ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୂର୍ଯାଦୀନାଂ ସ୍ଯନ୍ଦନାନାଂ ଧ୍ରୁଵାଦେଵ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନମ୍। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଶିଶୁମାରଶ୍ଚ ଯସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛେ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ଥିତଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ବୋଲି କହାଯାଏ । ଶିଶୁମାର ନାମକ ତାରାମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ବି କଥା ହୁଏ, ଯାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି ।

ତାରାରୂପାଣି ସର୍ଵାଣି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହୈଃ ସହ। ନିଵାସା ଯତ୍ର କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଦେଵାନାଂ ପୁଣ୍ଯକାରିଣାମ୍

ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ।

ସୂର୍ଯରଶ୍ମିସହସ୍ରେ ଚ ଵର୍ଷଶୀତୋଷ୍ଣନିଃସ୍ରଵଃ। ପ୍ରଵିଭାଗଶ୍ଚ ରଶ୍ମୀନାଂ ନାମତଃ କର୍ମତୋଽର୍ଥତଃ

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହଜାର ରଶ୍ମି, ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତାର ଉତ୍ସର୍ଗ, ଏବଂ ରଶ୍ମିମାନଙ୍କୁ ନାମ, କାମ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ କରାଯିବା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ ।

ପରିମାଣଗତୀ ଚୋକ୍ତେ ଗ୍ରହାଣାଂ ସୂର୍ଯସଂଶ୍ରଯାତ୍। ଯଥା ଚାଶୁ ଵିଷାତ୍ ପ୍ରାପ୍ତା ଶମ୍ଭୋଃ କଣ୍ଠସ୍ଯ ନୀଲତା

ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ଓ ଗତି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ, ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଯେପରି ଶିବଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହେବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ଏହି କଥା ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ।

ବ୍ରହ୍ମପ୍ରସାଦିତସ୍ଯାଶୁ ଵିଷାଦଃ ଶୂଲପାଣିନଃ। ସ୍ତୂଯମାନଃ ସୁରୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ତୌତି ଦେଵଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃପାରୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ବିଷ ଦୂର ହୋଇଥିଲା, ଏହି କଥା କହାଯାଏ । ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ।

ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭଵକଥା ପୁଣ୍ଯା ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀ। ଵିଶ୍ଵରୂପାତ୍ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିଣାମୋଽଯମଦ୍ଭୁତଃ

ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ପତ୍ତିର ପୁଣ୍ୟମୟ କଥା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ । ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶ୍ୱରୂପ ରୂପାନ୍ତର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ବି କହାଯାଏ ।

ପୁରୂରଵସ ଐଲସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯାନୁପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନମ୍। ପିତୄଣାଂ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରାଣାଂ ତର୍ପଣଂ ଚାମୃତସ୍ଯ ଵୈ

ଇଲାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୂରବାଙ୍କର ମହିମା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ।

ତତଃ ପର୍ଵାଣି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ପର୍ଵଣାଞ୍ଚୈଵ ସନ୍ଧଯଃ। ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକଗତାନାଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ତାନାଞ୍ଚାପ୍ଯଧୋଗତିମ୍। ପିତୄଣାଂ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରାଣାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧେନାନୁଗ୍ରହୋ ମହାନ୍

ତାପରେ ପର୍ବ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସଂଧି ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧୋଗତି ବିଷୟରେ ଏବଂ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଉପକାର ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଏ ।

ଯୁଗସଂଖ୍ଯାପ୍ରମାଣଂ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ ଚ କୃତେ ଯୁଗେ। ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଚାପକର୍ଷାଦ୍ଵାର୍ତାଯାଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍

ଯୁଗଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ଓ ମାପ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । କୃତ ଯୁଗରେ ଏବଂ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଅବନତିରୁ କୃଷିର ଆରମ୍ଭ ହେବା ବିଷୟରେ ବି କଥା ହୁଏ ।

ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ସଂଖ୍ଯାନଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ସଂସ୍ଥିତିର୍ଧର୍ମତସ୍ତଥା

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନଙ୍କର ନିୟମିତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ ।

ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଞ୍ଚୈଵ ସଂଵାଦୋ ଯତ୍ର କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଋଷୀଣାଂ ଵସୁନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵସୋଶ୍ଚାଧଃ ପୁନର୍ଗତିଃ

ଯଜ୍ଞର ଆରମ୍ଭ ଓ ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା ସଂବାଦ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ଋଷିମାନେ ବସୁମାନଙ୍କ ସହ ତଳକୁ ଯିବା ଓ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ବିଷୟରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ।

ପ୍ରଶ୍ନାନାଂ ଦୁର୍ଵଚତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍। ପ୍ରଶଂସା ତପସଶ୍ଚୋକ୍ତା ଯୁଗାଵସ୍ଥାଶ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ କଲେଶ୍ଚାତ୍ର ସଙ୍କ୍ଷେପେଣ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଥିବା ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ । ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଶଂସା ଏଠାରେ କହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଅବସ୍ଥା ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପ୍ରମାଣାନି ଯୁଗେଯୁଗେ। କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଯୁଗସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ପରିଣାହୋଚ୍ଛ୍ରଯାଯୁଷଃ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦେବତା, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଓ ମାପ, ଯୁଗର ଶକ୍ତି ଓ ଆୟୁର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଅନୁଯାୟୀ, ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ ।

ଶିଷ୍ଟାଦୀନାଂ ଚ ନିର୍ଦେଶଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ। ଵେଦସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଜାତାନାଂ ମଂତ୍ରାଣାଂ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତନମ୍

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅବତାର ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ଏହିପରି ଵେଦ, ତାହାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଉଛି।

ଶାଖାନାଂ ପରିମାଣଂ ଚ ଵେଦଵ୍ଯାସାଦିଶବ୍ଦନମ୍। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସଂହାରଃ ସଂହାରାନ୍ତେ ଚ ସମ୍ଭଵଃ

ଶାଖାମାନଙ୍କ ପରିମାଣ, 'ବେଦବ୍ୟାସ' ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନେ, ମନ୍ବନ୍ତରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ବିନାଶ ପରେ ନୂତନ ଉତ୍ପତି ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି।

ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମନୋଃ ପିତୃଗଣସ୍ଯ ଚ। ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମାସତଃ

ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଇଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯା ଚ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍

ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂଖ୍ୟା ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଭଳି ସବୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ତଥା ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ଚ ପ୍ରତିସନ୍ଧାନଲକ୍ଷଣମ୍

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ସହିତ କଥାଯାଉଛି; ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତରମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ମନ୍ଵନ୍ତରତ୍ରଯଂ ଚୈଵ କାଲଜ୍ଞାନଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କଥାଯାଇଛି; ତିନିଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତନମ୍। ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଚାପି ଦୌହିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯାଯା ଦୁହିତୁଃ ସୁତାଃ

ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ଡକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତାଙ୍କର ନାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ସାଵର୍ଣାଦ୍ଯାଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯନ୍ତେ ମନଵୋ ମେରୁମାଶ୍ରିତାଃ। ଧ୍ରୁଵସ୍ଯୋତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ପ୍ରଜାସର୍ଗୋପଵର୍ଣନମ୍

ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତି ମଧ୍ୟ ହେଉଛି।

ପୃଥୁନାପି ଚ ଵୈନ୍ଯେନ ଭୂମେର୍ଦ୍ଦୋହପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ପାତ୍ରାଣାଂ ପଯସାଂ ଚୈଵ ଵଂଶାନାଂ ଚ ଵିଶେଷଣମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ ପୂର୍ଵମେଵ ଦୁଗ୍ଧା ଚେଯଂ ଵସୁନ୍ଧରା

ପୃଥୁ, ବେନଙ୍କ ପୁଅ, ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; କେଉଁ ପାତ୍ର, କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦୁଧ ଓ ବଂଶମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ବସୁଧାକୁ ଦୁହିଥିଲେ।

ଦଶଭ୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଚେତେଭ୍ଯୋ ମାରିଷାଯାଂ ପ୍ରଜାପତେଃ। ଦକ୍ଷସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଜନ୍ମ ସୋମସ୍ଯାଂଶେନ ଧୀମତଃ

ଦଶ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କୁ ମାରିଷା ରୂପେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଠାରୁ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସେ ଧୀର ଓ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏହି କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵେଶତ୍ଵଂ ମହେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ମନ୍ଵାଦିକା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଆଖ୍ଯାନୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତାଃ

ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅଧିପତି ମହେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ମନୁ ଆଦି ଅନେକ କଥା ଆସିବ।

ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ ମନୋଃ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଗଵିସ୍ତରଃ। ଦେଵସ୍ଯ ମହତୋ ଯଜ୍ଞେ ଵାରୁଣୀଂ ବିଭ୍ରତସ୍ତନୁମ୍। ବ୍ରହ୍ମଶୁକ୍ରାତ୍ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ

ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି; ମହାଦେବଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବାରୁଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ପ୍ରଜାସର୍ଗେ ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ମନୋଃ ଶୁଭେ। ଦକ୍ଷସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଗୋ ଧ୍ଯାନାଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତୈଽନ୍ତରେ

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଶୁଭ କାଳରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଡକ୍ଷ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ବୋଲି କଥାଯାଉଛି।

ନାଶଯାମାସ ଶାପାଯ ଆତ୍ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତଃ

ଶାପ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ନିଜେ ନିଜକୁ ନାଶ କଲେ।

ତତୋ ଦକ୍ଷୋଽସୃଜତ୍ କନ୍ଯା ଵୀରିଣ୍ଯାମେଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ଧର୍ମସର୍ଗଶ୍ଚ କାଶ୍ଯପସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ

ତାପରେ ଡକ୍ଷ ବିରିଣୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଧର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି।

ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ଭଵସ୍ଯ ଚ। ଏକତ୍ଵଂ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଶେଷତ୍ଵଂ ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେ

ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଏକତ୍ୱ, ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଶେଷତା ବିଷୟରେ କଥାଯାଉଛି।