ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସସମୁଦ୍ରାମିମାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଂ ସପର୍ଵ୍ଵତାମ୍। ଭୂରାଦ୍ଯାଂ ଶ୍ଚତୁରୋ ଲୋକାନ୍ ପୁନଃ ସୋଽଥ ପ୍ରକଲ୍ପଯତ୍। ଲୋକାନ୍ ପ୍ରକଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଚ ପ୍ରଜାସର୍ଗଂ ସସର୍ଜ୍ଜ ହ

ସମୁଦ୍ର, ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀ, ଭୂ ଆଦି ଚାରିଟି ଲୋକକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୁନଃ ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ଏପରେ, ସେ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ଭଗଵାନ୍ ସିସୃକ୍ଷୁର୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ। ସସର୍ଜ୍ଜ ସୃଷ୍ଟିନ୍ତଦ୍ରୂପାଂ କଲ୍ପାଦିଷୁ ଯଥା ପୁରା

ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା, ଭଗବାନ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପୂର୍ବ କଳ୍ପମାନେ ଯେପରି, ସେହି ଆକୃତିରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଗଂ ତଦା ଵୈ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକମ୍। ପ୍ରଧାନସମକାଲଂ ଵୈ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତସ୍ତମୋମଯଃ

ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଧାନ ସହିତ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ତମୋ ମୋହୋ ମହାମୋହସ୍ତାମିସ୍ରୋ ହ୍ଯନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତଃ। ଅଵିଦ୍ଯା ପଞ୍ଚପର୍ଵ୍ଵୈଷା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ମହାତ୍ମନଃ

ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ବଡ଼ ମୋହ, ତାମସ ଓ ଯାହାକୁ ଅନ୍ଧ କୁହାଯାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଅଜ୍ଞାନ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ପ़ଞ୍ଚଧା ଚାଶ୍ରିତଃ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାଯତଃ ସୋଽଭିମାନିନଃ। ସର୍ଵ୍ଵତସ୍ତମସା ଚୈଵ ଦୀପଃ କୁମ୍ଭଵଦାଵୃତଃ। ବହିରନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧୋ ନିଃସଂଜ୍ଞ ଏଵ ଚ

ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭାଗର ସୃଷ୍ଟି, ଅଭିମାନରେ ଲୀନ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଏକ ଘଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଢାକାଯିବା ପରି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ବାହାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଚେତନ ଥିଲା।

ଯସ୍ମାତ୍ତୈଃ ସଂଵୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ମୁଖ୍ଯାନି କରଣାନି ଚ। ତସ୍ମାତ୍ତେ ସଂଵୃତାତ୍ମାନୋ ନଗା ମୁଖ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ

ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଧାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଢାକାଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଆତ୍ମା ଢାକା ଥିବା ପ୍ରଧାନ ଗଛ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ମୁଖ୍ଯସର୍ଗେ ତଥାଭୂତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯସାଧକମ୍। ଅପ୍ରସନ୍ନମନାଃ ସୋଽଥ ତତୋ ନ୍ଯାସୋଽଭ୍ଯମନ୍ଯତ

ଏପରି ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅକ୍ଷମ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ତା'ପରେ ବିରାଗ ଚିନ୍ତା କଲେ।

ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତତ୍ର ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ ସ୍ରୋତୋଽଭ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ। ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯଗ୍ ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତେତ ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍

ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେଉଁଥିରୁ ଏହା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ବହିଥିଲା, ଏହିକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତମୋବହୁତ୍ଵାତ୍ତେ ସର୍ଵ୍ଵେ ହ୍ଯଜ୍ଞାନବହୁଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଉତ୍ପଥଗ୍ରାହିଣଶ୍ଚାପି ତେ ଧ୍ଯାନାଦ୍ଧ୍ଯାନମାନିନଃ

ଏଠି ଅନ୍ଧକାର ବେଶି ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ଅଭିମାନ କରନ୍ତି।

ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିଶ୍ଵମୀଶ୍ଵରଃ। ଅହଂକୃତା ଅହଂମନା ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଦ୍ଵିଧାତ୍ମକାଃ

ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଅହଂକାର ଓ ଅହଂଭାବରେ ଗଠିତ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅଠାଇଶ ପ୍ରକାରର।

ଏକାଦଶେନ୍ଦ୍ରିଯଵିଧା ନଵଧା ଚୋଦଯସ୍ତଥା। ଅଷ୍ଟୌ ଚ ତାରକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ତେଷାଂ ଶକ୍ତିଵିଧାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଏଠି ଏଗାରୋଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନଅଟି ପ୍ରେରଣା ଓ ତାରା ଆଦି ଅଠଟି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏହି ପ୍ରକାରର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅତଃ ପ୍ରକାଶାସ୍ତେ ସର୍ଵ୍ଵେ ଆଵୃତାଶ୍ଚ ବହିଃ ପୁନଃ। ଯସ୍ମାତ୍ତିର୍ଯକ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତେତ ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ଏହିପରି, ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହାରୁ ପୁନି ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି; ଯେଉଁଥିରୁ ସେମାନେ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ' ଭାବେ ପରିଚିତ।

ତିର୍ଯକ୍ସ୍ରୋତାଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିଶ୍ଵମୀଶ୍ଵରଃ। ଅଭିପ୍ରାଯମଥୋଦ୍ଧୂତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵ୍ଵନ୍ତଥାଭିଧମ୍। ତସ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ ସମଵର୍ତ୍ତତ

ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଉଦ୍ଦିପିତ ଇଚ୍ଛା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ଏକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସ ଚୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଯସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତତୋହ୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ

ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଧାରା, ଯାହା ଉପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଉପରକୁ ଚାଲିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେ ସୁଖପ୍ରୀତିବହୁଲା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ସଂଵୃତା। ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତୋଦ୍ଭଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ

ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରେ ବାହାରେ ଢାକା; ଅନ୍ତରେ ବାହାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏହିମାନେ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ' ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ତେନ ଵା ତାଦଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସୃଷ୍ଟାତ୍ମାନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତାସ୍ତୃତୀଯୋ ଵୈ ତେନ ସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ

ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଜଣାଯିବେ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ତୃତୀୟ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତଃସୁ ସୃଷ୍ଟେଷୁ ଦେଵେଷୁ ସ ତଦା ପ୍ରଭୁଃ। ପ୍ରୀତିମାନଭଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ତତୋଽନ୍ଯଂ ସୋଽଭ୍ଯମନ୍ଯତ। ସସର୍ଜ୍ଜ ସର୍ଗମନ୍ଯଂ ସ ସାଧକଂ ପ୍ରଭୁରୀଶ୍ଵରଃ

ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ପ୍ରଭୁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଅଥାଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ଯାଭିଧ୍ଯାଯିନସ୍ତଦା। ପ୍ରାଦୁର୍ବ୍ବଭୂଵ ଚାଵ୍ଯକ୍ତାଦର୍ଵ୍ଵାକ୍‌ସ୍ରୋତଃ ସୁସାଧକମ୍। ଯସ୍ମାଦର୍ଵାକ୍ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତେତ ତତୋଽର୍ଵ୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତ ଉଚ୍ଯତେ

ତାହାପରେ, ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତନରୁ, ଅପ୍ରକାଶ ଅବସ୍ଥାରୁ ଏକ ତଳକୁ ବହିବା ଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଥିଲା। ଏହି ଧାରା ତଳକୁ ବହିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ତଳବାହା ଧାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେ ଚ ପ୍ରକାଶବହୁଲାସ୍ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵରଜୋଧିକାଃ। ତସ୍ମାତ୍ତେ ଦୁଃଖବହୁଲା ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ଚ କାରିଣଃ

ଏହି ଧାରାରେ ଅଧିକ ଆଲୋକ ରହିଛି, ତଥା ଅନ୍ଧାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ର ଅଧିକତା ରହିଛି। ଏହିପରି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି।

ପ୍ରକାଶା ବହିରନ୍ତଶ୍ଚ ମନୁଷ୍ଯାଃ ସାଧକାଶ୍ଚ ତେ। ଲକ୍ଷଣୈସ୍ତାରକାଦ୍ଯୈସ୍ତେ ଅଷ୍ଟଧା ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ

ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଆଲୋକମୟ ଅଟୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ସିଦ୍ଧାତ୍ମାନୋ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତେ ଗନ୍ଧର୍ଵସହଧର୍ମ୍ମିଣଃ। ଇତ୍ଯେଷ ତେଜସଃ ସର୍ଗୋ ହ୍ଯର୍ଵ୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ

ସେମାନେ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସହ ଏକ ଧର୍ମ ରଖିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଆଲୋକମୟ ତଳବାହା ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା।

ପଞ୍ଚମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଵିପର୍ଯ୍ଯଯେଣ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ତୁଷ୍ଟ୍ଯା ସିଦ୍ଧ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଵିଵୃତ୍ତଂ ଵର୍ତ୍ତମାନଞ୍ଚ ତେଽର୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ

ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି 'କୃପା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ: ବିପରୀତତା, ଶକ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା। ସେମାନେ ଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅର୍ଥକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିଥାନ୍ତି।

ଭୂତାଦିକାନାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଷଷ୍ଠଃ ସର୍ଗଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ଵିପର୍ଯ୍ଯଯେଣ ଭୂତାଦିରଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ବିପରୀତତା ଓ ଅଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଭୂତ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

ପ୍ରଥମୋ ମହତଃ ସର୍ଗୋ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମହତସ୍ତୁ ସଃ। ତନ୍ମାତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ତୁ ଭୂତସର୍ଗଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି 'ମହତ୍' ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ତନ୍ମାତ୍ରା ରୁ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵୈକାରିକସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ସର୍ଗ ଐନ୍ଦ୍ରିଯ କଃ ସ୍ମୃତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରାକୃତଃ ସର୍ଗଃ ସମ୍ଭୂତୋ ଭୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଃ

ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି 'ୱୈକାରିକ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମୁଖ୍ଯସର୍ଗଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ମୁଖ୍ଯା ଵୈ ସ୍ଥାଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତିର୍ଯ୍ଯକ୍ସୋତାଶ୍ଚ ଯଃ ସର୍ଗସ୍ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଯୋନିଃ ସ ପଞ୍ଚମଃ

ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି 'ମୁଖ୍ୟ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଚଳ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ତିର୍ୟକ୍ ଧାରା ର ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚମ, ଏହା ପଶୁ ଜନ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଥୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵସ୍ରୋତସାଂ ଷଷ୍ଠୋ ଦେଵସର୍ଗସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ। ତଥାର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତସାଂ ସର୍ଗଃ ସପ୍ତମଃ ସ ତୁ ମାନୁଷଃ

ଉପରକୁ ବହିବା ଧାରାର ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଦେବ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତଳକୁ ବହିବା ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ସପ୍ତମ, ଏହା ମାନବ ସୃଷ୍ଟି।

ଅଷ୍ଟମୋଽନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଗଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତାମସସ୍ତୁ ସଃ। ପଞ୍ଚୈତେ ଵୈକୃତାଃ ସର୍ଗାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତାଃ

ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି 'କୃପା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ। ଏହି ପଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ପ୍ରାକୃତୋ ଵୈକୃତଶ୍ଚୈଵ କୌମାରୋ ନଵମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପ୍ରାକୃତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ସର୍ଗାଃ କୃତାସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵ୍ଵକାଃ

ନବମ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତ, 'କୌମାର' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ତିନିଟି ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ସଫଳ ହୋଇଛି।