ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏକାଦଶେନ୍ଦ୍ରିଯଵିଧା ନଵଧା ଚୋଦଯସ୍ତଥା। ଅଷ୍ଟୌ ଚ ତାରକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଶକ୍ତିଵିଧାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଏଠି ଏଗାରୋଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନଅଟି ପ୍ରେରଣା ଓ ତାରା ଆଦି ଅଠଟି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏହି ପ୍ରକାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅତଃ ପ୍ରକାଶାସ୍ତେ ସର୍ଵ୍ଵେ ଆଵୃତାଶ୍ଚ ବହିଃ ପୁନଃ। ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯକ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତେତ ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହାରୁ ପୁନି ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି; ଯେଉଁଥିରୁ ସେମାନେ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ' ଭାବେ ପରିଚିତ।

ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିଶ୍ଵମୀଶ୍ଵରଃ। ଅଭିପ୍ରାଯମଥୋଦ୍ଧୂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵ୍ଵନ୍ତଥାଭିଧମ୍। ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ ସମଵର୍ତ୍ତତ

ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଉଦ୍ଦିପିତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ଏକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସ ଚୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଯସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତତୋହ୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ

ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଧାରା, ଯାହା ଉପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଉପରକୁ ଚାଲିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେ ସୁଖପ୍ରୀତିବହୁଲା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ସଂଵୃତା। ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତୋଦ୍ଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରେ ବାହାରେ ଢାକା; ଅନ୍ତରେ ବାହାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏହିମାନେ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ' ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ତେନ ଵା ତାଦଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସୃଷ୍ଟାତ୍ମାନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯୋ ଵୈ ତେନ ସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ

ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଜଣାଯିବେ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ତୃତୀୟ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତଃସୁ ସୃଷ୍ଟେଷୁ ଦେଵେଷୁ ସ ତଦା ପ୍ରଭୁଃ। ପ୍ରୀତିମାନଭଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ତତୋଽନ୍ଯଂ ସୋଽଭ୍ଯମନ୍ଯତ। ସସର୍ଜ୍ଜ ସର୍ଗମନ୍ଯଂ ସ ସାଧକଂ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରଃ

ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ପ୍ରଭୁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଅଥାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତଦା। ପ୍ରାଦୁର୍ବ୍ବଭୂଵ ଚାଵ୍ଯକ୍ତାଦର୍ଵ୍ଵାକ୍‌ସ୍ରୋତଃ ସୁସାଧକମ୍। ଯସ୍ମାଦର୍ଵାକ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତେତ ତତୋଽର୍ଵ୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତ ଉଚ୍ଯତେ

ତାହାପରେ, ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତନରୁ, ଅପ୍ରକାଶ ଅବସ୍ଥାରୁ ଏକ ତଳକୁ ବହିବା ଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଥିଲା। ଏହି ଧାରା ତଳକୁ ବହିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତଳବାହା ଧାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେ ଚ ପ୍ରକାଶବହୁଲାସ୍ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵରଜୋଧିକାଃ। ତସ୍ମାତ୍ତେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ଚ କାରିଣଃ

ଏହି ଧାରାରେ ଅଧିକ ଆଲୋକ ରହିଛି, ତଥା ଅନ୍ଧାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ର ଅଧିକତା ରହିଛି। ଏହିପରି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି।

ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକାଶ୍ଚ ତେ। ଲକ୍ଷଣୈସ୍ତାରକାଦ୍ଯୈସ୍ତେ ଅଷ୍ଟଧା ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ

ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଆଲୋକମୟ ଅଟୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ସିଦ୍ଧାତ୍ମାନୋ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତେ ଗନ୍ଧର୍ଵସହଧର୍ମ୍ମିଣଃ। ଇତ୍ଯେଷ ତେଜସଃ ସର୍ଗୋ ହ୍ଯର୍ଵ୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ

ସେମାନେ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସହ ଏକ ଧର୍ମ ରଖିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଆଲୋକମୟ ତଳବାହା ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା।

ପଞ୍ଚମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଵିପର୍ଯ୍ଯଯେଣ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ତୁଷ୍ଟ୍ଯା ସିଦ୍ଧ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଵିଵୃତ୍ତଂ ଵର୍ତ୍ତମାନଞ୍ଚ ତେଽର୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ

ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି 'କୃପା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ: ବିପରୀତତା, ଶକ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା। ସେମାନେ ଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅର୍ଥକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିଥାନ୍ତି।

ଭୂତାଦିକାନାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଷଷ୍ଠଃ ସର୍ଗଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଵିପର୍ଯ୍ଯଯେଣ ଭୂତାଦିରଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ବିପରୀତତା ଓ ଅଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଭୂତ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

ପ୍ରଥମୋ ମହତଃ ସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମହତସ୍ତୁ ସଃ। ତନ୍ମାତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ଭୂତସର୍ଗଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି 'ମହତ୍' ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ତନ୍ମାତ୍ରା ରୁ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵୈକାରିକସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସର୍ଗ ଐନ୍ଦ୍ରିଯ କଃ ସ୍ମୃତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରାକୃତଃ ସର୍ଗଃ ସମ୍ଭୂତୋ ଭୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଃ

ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି 'ୱୈକାରିକ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମୁଖ୍ଯସର୍ଗଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ମୁଖ୍ଯା ଵୈ ସ୍ଥାଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସୋତାଶ୍ଚ ଯଃ ସର୍ଗସ୍ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଯୋନିଃ ସ ପଞ୍ଚମଃ

ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି 'ମୁଖ୍ୟ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଚଳ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ତିର୍ୟକ୍ ଧାରା ର ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚମ, ଏହା ପଶୁ ଜନ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଥୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତସାଂ ଷଷ୍ଠୋ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ। ତଥାର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସାଂ ସର୍ଗଃ ସପ୍ତମଃ ସ ତୁ ମାନୁଷଃ

ଉପରକୁ ବହିବା ଧାରାର ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଦେବ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତଳକୁ ବହିବା ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ, ଏହା ମାନବ ସୃଷ୍ଟି।

ଅଷ୍ଟମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତାମସସ୍ତୁ ସଃ। ପଞ୍ଚୈତେ ଵୈକୃତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି 'କୃପା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ। ଏହି ପଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଶ୍ଚୈଵ କୌମାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସର୍ଗାଃ କୃତାସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵ୍ଵକାଃ

ନବମ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତ, 'କୌମାର' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ତିନିଟି ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ସଫଳ ହୋଇଛି।

ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵ୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଷଟ୍ସର୍ଗା ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ତେ। ଵିସ୍ତରାନୁଗ୍ରହଂ ସର୍ଗଂ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିସ୍ତୃତ କୃପା ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଉଛି, ଶୁଣ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଧାଵାସ୍ଥିତଃ ସୋଽଥ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଵିପର୍ଯଯେଣ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ତୁଷ୍ଟ୍ଯା ସିଦ୍ଧ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ

ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ: ବିପରୀତତା, ଶକ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା।

ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଵିପର୍ଯାସସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷୁ ଶକ୍ତିତା। ସିଦ୍ଧାତ୍ମାନୋ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତୁ ତୁଷ୍ଟିର୍ଦ୍ଦେଵେଷୁ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ

ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିପରୀତତାରେ ଅଛନ୍ତି; ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ଶକ୍ତି ରହିଛି; ମାନବମାନେ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା; ଦେବମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ରେ ଅଛନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ ପ୍ରାକୃତାଶ୍ଚୈଵ ଵୈକୃତାଶ୍ଚ ନଵ ସ୍ମୃତାଃ। ସର୍ଗାଃ ପରସ୍ପରସ୍ଯାଥ ପ୍ରକାରା ବହଵଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଏଭଳି, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତ, ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଏକାପର ଏକ ସହ ଜଡିତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଅଗ୍ରେ ସସର୍ଜ୍ଜ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ମାନସାନାତ୍ମନଃ ସମାନ୍। ସନନ୍ଦନଞ୍ଚ ସନକଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଚ ସନାତନମ୍

ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ସମାନ। ସନନ୍ଦନ, ସନକ ଓ ପଣ୍ଡିତ ସନାତନ।

ଵିଜ୍ଞାନେନ ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତେ ଵୈଵର୍ତେନ ମହୌଜସଃ। ସଂବୁଦ୍ଧାଶ୍ଚୈଵ ନାନାତ୍ଵାଦପଵିଦ୍ଧାସ୍ତ୍ରଯୋଽପିତେ। ଅସୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ପ୍ରଜାସର୍ଗଂ ପ୍ରତିସର୍ଗଂ ଗତାଃ ପୁନଃ

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବିମୁକ୍ତ ହେଲେ, ବିକାର ଦ୍ୱାରା ବଡ ଶକ୍ତି ରଖିଲେ। ଜାଗୃତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନତାରୁ ତିନିଜଣ ଅଲଗା ହେଲେ; ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିବା, ସେମାନେ ପୁନଃ ବିଲୟରେ ଯାଇଲେ।

ତଦା ତେଷୁ ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ତଦାନ୍ଯାନ୍ ସାଧକାଂଶ୍ଚ ତାନ୍। ମାନସାନସୃଜଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ସ୍ଥାନାଭିମାନିନଃ। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵାଵସ୍ଥାନ୍ନାମତସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ

ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅତିକ୍ରମିଲାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତି ଅଟନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଲୟ ଅବସ୍ଥାରୁ । ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ ।

ଆପୋଽଗ୍ନିଃ ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଶସ୍ତଥା। ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦିଵଃ ସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ନଦାନ୍ ଶୈଲାନ୍ ଵନସ୍ପତୀନ୍

ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିବ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ବନସ୍ପତିମାନେ—

ଓଷଧୀନାଂ ତଥାତ୍ମାନୋ ହ୍ଯାତ୍ମାନୋ ଵୃକ୍ଷଵୀରୁଧାମ୍। ଲଵାଃ କାଷ୍ଠାଃ କଲାଶ୍ଚୈଵ ମୁହୂର୍ତ୍ତାଃ ସନ୍ଧିରାତ୍ର୍ଯହାଃ

ଔଷଧିମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ, ଗଛ ଓ ଲତାମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ, ଖଣ୍ଡ, କାଠ, କଳା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସନ୍ଧି, ଦିନ ଓ ରାତି—

ଅର୍ଦ୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ଅଯନାବ୍ଦଯୁଗାନି ଚ। ସ୍ଥାନାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଥାନାଖ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ତେ ସ୍ମୃତାଃ

ଅର୍ଦ୍ଧମାସ, ମାସ, ଅୟନ, ବର୍ଷ ଓ ଯୁଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଧିପତି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ, ଏବଂ ସେମାନେ ସେହି ସ୍ଥାନର ନାମରେ ପରିଚିତ ।