ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଞ୍ଚୈଵ ସଂଵାଦୋ ଯତ୍ର କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଋଷୀଣାଂ ଵସୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵସୋଶ୍ଚାଧଃ ପୁନର୍ଗତିଃ

ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭ ଓ ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା ସଂବାଦ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଋଷିମାନେ ବସୁମାନଙ୍କ ସହ ତଳକୁ ଯିବା ଓ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ।

ପ୍ରଶ୍ନାନାଂ ଦୁର୍ଵଚତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍। ପ୍ରଶଂସା ତପସଶ୍ଚୋକ୍ତା ଯୁଗାଵସ୍ଥାଶ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ କଲେଶ୍ଚାତ୍ର ସଙ୍କ୍ଷେପେଣ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଥିବା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଶଂସା ଏଠାରେ କହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପ୍ରମାଣାନି ଯୁଗେଯୁଗେ। କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଯୁଗସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ପରିଣାହୋଚ୍ଛ୍ରଯାଯୁଷଃ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦେବତା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଓ ମାପ, ଯୁଗର ଶକ୍ତି ଓ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଅନୁଯାୟୀ, ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ ।

ଶିଷ୍ଟାଦୀନାଂ ଚ ନିର୍ଦେଶଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଵେଦସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଜାତାନାଂ ମଂତ୍ରାଣାଂ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅବତାର ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ଏହିପରି ଵେଦ, ତାହାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଉଛି।

ଶାଖାନାଂ ପରିମାଣଂ ଚ ଵେଦଵ୍ଯାସାଦିଶବ୍ଦନମ୍। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସଂହାରଃ ସଂହାରାନ୍ତେ ଚ ସମ୍ଭଵଃ

ଶାଖାମାନଙ୍କ ପରିମାଣ, 'ବେଦବ୍ୟାସ' ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନେ, ମନ୍ବନ୍ତରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ବିନାଶ ପରେ ନୂତନ ଉତ୍ପତି ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି।

ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମନୋଃ ପିତୃଗଣସ୍ଯ ଚ। ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମାସତଃ

ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଇଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯା ଚ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍

ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂଖ୍ୟା ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଭଳି ସବୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ତଥା ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ଚ ପ୍ରତିସନ୍ଧାନଲକ୍ଷଣମ୍

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ସହିତ କଥାଯାଉଛି; ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତରମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ମନ୍ଵନ୍ତରତ୍ରଯଂ ଚୈଵ କାଲଜ୍ଞାନଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କଥାଯାଇଛି; ତିନିଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତନମ୍। ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚାପି ଦୌହିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯାଯା ଦୁହିତୁଃ ସୁତାଃ

ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ଡକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତାଙ୍କର ନାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ସାଵର୍ଣାଦ୍ଯାଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ମନଵୋ ମେରୁମାଶ୍ରିତାଃ। ଧ୍ରୁଵସ୍ଯୋତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ପ୍ରଜାସର୍ଗୋପଵର୍ଣନମ୍

ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତି ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।

ପୃଥୁନାପି ଚ ଵୈନ୍ଯେନ ଭୂମେର୍ଦ୍ଦୋହପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ପାତ୍ରାଣାଂ ପଯସାଂ ଚୈଵ ଵଂଶାନାଂ ଚ ଵିଶେଷଣମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ ପୂର୍ଵମେଵ ଦୁଗ୍ଧା ଚେଯଂ ଵସୁନ୍ଧରା

ପୃଥୁ, ବେନଙ୍କ ପୁଅ, ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; କେଉଁ ପାତ୍ର, କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦୁଧ ଓ ବଂଶମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବସୁଧାକୁ ଦୁହିଥିଲେ।

ଦଶଭ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଚେତେଭ୍ଯୋ ମାରିଷାଯାଂ ପ୍ରଜାପତେଃ। ଦକ୍ଷସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଜନ୍ମ ସୋମସ୍ଯାଂଶେନ ଧୀମତଃ

ଦଶ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କୁ ମାରିଷା ରୂପେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଠାରୁ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସେ ଧୀର ଓ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏହି କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵେଶତ୍ଵଂ ମହେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ମନ୍ଵାଦିକା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଆଖ୍ଯାନୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତାଃ

ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅଧିପତି ମହେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ମନୁ ଆଦି ଅନେକ କଥା ଆସିବ।

ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ ମନୋଃ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଗଵିସ୍ତରଃ। ଦେଵସ୍ଯ ମହତୋ ଯଜ୍ଞେ ଵାରୁଣୀଂ ବିଭ୍ରତସ୍ତନୁମ୍। ବ୍ରହ୍ମଶୁକ୍ରାତ୍ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ

ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ମହାଦେବଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବାରୁଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ପ୍ରଜାସର୍ଗେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ମନୋଃ ଶୁଭେ। ଦକ୍ଷସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାନାଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତୈଽନ୍ତରେ

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଶୁଭ କାଳରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଡକ୍ଷ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ବୋଲି କଥାଯାଉଛି।

ନାଶଯାମାସ ଶାପାଯ ଆତ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ

ଶାପ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ନିଜେ ନିଜକୁ ନାଶ କଲେ।

ତତୋ ଦକ୍ଷୋଽସୃଜତ୍ କନ୍ଯା ଵୀରିଣ୍ଯାମେଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଧର୍ମସର୍ଗଶ୍ଚ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ

ତାପରେ ଡକ୍ଷ ବିରିଣୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଧର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି।

ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ଭଵସ୍ଯ ଚ। ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଶେଷତ୍ଵଂ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ

ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଏକତ୍ୱ, ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଶେଷତା ବିଷୟରେ କଥାଯାଉଛି।

ଈଶତ୍ଵାଚ୍ଚ ଯଥା ଶପ୍ତା ଜାତା ଦେଵାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ମରୁତ୍ପ୍ରସାଦୋ ମରୁତାଂ ଦିତ୍ଯା ଦେଵାଂଶସମ୍ଭଵାଃ

କିପରି ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଶାପିତ ହୋଇ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ମାରୁତଙ୍କ କୃପା, ଦିତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମାରୁତ ଓ ଦେବତାମାନେ ଅଂଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ମରୁତାଞ୍ଚାଥ ଗଣାସ୍ତେ ସପ୍ତସପ୍ତକାଃ। ଦେଵତ୍ଵଂ ପିତୃଵାକ୍ଯେନ ଵାଯୁସ୍କନ୍ଧେନ ଚାଶ୍ରଯଃ

ମାରୁତମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଦଳ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ପିତୃମାନଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ଓ ବାୟୁଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୋରଗରକ୍ଷସାମ୍। ସର୍ଵଭୂତପିଶାଚାନାଂ ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଵୀରୁଧାମ୍। ଉତ୍ପତ୍ତଯଶ୍ଚାପ୍ସରସାଂ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ବହୁଵିସ୍ତରାତ୍

ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପିଶାଚ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛପଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ କେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ସବୁ ଏଠି ଖୁବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ସମୁଦ୍ରସଂଯୋଗକୃତଂ ଜନ୍ମୈରାଵତହସ୍ତିନଃ। ଵୈନତେଯସମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ତଥା ଚାସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍

ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏଇରାବତ ହାତୀ, ଭଳି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି କୁହାଯାଇଛି।

ଭୃଗୂଣାଂ ଵିସ୍ତରଶ୍ଚୋକ୍ତସ୍ତଥା ଚାଙ୍ଗିରସାମପି। କଶ୍ଯପସ୍ଯ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ତଥୈଵାତ୍ରେର୍ମ୍ମହାତ୍ମନଃ

ଭୃଗୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ କଥା, କଶ୍ୟପ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଅତ୍ରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପରାଶରସ୍ଯ ଚ ମୁନେଃ ପ୍ରଜାନାଂ ଯତ୍ର ଵିସ୍ତରଃ। ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଞ୍ଚ ପ୍ରଜୋତ୍ପତ୍ତିସ୍ତତଃ ପରମ୍

ମୁନି ପରାଶରଙ୍କ ବଂଶ ଓ ତାହାରୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର, ତାପରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି କୁହାଯାଇଛି।

ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଯାସୁ ଲୋକାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ। ପିତୃଦୌହିତ୍ରନିର୍ଦ୍ଦେଶୋ ଦେଵାନାଂ ଜନ୍ମ ଚୋଚ୍ଯତେ

ତିନିଜଣୀ କନ୍ୟାଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯାଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ। ପିତୃଙ୍କ ନାତି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିସ୍ତରସ୍ତେ ଭଗଵତଃ ପଞ୍ଚାନାଂ ସୁମହାତ୍ମନାମ୍। ଇଲାଯା ଵିସ୍ତରଶ୍ଚୋକ୍ତ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ତତଃ ପରମ୍

ପଞ୍ଚଜଣ ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ କଥା, ଇଳାଙ୍କ ଗଳ୍ପ ଏବଂ ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵିକୁକ୍ଷିଚରିତଞ୍ଚୋକ୍ତଂ ଧୁନ୍ଧୋଶ୍ଚୈଵ ନିବର୍ହଣମ୍। ବୃହଦ୍ବଲାନ୍ତସଂକ୍ଷେପାଦିକ୍ଷ୍ଵାକ୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ

ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କ ବିନାଶ, ଏବଂ ବୃହଦ୍ବଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶର କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

ନିମ୍ଯାଦୀନାଂ କ୍ଷିତୀଶାନାଂ ଯାଵଜ୍ଜହୁଗଣାଦିତି। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଵିସ୍ତରୋ ଯଶ୍ଚ ଯଯାତେରପି ଭୂପତେଃ

ନିମି ଆଦି ରାଜାମାନେ ଓ ଜହ୍ନୁ ବଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ବଂଶର କଥା ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ।