ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତଦା ଵୈ ନୈମିଷେଯାଣାଂ ସତ୍ରେ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକେ। ଯଥା ଵିଵଦମାନସ୍ତୁ ଐଡଃ ସଂସ୍ଥାପିତସ୍ତୁ ତୈଃ

ତାହାପରେ, ନୈମିଷ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବିବାଦ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଏଇଡ଼କୁ ସେମାନେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ଜନଯିତ୍ଵା ତ୍ଵରଣ୍ଯାନ୍ତେ ଐଡପୁତ୍ରଂ ଯଥାଯୁଷମ୍। ସମାପଯିତ୍ଵା ତତ୍ସତ୍ରମାଯୁଷଂ ପର୍ଯୁପାସତେ

ବନ ଛାଡ଼ରେ ଏଇଡ଼ଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘାୟୁ କରିଥିଲେ; ସେଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବା କରିଥିଲେ।

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଚାତ୍ର ଲୋକତନ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍

ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ; ଏଠାରେ ମୁନିମାନେ ରଖିଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଅପୂର୍ବ ପରମ୍ପରା ଅଛି।

ବ୍ରହ୍ମଣା ଯତ୍ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରାଣଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍। ଅଵତାରଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାନୁଗ୍ରହକାରଣାତ୍

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅବତାର ଘଟିଥିଲା।

ତଥା ପାଶୁପତା ଯୋଗାଃ ସ୍ଥାନାନାଞ୍ଚୈଵ କୀର୍ତ୍ତନମ୍। ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭଵସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ନୀଲକଣ୍ଠତ୍ଵମେଵ ଚ

ଏହିପରି ପାଶୁପତ ଯୋଗ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା, ଦେବତା ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରକଟି, ଏବଂ ନୀଳକଣ୍ଠ ହେବା ପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵାଯୁନା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା। ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍। କୀର୍ତ୍ତନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଚାସ୍ଯ ଧାରଣଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ

ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ବକ୍ତା ଭାବେ ବାୟୁ ମହାପୁରୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ପୁରାଣର ପାଠ, ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଶେଷକରି ମନେ ରଖିବା ଭଲ, ଯଶସ୍ୱୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହୁଏ, ଏହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ।

ଅନେନ ହି କ୍ରମେଣେଦଂ ପୁରାଣଂ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ। ସୁଖମର୍ଥଃ ସମାସେନ ମହାନପ୍ଯୁପଲଭ୍ଯତେ। ତସ୍ମାତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ସୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରମ୍

ଏହି ପ୍ରକାରେ ଏହି ପୁରାଣ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ; ସାରାଂଶରେ ଏହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା, ଏବଂ ବଡ଼ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରାଯାଏ। ତେଣୁ, କିଛି ଅଂଶ କହି, ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ପାଦମାଦ୍ଯମିଦଂ ସମ୍ଯକ୍ ଯୋଽଧୀଯୀତ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତେନାଧୀତଂ ପୁରାଣଂ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ

ଯିଏ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ପ୍ରଥମ ପାଦକୁ ଭଲଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ପଢ଼ିହେବା ପରି ମନାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ ସାଙ୍‌ଗୋପନିଷଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ନ ଚେତ୍ପୁରାଣଂ ସଂଵିଦ୍ଯାନ୍ନୈଵ ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ

ଯିଏ ଚାରିଟି ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ନାହିଁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ବାସ୍ତବରେ ପଣ୍ଡିତ ନୁହେଁ।

ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ଵେଦଂ ସମୁପବୃଂହଯେତ୍। ବିଭେତ୍ଯଲ୍ପଶ୍ରୁତାଦ୍ଵେଦୋ ମାମଯଂ ପ୍ରତରିଷ୍ଯତି

ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ବେଦ ଭୟ କରେ—'ଏହି ଅଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ ଭୁଲ ବୁଝିପାରେ'।

ଅଭ୍ଯସନ୍ନିମମଧ୍ଯାଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ଆପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁଚ୍ଯେତ ଯଥେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଘତିମ୍

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଲାଭ କରେ।

ଯସ୍ମାତ୍ ପୁରା ହ୍ଯନତୀଦଂ ପୁରାଣଂ ତେନ ତତ୍ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରୁକ୍ତମସ୍ଯ ଯୋ ଵେଦ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ

ଏହି ପୁରାଣ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ରଚିତ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ପୁରାଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହାର ନାମର ଅର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ନାରାଯଣଃ ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତସ୍ଯାପି ଜଗତଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁଃ ସ୍ରଷ୍ଟା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ

ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଚଳାଇଛନ୍ତି; ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟା ହେଲେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର।

ଅତଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷେପମିମଂ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵମିଦଂ ପୁରାଣମ୍। ସ ସର୍ଗକାଲେ ଚ କରୋତି ସର୍ଗାନ୍ ସଂହାରକାଲେ ପୁନରାଦଦୀତ

ଏହିପରି, ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଏହି ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଓ ସଂହାର ସମୟରେ ସେ ସବୁକୁ ଆପଣ ଭିତରେ ନେଇନନ୍ତି।

ଶୁକ ଉଵାଚ।। ପ୍ରତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ ପୁନଃ ସୂତମୃଷଯସ୍ତେ ତପୋଧନାଃ। କୁତ୍ର ସତ୍ରଂ ସମଭଵତ୍ ତେଷାମଦ୍ଭୁତକର୍ମଣାମ୍

ଶୁକ କହିଲେ: ପୁନି, ସେହି ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ସେ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ମାନେ କେଉଁଠି ସତ୍ର କରିଥିଲେ?'

କିଯନ୍ତଂ ଚୈଵ ତତ୍କାଲଂ କଥଂ ଚ ସମଵର୍ତ୍ତତ। ଆଚଚକ୍ଷ ପୁରାଣଂ ଚ କଥଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଞ୍ଚନଃ

'ସେହି ସତ୍ର କେତେ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା, କିପରି ହେଇଥିଲା? ପ୍ରଭଞ୍ଜନ କିପରି ସେମାନେଙ୍କୁ ପୁରାଣ କହିଥିଲେ?'

ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିସ୍ତରେଣେଦଂ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ନଃ। ଇତି ସନ୍ନୋଦିତଃ ସୂତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଭଂ ଵଚଃ

'ଏହି ବିଷୟଟି ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତିରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।' ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ସୂତ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।

ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଯତ୍ର ତେ ଧୀରା ଈଜିରେ ସତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍। ଯାଵନ୍ତଂ ଚାଭଵତ୍ କାଲଂ ଯଥା ଚ ସମଵର୍ତତ

'ଶୁଣନ୍ତୁ, ସେ ଧୀର ମୁନିମାନେ କେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ର କରିଥିଲେ, କେତେ ସମୟ ଚାଲିଥିଲା, ଓ କିପରି ହେଇଥିଲା।'

ସିସୃକ୍ଷମାଣା ଵିଶ୍ଵଂ ହି ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵସୃଜଃ ପୁରା। ସତ୍ରଂ ହି ଈଜିରେ ପୁଣ୍ଯଂ ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍

ଯେଉଁଠି, ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟାମାନେ ପୂର୍ବେ ଏକ ପବିତ୍ର ସତ୍ର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କରିଥିଲେ।

ତପୋ ଗୃହପତିର୍ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଽଭଵତ୍ ସ୍ଵଯମ୍। ଇଲାଯା ଯତ୍ର ପତ୍ନୀତ୍ଵଂ ଶାମିତ୍ରଂ ଯତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାତେଜାସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସତ୍ରେ ମହାତ୍ମନାମ୍

ଯେଉଁଠି ଗୃହସ୍ଥ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମା ହେଇଥିଲେ, ଇଲା ସେଠି ପତ୍ନୀ ହେଇଥିଲେ, ଶାମିତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ଓ ମହାତେଜା ମୃତ୍ୟୁ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେଙ୍କ ସତ୍ରରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ଵିବୁଧା ଈଜିରେ ତତ୍ର ସହସ୍ରଂ ପ୍ରତିଵତ୍ସରାନ୍। ଭ୍ରମତୋ ଧର୍ମଚକ୍ରସ୍ଯ ଯତ୍ର ନେମିରଶୀର୍ଯତ। କର୍ମଣା ତେନ ଵିଖ୍ଯାତ ନୈମିଷଂ ମୁନିପୂଜିତମ୍

ସେଠି ଦେବମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସତ୍ର କରିଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଧର୍ମର ଚକ୍ର ଘୁରୁଥିଲା ତଥା ତାହାର କିନାର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥିଲା। ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ନୈମିଷ ମୁନିମାନେଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

ଯତ୍ର ସା ଗୋମତୀ ପୁଣ୍ଯା ସିଦ୍ଧଚାରଣ ସେଵିତା। ରୋହିଣୀ ସୁଷୁଵେ ତତ୍ର ତତଃ ସୌମ୍ଯୋଽଭଵତ୍ ସୁତଃ

ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଗୋମତୀ ନଦୀ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରୁଥିଲେ; ସେଠି ରୋହିଣୀ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଶାନ୍ତ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ।

ଶକ୍ତିର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସମଭଵଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯାଃ ସୁତା ଯତ୍ର ଶତମୁତ୍ତମତେଜସଃ

ସେଠି ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଶକ୍ତି ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ଉତ୍ତମ ତେଜସ୍ୱୀ ଶତପୁତ୍ର ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

କଲ୍ମାଷପାଦୋ ନୃପତିର୍ଯତ୍ର ଶପ୍ତଶ୍ଚ ଶକ୍ତିନା। ଯତ୍ର ଵୈରଂ ସମଭଵଦ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ

ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ମାଷପାଦ ନାମକ ରାଜାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପ ମିଳିଥିଲା, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଂ ସମଭଵନ୍ମୁନିର୍ଯତ୍ର ପରାଶରଃ। ପରାଭଵୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଯସ୍ମିନ୍ ଜାତେଽପ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ

ଯେଉଁଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯୋଗରୁ ପରାଶର ନାମକ ମୁନିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ହାର ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା।

ତତ୍ର ତେ ଈଜିରେ ସତ୍ରଂ ନୈମିଷେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ନୈମିଷେ ଈଜିରେ ଯତ୍ର ନୈମିଷେଯାସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତାଃ

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବଡ଼ ବଳି ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ‘ନୈମିଷେୟ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ତତ୍ସତ୍ରମଭଵତ୍ତେଷାଂ ସମା ଦ୍ଵାଦଶ ଧୀମତାମ୍। ପୁରୂରଵସି ଵିକ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରଶାସତି ଵସୁନ୍ଧରାମ୍

ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ବଳି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ପୁରୁରବା ନାମକ ବୀର ଭୂମିରେ ରାଜ କରୁଥିଲେ।

ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପାନଶ୍ନନ୍ ପୁରୂରଵାଃ। ତୁତୋଷ ନୈଵ ରତ୍ନାନାଂ ଲୋଭାଦିତି ହି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍

ପୁରୁରବା ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ରର ଅଠାରଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରତ୍ନ ପ୍ରତି ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ଉର୍ଵଶୀ ଚକମେ ଯଂ ଚ ଦେଵହୂତିପ୍ରଣୋଦିତା। ଆଜହାର ଚ ତତ୍ସତ୍ରଂ ସ୍ଵର୍ଵେଶ୍ଯାସହସଙ୍ଗତଃ

ଦେବହୂତିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଉର୍ବଶୀ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ସେହି ବଳିକୁ ନେଇଗଲେ, ସ୍ୱର୍ଗର ରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶାଇଦେଲେ।