ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଧାନାତ୍ କ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣାତ୍ତୁ ରଜୋ ଵୈ ସମଵର୍ତ୍ତତ। ରଜଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ତତ୍ର ବୀଜେଷ୍ଵପି ଯଥା ଜଲମ୍

ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାରୁ ରଜୋଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠି ରଜୋଗୁଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭକାରୀ, ଯେପରି ବୀଜ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଥାଏ।

ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ହ୍ଯଧିଷ୍ଠିତାଃ। ଗୁଣେଭ୍ଯଃ କ୍ଷୋଭ୍ଯ ମାଣେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଵିଜଜ୍ଞିରେ। ଆଶ୍ରିତାଃ ପରମା ଗୁହ୍ଯାଃ ସର୍ଵାତ୍ମାନଃ ଶରୀରିଣଃ

ଗୁଣମାନେ ଅସମାନ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଉତ୍ତେଜିତ ଗୁଣମାନେ ଠାରୁ ତିନିଜଣ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ, ଗୁପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଶରୀରୀ ଜୀବଙ୍କ ଆତ୍ମା।

ରଜୋ ବ୍ରହ୍ମା ତମୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁରଜାଯତ। ରଜଃପ୍ରକାଶକୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ରଷ୍ଟ୍ଟୃତ୍ଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ରଜୋଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ, ତମୋଗୁଣ ଅଗ୍ନି ହେଲେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ତମଃପ୍ରକାଶକୋଽଗ୍ନିସ୍ତୁ କାଲତ୍ଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରକାଶକୋ ଵିଷ୍ଣୁରୌଦାସୀନ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ଅଗ୍ନି ତମୋଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରି କାଳ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଉଦାସୀନତାରେ ବସିଛନ୍ତି।

ଏତ ଏଵ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ଏତ ଏଵ ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ। ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତା ହ୍ଯେତେ ପରସ୍ପରମନୁଵ୍ରତାଃ

ଏହି ତିନିଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଏହି ତିନିଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ଅଗ୍ନି; ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।

ପରସ୍ପରେଣ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମିଥୁନାହ୍ଯେତେ ହ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପଜୀଵିନଃ। କ୍ଷଣଂ ଵିଯୋଗୋ ନ ହ୍ଯେଷାନ୍ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍

ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଇଜଣ ମିଶିଥାନ୍ତି, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।

ଈଶ୍ଵରୋ ହି ପରୋ ଦେଵୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ମହତଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମା ତୁ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତଃ ସର୍ଗାଯେହ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ପରଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚ ପରା ସ୍ମୃତା

ପରମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦେବତା; ବିଷ୍ଣୁ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିକ ରଜସ୍ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ, ପ୍ରକୃତିକୁ ପରା ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅଧିଷ୍ଠିତୋଽସୌ ହି ମହେଶ୍ଵରେଣ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସମନ୍ତାତ୍। ଅନୁପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତି ମହାନ୍ତ ଏଵ ଚିରସ୍ଥିତାଃ ସ୍ଵେ ଵିଷ୍ଯେ ପ୍ରିଯତ୍ଵାତ୍

ସେ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହାନ୍ତମାନେ, ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା, ପ୍ରେମରେ ପଛରେ ଚଲନ୍ତି।

ପ୍ରଧାନଂ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯାତ୍ସର୍ଗକାଲେ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଈଶ୍ଵରାଧିଷ୍ଠିତାତ୍ ପୂର୍ଵନ୍ତସ୍ମାତ୍ସଦସଦାତ୍ମକାତ୍। ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ମିଥୁନଂ ଯୁଗପତ୍ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ

ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅସମତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଧୀନରୁ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସଦସଦ୍ରୂପ ଠାରୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏକାସାଥି ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତସ୍ମାତ୍ତମୋଽଵ୍ଯକ୍ତମଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ। ସଂସିଦ୍ଧଃ କାର୍ଯକରଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମାଽଗ୍ରେ ସମଵର୍ତ୍ତତ

ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ତମୋମୟ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲାଯାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତେଜସା ପ୍ରଥମନୋ ଧୀମାନଵ୍ଯକ୍ତଃ ସଂପ୍ରକାଶତେ। ସ ଵୈ ଶରୀରୀ ପ୍ରଥମଃ କାରଣତ୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ତିନି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିବା, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ସେ ଶରୀରୀ ଭାବେ ପ୍ରଥମ କାରଣ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।

ଅପ୍ରତୀଘେନ ଜ୍ଞାନେନ ଐଶ୍ଵର୍ଯେଣ ଚ ସୋଽନ୍ଵିତଃ। ଧର୍ମେଣ ଚାପ୍ରତୀଘେନ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ସମନ୍ଵିତଃ

ସେ ଅବରୋଧ ନହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ଅବରୋଧ ନହୋଇଥିବା ଧର୍ମ ଓ ବିରାକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯାପ୍ରତିଘଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍। ଧର୍ମୈଶ୍ଵର୍ଯକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ରାହ୍ମୀ ଜଜ୍ଞେଽଭିମାନିନଃ

ତାଙ୍କର ଅବରୋଧ ନହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ବିରାକ୍ତିର ଚିହ୍ନ; ଧର୍ମ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାବେ ଅଭିମାନୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ଚାସ୍ଯ ମନସା ଚ ଯଦିଚ୍ଛତି। ଵଶୀକୃତତ୍ଵାଦ୍ଵୈଗୁଣ୍ଯାତ୍ ସୁରେଶତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵଭାଵତଃ

ଅଦୃଶ୍ୟ ଠାରୁ, ସେ ମନରେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା, ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା।

ଚତୁର୍ମୁଖସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚାନ୍ତକୋଽଭଵତ୍। ସହସ୍ରମୂର୍ଦ୍ଧା ପୁରୁଷସ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ

ଚାରିମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଓ କାଳ ଭାବେ ଅନ୍ତକର୍ତ୍ତା ହେଲେ; ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ତିନିଟି ଅବସ୍ଥା ରଖନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚ ରଜସ୍ତମଃ. ସାତ୍ଵିକଂ ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଚ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ

ବ୍ରହ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ରହିଥାଏ, କାଳର ଅବସ୍ଥାରେ ରଜ ଓ ତମ ରହିଥାଏ। ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥାଏ—ଏହିଭଳି ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ଗୁଣମାନେ କାମ କରନ୍ତି।

ଲୋକାନ୍ ସୃଜତି ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ସଂକ୍ଷିପତ୍ଯପି। ପୁରୁଷତ୍ଵେ ହ୍ଯୁଦାସୀନ ସ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାପତେ

ବ୍ରହ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କାଳର ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଅବସ୍ଥା।

ବ୍ରହ୍ମା କମଲଗର୍ଭାଭଃ କାଲୋ ଜାତ୍ଯାଞ୍ଜନପ୍ରଭଃ। ପୁରୁଷଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷୋ ରୂପଂ ତତ୍ପରମାତ୍ମନଃ

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆକୃତି ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି, କାଳଙ୍କର ରୂପ କଳା ଅଞ୍ଜନ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଦ୍ମନୟନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ।

ଯୋଗେଶ୍ଵରଃ ଶରୀରାଣି କରୋତି ଵିକରୋତି ଚ। ନାନାକୃତିକ୍ରିଯାରୂପନାମଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଵଲୀଲଯା

ଯୋଗେଶ୍ୱର ନିଜ ଲୀଳାରେ ଶରୀରମାନେ ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ରୂପ, ନାମ ଓ ଚଳନା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ତ୍ରିଧା ଯଦ୍ଵର୍ତ୍ତତେ ଲୋକେ ତସ୍ମାତ୍ରିଗୁଣ ଉଚ୍ଯତେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ପ୍ରଵିଭକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯୂହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଏହା ଲୋକରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ତିନିଗୁଣିଆ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଦାପ୍ନୋତି ଯଦାଦତ୍ତେ ଯଚ୍ଚାସ୍ତି ଵିଷଯଂ ପ୍ରତି। ତଚ୍ଚାସ୍ଯ ସତତଂ ଭାଵସ୍ତସ୍ମାଦାତ୍ମା ନିରୁଚ୍ଯତେ

ସେ ଯାହା ପାଉଛନ୍ତି, ଯାହା ନେଉଛନ୍ତି ଓ ଯାହା ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେ ସବୁ ସମୟରେ ଏହିଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ ସେ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଋଷିଃ ସର୍ଵଗତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶରୀରାଦ୍ଯତ୍ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ। ସ୍ଵାମିତ୍ଵମସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵପ୍ରଵେଶନାତ୍

ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ଋଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ନିଜେ ପ୍ରଭୁ ଥିବାରୁ ସେ ସବୁର ମାଲିକ। ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଅଧିକାର, ସେ ସମସ୍ତ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତିବୋଲି ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଭଗଵାନ୍ ଭଗସଦ୍ଭାଵାଦ୍ରାଗୋ ରାଗସ୍ଯ ଶାସନାତ୍। ପରଶ୍ଚ ତୁ ପ୍ରକୃତତ୍ଵାଦଵନାଦୋମିତିଃ ସ୍ମୃତଃ

ଭାଗ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେ ଭଗବାନ୍, ଆସକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରୁ ରାଗ, ପ୍ରାଚୀନତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ ପରଶୁ, ଓ ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତିବୋଲି ଅବନାଦ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ସର୍ଵଃ ସର୍ଵଂ ଯତସ୍ତତଃ। ନରାଣାମଯନଂ ଯସ୍ମାତ୍ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ

ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ସର୍ବ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଥିବାରୁ ସେ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ତ୍ରିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷତେ ଚ ତ୍ରିଭିସ୍ତୁ ଯତ୍। ଅଗ୍ରେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ

ସେ ନିଜକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ତିନି ଲୋକ ଚଳାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଚାରିମୁହଁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ଆଦିତ୍ଵାଚ୍ଚାଦିତେଵୋଽସାଵଜାତତ୍ଵାଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ। ପାତି ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃପ୍ରଜାପତିରତଃ ସ୍ମୃତଃ

ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ସେ ଆଦିତେୟ, ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ସେ ଅଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ସେ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଦେଵେଷୁ ଚ ମହାନ୍ ଦେଵୋ ମହାଦେଵସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ। ସର୍ଵେଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଲୋକାନାମଵଶ୍ଯତ୍ଵାତ୍ତଥେଶ୍ଵରଃ

ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାନ ଦେବତା, ତେଣୁ ସେ ମହାଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ନାଥ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରୁ ସେ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂତ ଉଚ୍ଯତେ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଭୁଃ ସର୍ଵଗତୋ ଯତଃ

ବଡ଼ ଥିବାରୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ମୂଳ ଥିବାରୁ ସେ ଭୂତ, କ୍ଷେତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ସେ ବିଭୁ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଯସ୍ମାତ୍ ପୁର୍ଯନୁଶେତେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ। ନୋତ୍ପାଦିତତ୍ଵାତ୍ ପୂର୍ଵତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିତି ସ ସ୍ମୃତଃ

ସେ ଶରୀର ରୂପୀ ପୁରୀରେ ବସିଥିବାରୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିବା ଓ ପୂର୍ବରୁ ଥିବାରୁ ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।