ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିରୂପାଣି ପରେଷାଞ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ। କୁର୍ଯାଦ୍ଯୋଗବଲମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ ସହାଚରେତ୍ ।। ୫.

ଯୋଗଶକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଜଣେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି ଚଳିପାରେ।

ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵୋଗ୍ରତପଶ୍ଚରନ୍ । ସଂହରେଚ୍ଚ ପୁନଃ ସର୍ଵାନ୍ ସୂର୍ଯତେଜୋ ଗୁଣାନିଵ ।। ୫.

ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଲାଭ କରିପାରେ, ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ୟା କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ଗୁଣମାନେ ପରି ପୁନି ଆପଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିପାରେ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ନୈମିଷେଯାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। ପପ୍ରଚ୍ଛୁଋଷଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵଚନସ୍ଯ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୬.

ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ତପସ୍ୱୀମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ସପ୍ତସ୍ଵିହ କଥଂ ଦେଵା ଜାତା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ। ଇନ୍ଦ୍ରଵିଷ୍ଣୁପ୍ରଧାନାସ୍ତେ ଆଦିତ୍ଯାସ୍ତୁ ମହୌଜସଃ। ଏତତ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ରୋମହର୍ଷଣ ।। ୬.

ଏଠି ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ କେମିତି ସାତି ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଧାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ? ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆମକୁ କହ, ରୋମହର୍ଷଣ।

ଏଵ ମୁକ୍ତସ୍ତଦା ସୂତୋ ଵିନଯୀ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ। ଉଵାଚ ଵଦତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଥା ପୃଷ୍ଟୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ।। ୬.

ଏପରି କହିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହୁଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ବିନୟୀ ସୂତ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଵ୍ରହ୍ମଣୋ ଵୈ ମୁଖାତ୍ ସୃଷ୍ଟା ଯଥା ଦେଵାଃ ପ୍ରଜେପ୍ସଯା। ସର୍ଵ ମନ୍ତ୍ରଶରୀରାସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ମନ୍ଵତରେଷ୍ଵିହ ।। ୬.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏଠିରେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରମୟ ଦେହ ଥିବା ବୋଲି ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ଦର୍ଶଶ୍ଚ ପୌର୍ଣମାସଶ୍ଚ ବୃହଦ୍ଯଚ୍ଚ ରଥନ୍ତରମ୍। ଆକୂତଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ତତସ୍ତ୍ଵାକୂତିରେଵ ଚ ।। ୬.

ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ, ବୃହତ୍, ରଥନ୍ତର; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଆକୂତି, ତାପରେ ଆକୂତି ନାମକ ଅନ୍ୟ।

ଵିତ୍ତିଶ୍ଚୈଵ ସୁଵିତ୍ତିଶ୍ଚ ଆକୂତିଃ କୂତିରେଵ ଚ। ଅଧୀଷ୍ଟସ୍ତୁ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଅଧୀତିଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଵିଜ୍ଞାତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞାତୋ ମାନଵୋ ଯେ ଚ ଦ୍ଵାଦଶ ।। ୬.

ବିତ୍ତି, ସୁବିତ୍ତି, ଆକୂତି, କୂତି; ତାପରେ ଅଧିଷ୍ଠ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏଠିରେ ଅଧିତି ମଧ୍ୟ ତଥ୍ୟରୂପ। ବିଜ୍ଞାତି, ବିଜ୍ଞାତା, ଏହି ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱାଦଶ ମନୁ।

ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵାଦଶପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚାବ୍ଦେନ ସମାଜଯେତ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଜଯା ଦେଵାନସୂଯତ ।। ୬.

ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଅ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯିଏ ବର୍ଷରେ ସେମାନେ ମିଶାଏ; ସେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖି, 'ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମନିଅ' ବୋଲି କହିଲେ।

ଦାରା ଗ୍ରିହୋତ୍ରସଂଯୋଗେ ମିଥ୍ଯାମାରଭତେତି ଚ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତଂ ଵ୍ରହ୍ମା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ।। ୬.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଗୃହଯଜ୍ଞର ସଂଯୋଗରେ, ସେ ଭୁଲ୍ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସେଠିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

ତତସ୍ତେ ନାଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ତ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ସତ୍ଯସ୍ଯେହ ତୁ କର୍ମାଣି ଵାଙ୍ମନଃ କର୍ମଜାନି ତୁ ।। ୬.

ତାପରେ ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ; ଏଠି ସତ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି କଥା, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଯ ଏଵାପ୍ଯଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଦୋଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ କର୍ମସୁ। କ୍ଷଯାତିଶଯଯୁକ୍ତନ୍ତୁ ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍ ।। ୬.

ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ଦେଖି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି ମିଶ୍ରିତ ଦେଖନ୍ତି।

ଜୁଗୁପ୍ସନ୍ତଃ ପ୍ରସୂତିଞ୍ଚ ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରା ନିର୍ମମାଭଵନ୍। ଅଜସ୍ରଂ କାଂକ୍ଷମାଣାସ୍ତେ ଵିରକ୍ତା ଦୋଷଦର୍ଶିନଃ ।। ୬.

ସେମାନେ ଜନ୍ମକୁ ଘୃଣା କରି, ଅଲସତା ଓ ମମତା ଛାଡ଼ିଲେ; ସଦା ଆଶା କରୁଥିବା, ଦୋଷ ଦେଖି ବିରକ୍ତ ହେଲେ।

ଅର୍ଥଂ ଧର୍ମଞ୍ଚ କାମଞ୍ଚ ହିତ୍ଵା ତେ ଵୈ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ପୌରୁଷଂ ଜ୍ଞାନମାସ୍ଥାଯ ତେଜଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଚାସ୍ଥିତାଃ ।। ୬.

ଧନ, ଧର୍ମ ଓ କାମକୁ ଛାଡି, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରି ଅଟୁଟ ରହିଲେ।

ତେଷାଞ୍ଚ ତମଭିପ୍ରାଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ଚୁକୋପ ହ। ତାନବ୍ରଵୀତ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ନିରୁତ୍ସାହାତ୍ ସୁରାନଥ ।। ୬.

ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଭାବନା ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଉତ୍ସାହ ଛାଡି ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।

ପ୍ରଜାର୍ଥମିହ ଯୂଯଂ ଵୈ ପ୍ରଜାସ୍ରଷ୍ଟାଽସ୍ମି ନାନ୍ଯଥା। ପ୍ରସୂଯଧ୍ଵଂ ଜଯଘ୍ଵଞ୍ଚେତ୍ଯୁକ୍ତଵାନସ୍ମି ଯତ୍ ପୁରା ।। ୬.

ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଅଛ; ମୁଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହା ଛାଡି ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି: ‘ସନ୍ତାନ ଦେଉ ଓ ବିଜୟୀ ହେଉ’।

ଯସ୍ମାଦ୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ମମ ଵୈରାଗ୍ଯମାସ୍ଥିତାଃ। ଜୁଗୁପ୍ସମାନାଃ ସ୍ଵଂ ଜନ୍ମ ସନ୍ତତିଂ ନାଭି ନନ୍ଦଥ ।। ୬.

ମୋର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ତୁମେ ବିରାକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲ, ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ଅପମାନ କରି, ନିଜ ସନ୍ତାନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ।

କର୍ମଣାଞ୍ଚ କୃତୋ ନ୍ଯାସୋ ହ୍ଯମୃତତ୍ତ୍ଵାଭିକାଂକ୍ଷଯା। ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯମନାଦୃତ୍ଯ ସପ୍ତକୃତ୍ଵସ୍ତୁ ଯାସ୍ଯଥ ।। ୬.

ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏହିପରି ମୋତେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ସପ୍ତ ଥର ତୁମେ ଯିବାକୁ ପଡିବ।

ତେ ଶପ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଦେଵା ଜଯାସ୍ତଂ ଵୈ ପ୍ରସାଦଯନ୍। କ୍ଷମାସ୍ମାକଂ ମହାଦେଵ ଯଦଜ୍ଞାନାତ୍ କୃତଂ ଵିଭୋ ।। ୬.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ, ଦେବତାମାନେ ଜୟଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କହିଲେ: ‘ମହାଦେବ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା କରିଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କ୍ଷମା କର’।

ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସାନୁନଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ତାନବ୍ରଵୀତ୍ ପୁନଃ। ଲୋକେ ମଯାନନୁଜ୍ଞାତଃ କଃ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯମିହାର୍ହସି ।। ୬.

ବିନୟରେ ଶିର ନମାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଏହି ଜଗତରେ ମୋର ଅନୁମତି ଛାଡି କିଏ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ?’

ମଯା ପରିଗତଂ ସର୍ଵଂ କଥମଚ୍ଛନ୍ଦତୋ ମମ। ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ଭୂତାନି ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଽଶୁଭମ୍ ।। ୬.

ମୁଁ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ତେବେ କିପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହା ହେଉନାହିଁ?

ଲୋକେ ଯଦସ୍ତି କିଞ୍ଚିଦ୍ଵୈ ସତ୍ତ୍ଵାସତ୍ତ୍ଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତ୍ମନା ମଯା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ କୋ ମାଂ ଲୋକେଽତିସନ୍ଧଯେତ୍ ।। ୬.

ଏହି ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉ କି ନିରସତ୍ତ୍ୱ, ସେସବୁକୁ ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିଛି; ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ମୋତେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ?

ଭୂତାନାଂ ତର୍କିତଂ ଯଚ୍ଚ ଯଚ୍ଚାପ୍ଯେଷାଂ ଵିଧାରିତମ୍। ତଥା ଵିଚାରିତଂ ଯଚ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଦିତଂ ମମ ।। ୬.

ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯାହା ବିଚାର କରାଯାଏ— ସେସବୁ ମୋ ପାଖରେ ଜଣାଶୁଣା।

ମଯା ସ୍ଥିତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍। ଆଶାମଯେନ ତତ୍ତ୍ଵେନ କଥଂ ଛେତ୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ ।। ୬.

ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ମୁଁ ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ରଖିଛି; ଏପରି ଥିଲେ, ମୁଁ କିପରି ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବି?

ଯସ୍ମାଚ୍ଚାହଂ ଵିଵୃତ୍ତୋ ଵୈ ସର୍ଗାର୍ଥମିହ ନାନ୍ଯଥା। ଇହ କର୍ମାଣ୍ଯନାରଭ୍ଯ କୋ ମେ ଛନ୍ଦାଦ୍ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୬.

ମୁଁ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି, ଆଉ କିଛି ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିନଥିଲେ, କିଏ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?

ପରିଭାଷ୍ଯ ତତୋ ଦେଵାନ୍ ଜଯାନ୍ ଵୈ ନଷ୍ଟଚେତସଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ସ ପୁନସ୍ତାନ୍ ଵୈ ଧୃତାନ୍ ଦଣ୍ଡେ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୬.

ତାପରେ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିୟମରେ ରହୁଥିବା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜୟା ପୁଣି କହିଲେ।

ଯସ୍ମାନ୍ମମାଭିସନ୍ଧାଯ ସନ୍ନ୍ଯାସୋ ଵଃ କୃତଃ ପୁରା। ଯସ୍ମାତ୍ସ ଵିଫଲୋଽଯନ୍ନୋ ହ୍ଯପାରସ୍ତ୍ଵେଷ ଯଃ କୃତଃ। ଭଵିତାଽତଃ ସୁଖୋଦର୍କୋ ଦେଵା ଭାଵେଷୁ ଜାଯତାମ୍ ।। ୬.

ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଭାବି ତୁମେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲ, ଯାହା ଫଳହୀନ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା; ଏହିକାରଣରୁ, ଦେବଗଣ, ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ।

ଆତ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ଵୋ ଜନ୍ମ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରୋତ୍ତମାଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସଂମୂଢାଃ ଷଟ୍‌ସୁ ସର୍ଵେ ଗମିଷ୍ଯଥ ।। ୬.

ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ, ତୁମର ଜନ୍ମ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଛଅଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ ହେଇଯିବ।

ଵୈଵସ୍ଵତାନ୍ତେଷୁ ସୁରାସ୍ତଥା ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵାଦିଷୁ। ତାନ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣା ତତ୍ର ଶ୍ଲୋକୋ ଗୀତଃ ପୁରାତନଃ ।। ୬.

ବୈବସ୍ବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶେଷରେ, ଏହି କଥା ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ପୁରାତନ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।