ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅସକୃତ୍ପରିପୃଷ୍ଟସ୍ତୈର୍ମହାତ୍ମା ଲୋମହର୍ଷଣଃ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ କଥଯାମାସ ସତ୍ତମଃ

ମହାତ୍ମା ଲୋମହର୍ଷଣ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ପଚାରାଯାଇ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମିକ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ପୃଷ୍ଟାଂ ଚୈତାଂ କଥାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍। କଥ୍ଯମାନାଂ ମଯା ଚିତ୍ରାଂ ବହ୍ଵର୍ଥାଂ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତାମ୍

ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା, ଯାହା ପଚାରାଯାଇଛି, ମୃଦୁ ଏବଂ ପାପ ନାଶକ; ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହା କହୁଛି, ଏହା ବିଚିତ୍ର, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ।

ଯଶ୍ଚେମାଂଧାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୃଣୁଯାଦ୍ଵାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ। ଶ୍ରାଵଯେଚ୍ଚାପି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯତିଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ

ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସଦା ମନେ ରଖେ, ବା ବାରମ୍ବାର ଶୁଣେ, ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ନିମନ୍ତେ ପାଠ କରେ,

ଶୁଚିଃ ପର୍ଵସୁ ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ। ଦୀର୍ଘମାଯୁରଵାପ୍ନୋତି ସ ପୁରାଣାନୁକୀର୍ତ୍ତନାତ୍। ସ୍ଵଵଂଶଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ

ଶୁଚି, ପର୍ବଦିନରେ ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଦେଉଳରେ ଥିଲେ, ପୁରାଣ କଥା କହିଲେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଏ, ନିଜ ବଂଶକୁ ଉତ୍ଥାପି ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

ଵିସ୍ତାରାଵଯଵଂ ତେଷାଂ ଯଥାଶବ୍ଦଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧଧ୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ କୀର୍ତ୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍

ସେମାନଙ୍କ କଥାର ବିସ୍ତାର ଓ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଛି ଓ କୁହାଯାଉଛି, ଏବେ କୁହାଯାଉଛି; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ଆପଣମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମାଯୁର୍ଵିଵର୍ଧନମ୍। କୀର୍ତ୍ତନଂ ସ୍ଥିରକୀର୍ତ୍ତୀନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପୁଣ୍ଯକାରିଣାମ୍

ଏହି କଥା ଧନ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିଦାୟକ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଶ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ, ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ କୀର୍ତ୍ତି ଥିବା ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା।

ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ। ଵଂଶାନୁଚରିତଞ୍ଚେତି ପୁରାଣଂ ପଂଚଲକ୍ଷଣମ୍

ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶର କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପୁରାଣର ଲକ୍ଷଣ।

କଲ୍ପେଭ୍ଯୋଽପି ହି ଯଃ କଲ୍ପଃ ଶୁଚିଭ୍ଯୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ। ପୁରାଣଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାରୁତଂ ଵେଦସମ୍ମିତମ୍

ସମସ୍ତ କଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ପବିତ୍ର, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଏହି ମାରୁତ ପୁରାଣକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ପ୍ରବୋଧଃ ପ୍ରଲଯଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଥିତିରୁତ୍ପତ୍ତିରେଵ ଚ। ପ୍ରକ୍ରିଯା ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ କଥ୍ଯଵସ୍ତୁପରିଗ୍ରହଃ

ଜାଗ୍ରତି, ପ୍ରଳୟ, ସ୍ଥିତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି—ଏହି ସବୁ ପ୍ରଥମ ପାଦର ବିଷୟ, ଏବଂ କହିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଆଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକର ଗଣନା।

ଉପୋଦ୍ଵାତୋଽନୁଷଙ୍ଗଶ୍ଚ ଉପସଂହାର ଏଵ ଚ। ଧର୍ମ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍

ଉପୋଦ୍ୱାତ, ସଂଯୋଗ ଏବଂ ସମାପ୍ତି—ଏହା ଧାର୍ମିକ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।

ଏଵଂ ହି ପାଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସମାସାତ୍ କୀର୍ତ୍ତିତା ମଯା। ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯେତାନ୍ ପୁନସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାକ୍ରମମ୍

ଏଭଳି ଚାରିଟି ପାଦକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ଏବେ ପୁନି ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।

ତସ୍ମୈ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଯ ପୁରୁଷାଯେଶ୍ଵରାଯ ଚ। ଅନ୍ତାଯ ପ୍ରଥମାଯୈଵ ଵିଶିଷ୍ଟାଯ ପ୍ରଜାତ୍ମନେ। ବ୍ରହ୍ମଣେ ଲୋକତନ୍ତ୍ରାଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵେ

ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର, ଶେଷ ଓ ଆରମ୍ଭ, ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାପିତା, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସକ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

ମହଦାଦ୍ଯଂ ଵିଶେଷାନ୍ତଂ ସଵୈରୁପ୍ଯଂ ସଲକ୍ଷଣମ୍। ପଞ୍ଚପ୍ରମାଣଂ ଷଟ୍ଶ୍ଯେତଂ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତଂ ନୁତମ୍। ଅସଂଶଯାତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭୂତସର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଓ ବିଭାଗ ସହିତ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣ ଓ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟିକୁ କହିବି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତୁ ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍। ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଚୈଵ ଯମାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵ ଚିନ୍ତକାଃ

ଯେଉଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣ ସଦା ଅଛି, ଯାହା ସତ ଓ ଅସତ ଦୁହେଁ ରୂପରେ, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ପ୍ରଧାନ ବା ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଗନ୍ଧଵର୍ଣରସୈର୍ହୀନଂ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍। ଅଜାତଂ ଧ୍ରୁଵମକ୍ଷଯ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍

ଏହାର କୌଣସି ସୁଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ରହିତ, ଅଜନ୍ମା, ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ।

ଜଗଦ୍ଯୋନିଂ ମହଦ୍ଭୂତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍। ଵିଗ୍ରହଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମଵ୍ଯକ୍ତମଭଵତ୍ କିଲ

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଏବଂ ଅନନ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତି ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମଜଂ ସୂକ୍ଷ୍ମନ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରଭଵାଵ୍ଯଯମ୍। ଅସାମ୍ପ୍ରତମଵିଜ୍ଞେଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ରେ ସମଵର୍ତ୍ତତ

ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ଥିବା, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅବିବେଚ୍ୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।

ତସ୍ଯାତ୍ମନା ସର୍ଵମିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତମାସୀତ୍ତମୋମଯମ୍। ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ଗୁଣଭାଵେ ତମୋମଯେ

ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ଯେତେବେଳେ ଗୁଣଗୁଡିକ ସମତାରେ ଥିଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଥିଲେ।

ଗର୍ଗକାଲେ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତସ୍ଯ ଵୈ। ଗୁଣଭାଵାଦ୍ଵାଚ୍ଯମାନୋ ମହାନ୍ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ହ

ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲା; ଗୁଣମାନେ ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

ସୂକ୍ଷ୍ମେଣ ମହତା ସୋଽଥ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନ ସମାଵୃତଃ। ସତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତୋ ମହାନଗ୍ରେ ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରପ୍ରକାଶକମ୍। ମନୋ ମହାଂଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମନସ୍ତତ୍କାରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା, ଯାହା କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା; ମନ ଏବଂ ମହାତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନ ତାହାର କାରଣ ବୋଲି ମନ୍ୟା ହୁଏ।

ଲିଙ୍ଗମାତ୍ରସମୁତ୍ପନ୍ନଃ) କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତସ୍ତୁ ସଃ। ଧର୍ମାଦୀନାନ୍ତୁ ରୂପାଣି ଲୋକତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥହେତଵଃ। ମହାଂସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିଂ କୁରୁତେ ନୋଦ୍ଯମାନଃ ସିସୃକ୍ଷଯା

କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପଗୁଡିକ ଏହି ସଂସାର ତତ୍ତ୍ୱର କାରଣ ହେଉଛି; ମହାତତ୍ତ୍ୱ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ବା ଇଚ୍ଛା ବିନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ମନୋ ମହାନ୍ମତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ଖ୍ଯାତିରୀଶ୍ଵରଃ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଚିତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ସଂଵିତ୍ ଵିପୁରଂ ଚୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ମନ, ମହାତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମା, ପୂର୍ବବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ଶାସନଶକ୍ତି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଚେତନା, ସ୍ମୃତି, ସଂବିତ୍ତି ଏବଂ ବିସ୍ତୃତତା — ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ମନୁତେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯସ୍ମାଚ୍ଚେଷ୍ଟାଫଲଂ ଵିଭୁଃ। ସୌକ୍ଷ୍ମତ୍ଵେନ ଵିଵୃଦ୍ଧାନାଂ ତେନ ତନ୍ମନ ଉଚ୍ଯତେ

ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳକୁ ବୁଝେ, ଏବଂ ବଢ଼ିଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା, ଏହିକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତ୍ତ୍ଵାନାମଗ୍ରଜୋ ଯସ୍ମାନ୍ମହାଂଶ୍ଚ ପରିମାଣତଃ। ଶେଷେଭ୍ଯୋଽପି ଗୁଣେଭ୍ଯୋଽସୌ ମହାନିତି ତତଃ ସ୍ମୃତଃ

ଯେହেতୁ ଏହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଗରୁ ଅଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୁଣମାନେଠାରୁ ବଡ଼, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ମହାତତ୍ତ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବିଭର୍ତି ମାନଂ ମନୁତେ ଵିଭାଗଂ ମନ୍ଯତେଽପି ଚ। ପୁରୁଷୋ ଭୋଗସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ ତେନ ଚାସୌ ମତିଃ ସ୍ମୃତଃ

ଏହା ମାନ ଧରେ, ଭିନ୍ନତା ବୁଝେ, ଭେଦ ବିଚାର କରେ; ପୁରୁଷ ଭୋଗ ସହିତ ଜଡିତ ଥିବାରୁ, ଏହିକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦୃଂହଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ଭାଵାନାଂ ସଲିଲାଶ୍ରଯାତ୍। ଯସ୍ମାଦ୍‌ବୃଂହଯତେ ଭାଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତେନ ନିରୁଚ୍ଯତେ

ଏହାର ବିସ୍ତୃତତା ଓ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଶକ୍ତି ଦେବା, ଜଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ବଢ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଏହିକୁ 'ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆପୂରଯିତ୍ଵା ଯସ୍ମାଚ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ ଦେହାନନୁଗ୍ରହୈଃ। ତତ୍ତ୍ଵଭାଵାଂଶ୍ଚ ନିଯତାଂ ସ୍ତେନ ପୂରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ

ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ନିଜ କୃପାରେ ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିୟମିତ ରଖେ, ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ପୂର୍ଣ୍ଣତା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବୁଧ୍ଯତେ ପୁରୁଷଶ୍ଚାତ୍ର ସର୍ଵଭାଵାନ୍ ହିତାହିତାନ୍ । ଯସ୍ମାଦ୍ବୋଧଯତେ ଚୈଵ ତେନ ବୁଦ୍ଧିର୍ନିରୁଚ୍ଯତେ

ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଭାବ — ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ — ବୁଝିପାରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହିକୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଖ୍ଯାତିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପଭୋଗଶ୍ଚ ଯସ୍ମାତ୍ ସଂଵର୍ତ୍ତତେ ତତଃ। ଭୋଗଶ୍ଚ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତ୍ଵାତ୍ତେନ ଖ୍ଯାତିରିତି ସ୍ମୃତଃ

ଏଠାରୁ ଭୋଗ ଓ ଅନୁଭବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଭୋଗ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ତେଣୁ ଏହିକୁ 'ବିବେକ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।