ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତସ୍ତେଷୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟେଷୁ ଵିଭ୍ରାନ୍ତା ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ। ଅଭି ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତଦା

ଗଛଗୁଡିକ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରେ, ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଓ ଅଶାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ, ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେହି ସିଦ୍ଧିକୁ ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁସ୍ତାସାଂ ଚ ଵୃକ୍ଷାସ୍ତେ ଗୃହସଂସ୍ଥିତାଃ। ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଫଲାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ

ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୃହସ୍ଥ ଗଛଗୁଡିକ ପୁନି ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ଏଠାରେ ପୋଶାକ, ଫଳ ଓ ଆଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ତେଷ୍ଵେଵ ଜାଯତେ ତାସାଂ ଗଂଧଵର୍ଣରସାନ୍ଵିତମ୍। ଅମାକ୍ଷିକଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ପୁଟକେ ପୁଟକେ ମଧୁ

ସେହି ଗଛଗୁଡିକରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ ଓ ରସରେ ଭରିଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧୁ ପ୍ରତି ପୁଟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ତେନ ତା ଵର୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ମୁଖେ ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯ ଚ। ହୃଷ୍ଟତୁଷ୍ଟାସ୍ତଯା ସିଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଜା ଵୈ ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ

ସେହି ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସୁଖୀ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ।

ପୁନଃ କାଲାଂତରେଣୈଵ ପୁନର୍ଲ୍ଲୋଭାଵୃତାସ୍ତୁ ତାଃ। ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତାନ୍ ପର୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ମଧୁ ଵା ମାକ୍ଷିକଂ ବଲାତ୍

କିଛି ସମୟ ପରେ, ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଗଛ ଓ ମଧୁକୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିଲେ।

ତାସାଂ ତେନାପଚାରେଣ ପୁନର୍ଲ୍ଲୋକକୃତେନ ଵୈ। ପ୍ରଣଷ୍ଟା ମଧୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଃ ଵ୍କଚିତ୍ ଵ୍କଚିତ୍

ସେମାନଙ୍କ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା, ଲୋକମାନଙ୍କ କାରଣରୁ, କିଛି କିଛି ସ୍ଥାନରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା।

ତସ୍ଯାମେଵାଲ୍ପଶିଷ୍ଟାଯାଂ ସଂଧ୍ଯାକାଲଵଶାତ୍ତଦା। ପ୍ରାଵର୍ତଂତ ତଦା ତାସାଂ ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାନ୍ଯଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାନି ତୁ

ସେମାନଙ୍କର କିଛି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିବା ସମୟରେ, ସଂଧ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ଶୀତଵାତାତପୈସ୍ତୀଵ୍ରୈସ୍ତତସ୍ତା ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍

ତେବେ, ତୀବ୍ର ଶୀତ, ପବନ ଓ ତାପରେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ।

କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵଂଦ୍ଵ ପ୍ରତୀକାରଂ ନିକେତାନି ହି ଭୋଜିରେ। ପୂର୍ଵଂ ନିକମିପାରାସ୍ତେ ଅନିକେତାଶ୍ରଯା ଭୃଶମ୍

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ, ସେମାନେ ଘର ତିଆରି କରିଥିଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ଘର ଛାଡ଼ି ରହୁଥିଲେ।

ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥାପ୍ରୀତି ନିକେତେଷ୍ଵଵସନ୍ ପୁନଃ। ମରୁଧନ୍ଵସୁ ନିମ୍ନେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ନଦୀଷୁ ଚ। ସଂଶ୍ରଯନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି ଧନ୍ଵାନଂ ଶାଶ୍ଵତୋଦକମ୍

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାପ୍ରିତି, ସେମାନେ ପୁନି ଘରରେ ବସିଥିଲେ—ମାଟି, ଅରଣ୍ୟ, ନିମ୍ନଭୂମି, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀରେ; ସେମାନେ ଦୁର୍ଗ ଓ ଜଳ ଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ।

ଯଥାଯୋଗଂ ଯଥାକାମଂ ସମେଷୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ। ଆରବ୍ଧାସ୍ତେ ନିକେତା ଵୈ କର୍ତ୍ତଂ ଶୀତୋଷ୍ଣ ଵାରଣମ୍

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାଇଚ୍ଛା, ସମତଳ ଓ ଅସମତଳ ସ୍ଥାନରେ, ସେମାନେ ଶୀତ ଓ ତାପରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତତଃ ସଂସ୍ଥାପଯାମାସ ଖେଟାନି ଚ ପୁରାଣି ଚ। ଗ୍ରାମାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଭାଗଂ ତଥୈଵାନ୍ତଃ ପୁରାଣି ଚ

ତେବେ ସେମାନେ ଗ୍ରାମ, ଗଞ୍ଜ ଓ ସହର ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗୃହ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

ତାସାମାଯାମଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ ସଂନିଵେଶାନ୍ତରାଣି ଚ। ଚକ୍ରୁସ୍ତଦା ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞଂ ପ୍ରଦେଶଃ ସଂଜ୍ଞିତସ୍ତୁ ତୈଃ

ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବୁଝିବା ଅନୁସାରେ ଗ୍ରାମର ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ; ସେହିପରି ସ୍ଥାନକୁ ସେମାନେ ନାମ ଦେଲେ।

ଅଂଗୁଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରାଦେଶ ଉଚ୍ଯତେ। ତାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ମଧ୍ଯମଯା ଗୋକର୍ଣଶ୍ଚାପ୍ଯନାମଯା

ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତରଜିରେ ମାପିଥିବା ପ୍ରସ୍ଥକୁ 'ପ୍ରଦେଶ' କୁହାଯାଏ; ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ତାଳ', ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ଗୋକର୍ଣ୍ଣ' ମାପାଯାଏ।

କନିଷ୍ଠଯା ଵିତସ୍ତିସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶାଙୁଲ ଉଚ୍ଯତେ। ରତ୍ନିରଙ୍ଗୁଲପର୍ଵ୍ଵାଣି ସଂଖ୍ଯଯା ତ୍ଵେକଵିଂଶତିଃ

କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ 'ବିତସ୍ତି', ଯାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଲମ୍ବ କୁହାଯାଏ; 'ରତ୍ନି' ଏକବିଂଶତି ଆଙ୍ଗୁଠିର ଲମ୍ବ ହେଉଛି।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ହସ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ। କିଷ୍କୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଦ୍ଵିରତ୍ନିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲମ୍

ହସ୍ତର ମାପ ଚବିଶି ଆଙ୍ଗୁଠିର ବରାବର ହୁଏ। କିଷ୍କୁ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ରତ୍ନି ଅର୍ଥାତ୍ ଚୁଆଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ନାଲିକାଯୁଗମେଵ ଚ। ଧନୁଃ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ତତ୍ର ଗଵ୍ଯୂତିସ୍ତୈର୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ

ଧନୁର ଦଣ୍ଡ ଓ ତୀର ଦୁଇଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବା। ଏଭଳି ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁର ମାପ ମିଶି ଗବ୍ୟୂତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଅଷ୍ଟୌ ଧନୁଃସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନଂ ତୌର୍ନିରୁଚ୍ଯତେ। ଏତେନ ଯୋଜନେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତତଃ କୃତଃ

ଆଠ ହଜାର ଧନୁର ମାପକୁ ଏକ ଯୋଜନା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଣାମେଵ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ସ୍ଵସମୁତ୍ଥାନି ତ୍ରୀଣି ତୁ। ଚତୁର୍ଥଂ କୃତ୍ରିମଂ ଦୁର୍ଗଂ ତସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵିଧିମ୍

ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥଟି କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ। ଏହାର ବିଧି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ସୌଧୋଚ୍ଚଵପ୍ରପ୍ରାକାରଂ ସର୍ଵତଶ୍ଚାତକାଵୃତମ୍। ତଦେକଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଦ୍ଵାରଂ କୁମାରୀପୁରମେଵ ଚ

ଉଚ୍ଚ ମହଳ, ଖାଇ ଓ ପ୍ରାକାର ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାରିପାଖ ଖରପତାରେ ଢାକା, ଏହି ଦୁର୍ଗର ଏକ ଶୁଭ ଦ୍ୱାର ଅଛି ଓ ଏହାକୁ କୁମାରୀପୁର କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରୋତସୀସହ ତଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ନିଖାତଂ ପୁନରେଵ ଚ। ହସ୍ତାଷ୍ଟୌ ଚ ଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନଵାଷ୍ଟୌ ଵାଽପରେ ମତାଃ

ଏହାର ଦ୍ୱାର ଓ ଜଳପଥ ତଳେ ଖୋଦାଯାଇଛି। ଆଠ କିମ୍ବା ଦଶ ହସ୍ତ ମାପ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କିଛି ଲୋକ ନଉ କିମ୍ବା ଆଠ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

ଖେଟାନାଂ ନଗରାଣାଞ୍ଚ ଗ୍ରାମାଣାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ। ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ପର୍ଵ୍ଵ ତୋଦକବନ୍ଧନମ୍

ଦୁର୍ଗ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ସୀମା ସଦା ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ତ୍ରିଵିଧାନାଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗାଣାଂ ଵିଷ୍କମ୍ଭାଯାମମେଵ ଚ। ଯୋଜନାନାଞ୍ଚ ଵିଷ୍କମ୍ଭମଷ୍ଟଭାଗାର୍ଦ୍ଧମାଯତମ୍

ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ପାଇଁ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଲମ୍ବ ଏଭଳି: ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ଯୋଜନାର ଅଷ୍ଟମାଂଶର ଅର୍ଦ୍ଧ।

ପରମାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧମାଯାମଂ ପ୍ରଗୁଦକ୍‌ପ୍ରଵରଂ ପୁରମ୍। ଛିନ୍ନକର୍ଣଂ ଵିକର୍ଣନ୍ତୁ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ କୃଶସଂସ୍ଥିତମ୍

ପୁରର ଲମ୍ବ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅର୍ଦ୍ଧର ଅର୍ଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ୍, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ରହିବା ଉଚିତ୍। କାଟା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା କୋଣ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ଅତି ସାଣ୍ଠ ଆକୃତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଵୃତ୍ତଂ ହୀନଞ୍ଚ ଦୀର୍ଘଞ୍ଚ ନଗରଂ ନ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ଚତୁରସ୍ରାର୍ଜଵଂ ଦିକ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂଵୈ ପୁରଂ ପରମ୍

ଗୋଲ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅତି ଲମ୍ବା ପୁର ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ ନାହିଁ। ଚତୁରସ୍ର, ସିଧା ଓ ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ ପୁରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରାଦ୍ଯନ୍ତୁ ହସ୍ତାନଷ୍ଟଶତଂ ପରମ୍। ଅତ୍ର ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ହ୍ରସ୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍

ପ୍ରଥମ ମାପ ହେଉଛି ଚବିଶି ହସ୍ତ, ସର୍ବାଧିକ ଅଟସଉ ହସ୍ତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟମ ମାପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅତି ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବ।

ଅଥ କିଷ୍କୁଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରାହୁର୍ମୁଖ୍ଯନିଵେଶନମ୍। ନଗରାଦର୍ଧଵିଷ୍କମ୍ଭଂ ଖେଟଂ ଗ୍ରାମଂ ତତୋ ବହିଃ

ଆଠସଉ କିଷ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ବସତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନଗରର ଅର୍ଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉଛି ଉପନଗର, ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ ଗ୍ରାମ ଅଛି।

ନଗରାଦ୍ଯୋଜନଂ ଖେଟଂ ଶେଟାଦ୍ଗ୍ରାମୋଽର୍ଦ୍ଧଯୋଜନମ୍। ଦ୍ଵିକ୍ରୋଶଂ ପରମା ସୀମା କ୍ଷେତ୍ରସୀମା ଚତୁର୍ଦ୍ଧନୁଃ

ନଗରଠାରୁ ଏକ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଉପନଗର, ଉପନଗରଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଗ୍ରାମ। ସର୍ବାଧିକ ସୀମା ଦୁଇ କ୍ରୋଶ, କ୍ଷେତ୍ର ସୀମା ଚାରି ଧନୁର ମାପ।

ଵିଂଶଦ୍ଧନୂଂଷି ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଦିଶାଂ ମାର୍ଗସ୍ତୁ ତୈଃ କୃତଃ। ଵିଂଶଦ୍ଧନୁର୍ଗ୍ରାମମାର୍ଗଃ ସୀମାମାର୍ଗୋ ଦଶୈଵ ତୁ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଚଉଡ଼ା ହୁଏ। ଗ୍ରାମ ରାସ୍ତା ବିଶି ଧନୁର ଓ ସୀମା ରାସ୍ତା ଦଶ ଧନୁର ହୁଏ।