ଼ା, ଘର ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପାଦ ରାସ୍ତା। ଗୋଲ ରାସ୍ତା ଅର୍ଦ୍ଧ ପାଦ ଓ ପୂର୍ବ ଶାରୀକୁ ପଦପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଵସ୍କରଂ ପରୀଵାହଂ ପଦମାତ୍ରଂସମନ୍ତତଃ। କୃତେଷୁ ତେଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ପୁନସ୍ଵକ୍ରୁର୍ଗୃହାଣି ଵୈ

ଏକ ଚଉଡ଼ିଆ ନାଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଦମାତ୍ର ଚଉଡ଼ାରେ ଘେରିଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହେଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ତାଙ୍କ ଘର ବନେଇବା ଉଚିତ୍।

ଯଥା ତେ ପୂର୍ଵମାସନ୍ଵୈ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତୁ ଗୃହସଂସ୍ଥିତାଃ। ତଥା କର୍ତୁଂ ସମାରବ୍ଧାଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗୃହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗଛମାନେ ରହିଥିଲେ, ସେହିପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପୁନି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରି ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚୈଵଗତାଃ ଶାଖା ନ ତାଶ୍ଚୈଵ ପରାଗତାଃ। ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂଗତା ଶ୍ଚାନ୍ଯା ଏଵଂ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଗତାଃ ପୁରା

ଗଛମାନଙ୍କର ଶାଖାମାନେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡିକ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଇନଥିଲେ; ଏଠାରୁ କିଛି ଉପରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ହେଲେ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଵାଽନ୍ଵିଷ୍ଯସ୍ତଥା ନ୍ଯାଯୋ ଵୃକ୍ଷଶାଖା ଯଥା ଗତାଃ। ତଥା କୃତାସ୍ତୁ ତୈଃ ଶାଖାସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛାଲାସ୍ତୁ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଗଛର ଶାଖାମାନେ କିପରି ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲେ ଭଲଭାବେ ବୁଝି ଏବଂ ଖୋଜି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଶାଖାମାନେ ତିଆରି କଲେ; ଏହିପରି ଶାଖାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାଳାମାନେ ଉପନାମ ହେଲା।

ଏଵଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧାଃ ଶାଖାଭ୍ଯଃ ଶାଲାଶ୍ଚୈଵ ଗୃହାଣି ଚ। ତସ୍ମାତ୍ତା ଵୈସ୍ମୃତାଃ ଶାଲାଃ ଶାଲାତ୍ଵଂ ଚୈଵ ତାସୁ ତତ୍

ଏଭଳି ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶାଳା ଏବଂ ଘରମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ତେଣୁ ସେଗୁଡିକୁ ଶାଳା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଶାଳାର ଗୁଣ ତାହାରେ ଅଛି।

ପ୍ରସୀଦତି ମନସ୍ତାସୁ ମନଃ ପ୍ରସାଦଯନ୍ତି ତାଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଗୃହାଣି ଶାଲାଶ୍ଚ ପ୍ରାସାଦାଶ୍ଚୈଵ ସଂଜ୍ଞିତାଃ

ଏହି ଶାଳାମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ତେଣୁ ଘର, ଶାଳା ଏବଂ ପ୍ରାସାଦମାନେ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପଘାତାଂସ୍ତାନ୍ ଵାର୍ତ୍ତୋପାଯମଚିନ୍ତଯନ୍। ନଷ୍ଟେଷୁ ମଧୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷେଷୁ ଵୈ ତଦା। ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲାସ୍ତାଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୁଧାତ୍ମିକାଃ

ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଘଟାଇ ଜୀବିକା ଉପାୟ ବିଚାର କରିଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଏବଂ ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଏବଂ ଭୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।