ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଲିଙ୍ଗମାତ୍ରସମୁତ୍ପନ୍ନଃ) କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତସ୍ତୁ ସଃ। ଧର୍ମାଦୀନାନ୍ତୁ ରୂପାଣି ଲୋକତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥହେତଵଃ। ମହାଂସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିଂ କୁରୁତେ ନୋଦ୍ଯମାନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା

କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପଗୁଡିକ ଏହି ସଂସାର ତତ୍ତ୍ୱର କାରଣ ହେଉଛି; ମହାତତ୍ତ୍ୱ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ବା ଇଚ୍ଛା ବିନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ମନୋ ମହାନ୍ମତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ଖ୍ଯାତିରୀଶ୍ଵରଃ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଚିତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ସଂଵିତ୍ ଵିପୁରଂ ଚୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ମନ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଶାସନଶକ୍ତି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଚେତନା, ସ୍ମୃତି, ସଂବିତ୍ତି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତତା — ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ମନୁତେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯସ୍ମାଚ୍ଚେଷ୍ଟାଫଲଂ ଵିଭୁଃ। ସୌକ୍ଷ୍ମତ୍ଵେନ ଵିଵୃଦ୍ଧାନାଂ ତେନ ତନ୍ମନ ଉଚ୍ଯତେ

ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳକୁ ବୁଝେ, ଏବଂ ବଢ଼ିଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା, ଏହିକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତ୍ତ୍ଵାନାମଗ୍ରଜୋ ଯସ୍ମାନ୍ମହାଂଶ୍ଚ ପରିମାଣତଃ। ଶେଷେଭ୍ଯୋଽପି ଗୁଣେଭ୍ଯୋଽସୌ ମହାନିତି ତତଃ ସ୍ମୃତଃ

ଯେହেতୁ ଏହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଗରୁ ଅଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେଠାରୁ ବଡ଼, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ମହାତତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବିଭର୍ତି ମାନଂ ମନୁତେ ଵିଭାଗଂ ମନ୍ଯତେଽପି ଚ। ପୁରୁଷୋ ଭୋଗସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ ତେନ ଚାସୌ ମତିଃ ସ୍ମୃତଃ

ଏହା ମାନ ଧରେ, ଭିନ୍ନତା ବୁଝେ, ଭେଦ ବିଚାର କରେ; ପୁରୁଷ ଭୋଗ ସହିତ ଜଡିତ ଥିବାରୁ, ଏହିକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦୃଂହଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ଭାଵାନାଂ ସଲିଲାଶ୍ରଯାତ୍। ଯସ୍ମାଦ୍‌ବୃଂହଯତେ ଭାଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତେନ ନିରୁଚ୍ଯତେ

ଏହାର ବିସ୍ତୃତତା ଓ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଶକ୍ତି ଦେବା, ଜଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ବଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଏହିକୁ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆପୂରଯିତ୍ଵା ଯସ୍ମାଚ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ଦେହାନନୁଗ୍ରହୈଃ। ତତ୍ତ୍ଵଭାଵାଂଶ୍ଚ ନିଯତାଂ ସ୍ତେନ ପୂରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ

ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ନିଜ କୃପାରେ ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିୟମିତ ରଖେ, ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ପୂର୍ଣ୍ଣତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବୁଧ୍ଯତେ ପୁରୁଷଶ୍ଚାତ୍ର ସର୍ଵଭାଵାନ୍ ହିତାହିତାନ୍ । ଯସ୍ମାଦ୍ବୋଧଯତେ ଚୈଵ ତେନ ବୁଦ୍ଧିର୍ନିରୁଚ୍ଯତେ

ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଭାବ — ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ — ବୁଝିପାରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହିକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଖ୍ଯାତିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପଭୋଗଶ୍ଚ ଯସ୍ମାତ୍ ସଂଵର୍ତ୍ତତେ ତତଃ। ଭୋଗଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତ୍ଵାତ୍ତେନ ଖ୍ଯାତିରିତି ସ୍ମୃତଃ

ଏଠାରୁ ଭୋଗ ଓ ଅନୁଭବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଭୋଗ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ବିବେକ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଖ୍ଯାଯତେ ତଦ୍ଗୁଣୈର୍ଵାପି ନାମାଦିଭିରନେକଶଃ। ତସ୍ମାଚ୍ଚ ମହତଃ ସଂଜ୍ଞା ଖ୍ଯାତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଏହା ତାହାର ଗୁଣ ଓ ବହୁ ନାମ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ; ତେଣୁ 'ବିବେକ' ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱର ନାମ।

ସାକ୍ଷାତ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଜାନାତି ମହାତ୍ମା ତେନ ଚେଶ୍ଵରଃ। ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଗ୍ରହାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଜ୍ଞା ତେନ ସ ଉଚ୍ଯତେ

ମହାତ୍ମା ସକଳକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜାଣିପାରନ୍ତି, ଏହିକାରଣେ ତାଙ୍କୁ 'ଈଶ୍ୱର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ପ୍ରଜ୍ଞା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଜ୍ଞାନାଦୀନି ଚ ରୂପାଣି କ୍ରତୁକର୍ମଫଲାନି ଚ। ଚିନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୋଗାର୍ଥାନ୍ତେନାସୌ ଚିତିରୁଚ୍ଯତେ

ଏହା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ଏକତ୍ର କରେ, ଏବଂ ଭୋଗ ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ଚେତନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵର୍ତ୍ତମାନାନ୍ଯତୀତାନି ତଥା ଚାନାଗତାନ୍ଯପି। ସ୍ମରତେ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ତେନାସୌ ସ୍ମୃତିରୁଚ୍ଯତେ

ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେ; ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ସ୍ମୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କୃତ୍ସ୍ନଂ ଚ ଵିନ୍ଦତେ ଜ୍ଞାନଂ ତସ୍ମାନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦେର୍ଵିଦେଶ୍ଚୈଵ ସଂଵିଦିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, 'ବିଦ' ଓ 'ବିଦେ' ଦୁହିଁକୁ 'ସଂବିଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯତେ ସ ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମିଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ସଂଵିଦିତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମହାନ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତରୈଃ

ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତାଙ୍କରେ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ 'ସଂବିଦ' ବଡ଼ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ଜ୍ଞାନମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ ଜ୍ଞାନସନ୍ନିଧିଃ। ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନାଂ ଵିପୁରୀଭାଵାଦ୍ଵିପୁରଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ବିପରୀତତା ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ 'ବିପୁର' ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ସର୍ଵେଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଲୋକାନାମଵଶ୍ଯଂ ଚ ତଥେଶ୍ଵରଃ। ବୃହତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ୍ମୃତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭଵ ଉଚ୍ଯତେ

ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱର ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାସକ ଥିବାରୁ, ଏବଂ ବଡ଼ ହେବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ଭବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଵିଜ୍ଞାନାଦେକତ୍ଵାଚ୍ଚ ସ କଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯସ୍ମାତ୍ ପୁର୍ଯନୁଶେତେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ। ନୋତ୍ପାଦିତତ୍ଵାତ୍ ପୂର୍ଵତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ

କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଏକତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ସେ 'କ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସେ ନଗରରେ ବସିଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ପୁରୁଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିବା ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ସ୍ୱୟଂଭୂ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵମାଦ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଜ୍ଞୈରେଵଂ ସଦ୍ଭାଵଚିନ୍ତକୈଃ

ସମାନ ଅର୍ଥ ଥିବା ଶବ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଥିବା ଏବଂ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

ମହାନ୍ ସୃଷ୍ଟିଂ ଵିକୁରୁତେ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା। ସଙ୍କଲ୍ପୋଽଧ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ ତସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଦ୍ଵଯଂ ସ୍ମୃତମ୍

ବଡ଼ ଜଣେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ। ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ — ଇଚ୍ଛା ଓ ନିଶ୍ଚୟ — ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଧର୍ମାଦୀନି ଚ ରୂପାଣି ଲୋକତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥହେତଵଃ। ତ୍ରିଗୁଣସ୍ତୁ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସତ୍ତ୍ଵରାଜସତାମସଃ

ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଜଗତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥର କାରଣ। ସେ ତିନୋଟି ଗୁଣ — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ — ରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ତ୍ରିଗୁଣାଦ୍ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାଦହଙ୍କାରସ୍ତତୋଽଭଵତ୍। ମହତା ଚାଵୃତଃ ସର୍ଗୋ ଭୂତାଦିଵିକୃତସ୍ତୁ ସଃ

ତିନୋଟି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ ରଜସ୍ ଅଧିକ ହେଲେ, ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଆବୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭୂତ ଆଦି ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଏହା ହେଉଛି।

ତସ୍ମାଚ୍ଚ ତମସୋଦ୍ରିକ୍ତାଦହଙ୍କାରାଦଜାଯତ। ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗସ୍ତୁ ଭୂତାଦିସ୍ତାମସସ୍ତୁ ସଃ

ଏହିପରି, ତମସ୍ ଅଧିକ ହେଲେ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଭୂତ ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ଭୂତ ଆଦି ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଏହା ତମସ୍ ର ହେଉଛି।

thumb|ମହାଭୂତାଃ ଆକାଶଂ ଶୁଷିରଂ ତସ୍ମାଦୁଦ୍ରିକ୍ତଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍। ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରନ୍ତୁ ଭୂତାଦିଶ୍ଚାଵୃଣୋତ୍ ପୁନଃ

ତାହାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଖାଲି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା। ଆକାଶ କେବଳ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଏବଂ ପୁଣି ଭୂତ ଆଦି ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା।

ଶବ୍ଦମାତ୍ରନ୍ତଦାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ। ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ୍ଜ ହ

ସେ ଶବ୍ଦକୁ ଆକାଶ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶକୁ ତାହାର ସାର ଭାବେ ଦେଲେ। ଭୂତ ଆଦି ରୂପ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ, କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

ବଲଵାନ୍ ଜାଯତେ ଵାଯୁଃ ସ ଵୈ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣୋ ମତଃ। ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରନ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍

ତାହାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଆକାଶ କେବଳ ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା।

ରସମାତ୍ରାସ୍ତୁ ତା ହ୍ଯାପୋ ରୂପମାତ୍ରାଭିରାଵୃଣୋତ୍। ଆପୋ ରସାନ୍ ଵିକୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ୍ଜିରେ

ପାଣି କେବଳ ରସ ହେଉଛି, ଏବଂ ସେ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲେ। ପାଣି ରସକୁ ରୂପାନ୍ତର କରି, କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ସଙ୍ଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ। ରସମାତ୍ରନ୍ତୁ ତତ୍ତୋଯଂ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍

ତାହାରୁ ସଂଘାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ରସରୁ ପାଣି ହୁଏ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରେ।

ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା। ଅଵିଶେଷଵାଚକତ୍ଵାଦଵିଶେଷାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଅଶାନ୍ତଘୋରମୂଢତ୍ଵାଦଵିଶେଷାସ୍ତତଃ ପୁନଃ

ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତନ୍ମାତ୍ର ଅଛି, ଏହି କାରଣରୁ ତନ୍ମାତ୍ରତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେମାନେ ଭିନ୍ନତା ନ ଦେଖାଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଅଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ପୁଣି ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।