ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦିଵ୍ଯନ୍ତରିକ୍ଷଭୂମିଷ୍ଠାଃ ପିତରୋ ବାନ୍ଧଵାଦଯଃ। ମୃତା ଅସଂସ୍କୃତା ଯେ ଚ ତେବ୍ଯଃ ପିଣ୍ଡଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍ ।। ୪୮.

ଦେବତା ଲୋକ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ପିତୃଗଣ, ବାନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ପିଣ୍ଡଟି ଦେଉଛି।

ଯେ କେଚିତ୍ପ୍ରେତରୂପେଣ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପିତରୋ ମମ। ତେ ସର୍ଵ୍ଵେ ତୃପ୍ତିମାଯାନ୍ତୁ ପିଣ୍ଡେନାନେନ ସର୍ଵ୍ଵଦା ।। ୪୮.

ମୋର ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେତ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଏହି ପିଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।

ଯେଽବାନ୍ଧଵା ବାନ୍ଧଵା ଵା ଯେଽନ୍ଯଜନ୍ମନି ବାନ୍ଧଵାଃ। ତେଷାଂ ପିଣ୍ଡୋ ମଯା ଦତ୍ତୋ ହ୍ଯକ୍ଷଯ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତାମ୍ ।। ୪୮.

ଯେଉଁମାନେ ବାନ୍ଧବ ନୁହଁନ୍ତି କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ବାନ୍ଧବ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ଅକ୍ଷୟ ରୁପେ ରହୁ।

ପିତୃଵଂଶେ ମୃତା ଯେ ଚ ମାତୃଵଂଶେ ଚ ଯେ ମୃତାଃ। ଗୁରୁଶ୍ଵଶୁରବନ୍ଧୂନାଂ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ବାନ୍ଧଵା ମୃତାଃ ।। ୪୮.

ମୋ ପିତୃବଂଶରେ ଏବଂ ମାତୃବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ଗୁରୁ, ଶ୍ୱଶୁର, ବାନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟ ନିକଟ ଦୂର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିଗଲେ—

ଯେ ମେ କୁଲେ ଲୁପ୍ତପିଣ୍ଡାଃ ପୁତ୍ରଦାରଵିଵର୍ଜିତାଃ। କ୍ରିଯାଲୋପଗତା ଯେ ଚ ଜାତ୍ଯନ୍ଧାଃ ପଙ୍ଗଵସ୍ତଥା ।। ୪୮.

ମୋ ବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ପିଣ୍ଡ ରହିତ, ପୁଅ ଓ ଜନା ନଥିବା, କ୍ରିୟା ହରାଇଥିବା, ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ବା ଲଙ୍ଗଡ଼ ଥିବା—

ଵିରୂପା ଆମଗର୍ଭାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତାଜ୍ଞାତାଃ କୁଲେ ମମ। ତେଷାଂ ପିଣ୍ଡୋ ମଯା ଦତ୍ତୋ ହ୍ଯକ୍ଷଯ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତାମ୍ ।। ୪୮.

ଯେଉଁମାନେ ବିକଳାଙ୍ଗ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ଭରେ ମୃତ, ଜଣା ଅଜଣା ମୋ ବଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ଅକ୍ଷୟ ରୁପେ ରହୁ।

ଆ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯେ ପିତୃଵଂଶଜାତା ମାତୁସ୍ତଥା ଵଂଶଭଵା ମଦୀଯାଃ। କୁଲଦ୍ଵଯେ ଯେ ମମ ଦାସଭୂତା ଭୃତ୍ଯା ସ୍ତଥୈଵାଶ୍ରିତସେଵକାଶ୍ଚ ।। ୪୮.

ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହିପରି ମାତୃବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଦୁଇ ବଂଶରେ ମୋର ଦାସ, ଭୃତ୍ୟ, ଆଶ୍ରିତ ବା ସେବକ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ—

ମିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଯାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଵୃକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟା ହ୍ଯଦୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ କୃତୋପକାରାଃ। ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଯେ ମମ ସଙ୍ଗତାଶ୍ଚ ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଧା ପିଣ୍ଡମହଂ ଦଦାମି ।। ୪୮.

ମିତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ, ଗାଈ, ଗଛ—ଦେଖିଥିବା ଓ ଦେଖିନଥିବା, ସେବା କରିଥିବା, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସହଯୋଗୀ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ସ୍ୱଧା ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ପିଣ୍ଡ ଦେଉଛି।

ଏତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାନ୍ତଂ ସମୂହ୍ଯ ଚ। ପିଣ୍ଡାନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଯଥାପୂର୍ଵ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମାତ୍ରାଦିକକ୍ରମାତ୍ ।। ୪୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏବଂ ନାରୀ ରୂପରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମାଆଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବବତ୍ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵଗୋତ୍ରେ ପରଗୋତ୍ରେ ଵା ଦମ୍ପତ୍ଯୋଃ ପିଣ୍ଡପାତନମ୍। ଅପୃଥଙ୍ ନିଷ୍ଫଲଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିଣ୍ଡଞ୍ଚୋଦକତର୍ପଣମ୍ ।। ୪୮.

ନିଜ ବଂଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବଂଶରେ, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେବା କାମଟି ଯଦି ଅଲଗା ଭାବେ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏନାହିଁ।

ପିଣ୍ଡପାତ୍ରେ ତିଲାନ୍କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ପୂରଯିତ୍ଵା ଶୁଭୋଦକୈଃ। ପରିଷିଚ୍ଯ ତ୍ରିଧା ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସମାପଯେତ୍ ।। ୪୮.

ପିଣ୍ଡ ପାତ୍ରରେ ତିଳ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପୂରଣ କରି, ତିନିଥର ପରିସିଞ୍ଚନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ପିତୄନ୍ଵିସୃଜ୍ଯ ଚାଚମ୍ଯ ସାକ୍ଷିଣଃ ଶ୍ରାଵଯେତ୍ସୁରାନ୍ । ସାକ୍ଷିଣଃ ସନ୍ତୁ ମେ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମେଶାନାଦଯସ୍ତଥା। ମଯା ଗଯାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପିତୄଣାଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା ।। ୪୮.

ପିତୃମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଓ ଆଚମନ କରି, ଦେବତାମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ— 'ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶାନ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ; ମୁଁ ଗୟାକୁ ପହଞ୍ଚି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି।'

ଆଗତୋଽସ୍ମି ଗଯାଂ ଦେଵ ପିତୃକାର୍ଯ୍ଯେ ଗଦାଧର। ତ୍ଵମେଵ ସାକ୍ଷୀ ଭଗଵନ୍ନନୃଣୋଽହମୃଣତ୍ରଯାତ୍ ।। ୪୮.

'ହେ ଦେବ, ମୁଁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଗୟାକୁ ଆସିଛି, ହେ ଗଦାଧର, ତୁମେ ଏହାର ସାକ୍ଷୀ, ମୁଁ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି।'

ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ଚୈଵଂ ସ୍ଯାତ୍ ପିଣ୍ଡଦାନନ୍ତୁ ନାରଦ। ପ୍ରେତପର୍ଵ୍ଵତମାରଭ୍ଯ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ଚ କ୍ରମାତ୍ ।। ୪୮.

ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ହେ ନାରଦ, ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଏଭଳି ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, ପ୍ରେତପର୍ବତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରମକ୍ରମେ।

ତିଲମିଶ୍ରାଂସ୍ତତଃ ସକ୍ତୂନ୍ନିଃକ୍ଷିପେତ୍ପ୍ରେତପର୍ଵ୍ଵତେ। ଅପସଵ୍ଯେନ ଦେଵର୍ଷେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖେନ ଚ ।। ୪୮.

ତାପରେ, ପ୍ରେତପର୍ବତରେ ତିଳ ମିଶିତ ସକ୍ତୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ଅପସବ୍ୟ ଭାବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁ କରି, ହେ ଦେବଋଷି।

ଯେ କେଚିତ୍ପ୍ରେତରୂପେଣ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପିତରୋ ମମ। ତେ ସର୍ଵ୍ଵେ ତୃପ୍ତିମାଯାନ୍ତୁ ସକ୍ତୁଭିସ୍ତିଲମିଶ୍ରିତୈଃ ।। ୪୮.

ମୋର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପିତୃ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତିଳ ମିଶିତ ଚାଉଳ ଦାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।

ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ସଚରାଚରମ୍। ମଯା ଦତ୍ତେନ ତୋଯେନ ତୃପ୍ତିମାଯାନ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୪୮.

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପାଣିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।

ପ୍ରେତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଵିମୁକ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ନାରଦ। ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯାତ୍କୁଲେ ଚାପି ନ ଜାଯତେ ।। ୪୮.

ହେ ନାରଦ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ପିତୃ ଆତ୍ମା ଭାବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱରେ, ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସେ ନାହିଁ।

ନାମ୍ନା ପ୍ରେତଶିଲା ଖ୍ଯାତା ଗଯାଶିରସି ମୁକ୍ତଯେ। ତୀର୍ଥମନ୍ତ୍ରାଦିରୂପେଣ ସ୍ଥିତ ଶ୍ଚାଦିଗଦାଧରଃ ।। ୪୮.

ଗୟାର ଶିରା ଉପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରେତଶିଳା ନାମର ପଥର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ମୋକ୍ଷ ଦେବା ପାଇଁ ଖ୍ୟାତ; ଏଠାରେ ଗଦାଧର ତୀର୍ଥ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ଆଦୌ ତୁ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥେଷୁ ଚୋତ୍ତରେ ମାନସେ ଵିଧିଃ। ଆଚମ୍ଯ କୁଶହସ୍ତେନ ଶିରଶ୍ଚାଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ଵାରିଣା ।। ୪୯.

ପ୍ରଥମେ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ଓ ପରେ ଉତ୍ତର ମାନସରେ ବିଧିଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଜଳ ଚୁମି ଶୁଦ୍ଧି କରି, କୁଶ ଧରି ମୁଣ୍ଡରେ ପାଣି ଛିଟିବା ଉଚିତ।

ଉତ୍ତରଂ ମାନସଂ ଗଚ୍ଛେନ୍ମନ୍ତ୍ରେଣ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍। ଉତ୍ତରେ ମାନସେ ସ୍ନାନଂ କରୋମ୍ଯାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର ମାନସକୁ ଯାଇ, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ— 'ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ତର ମାନସରେ ସ୍ନାନ କରୁଛି'।

ସୂର୍ଯ୍ଯଲୋକାଦିସଂସିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧଯେ ପିତୃମୁକ୍ତଯେ। ଦେଵାଦୀଂସ୍ତର୍ପଯିତ୍ଵାଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯାତ୍ ସପିଣ୍ଡକମ୍ ।। ୪୯.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକର ସିଦ୍ଧି, ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଣି ଦେଇ, ପରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ମାନସଂ ହି ସରୋ ହ୍ଯତ୍ର ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରମାନସମ୍। ସୂର୍ଯ୍ଯଂ ନତ୍ଵାର୍ଚ୍ଚଯିତ୍ଵାଥ ସୂର୍ଯ୍ଯଲୋକଂ ନଯେତ୍ପିତୄନ୍ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ମାନସ ସରୋବର ଅଛି, ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତର ମାନସ ଅଛି; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା କରି, ପିତୃମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ନେଇଯିବା ଯାଏ।

ନମୋ ଭଗଵତେ ଭର୍ତ୍ରେ ସୋମଭୌମଜ୍ଞରୂପିଣେ। ଜୀଵଭାର୍ଗଵସୌରେଯରାହୁକେତୁସ୍ଵରୂପିଣେ ।। ୪୯.

ସୋମ, ଭୂମି ଓ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଜୀବନ, ଭୃଗୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ରାହୁ ଓ କେତୁ ରୂପ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।

ଉତ୍ତରାନ୍ମାନସାନ୍ମୌନୀ ଵ୍ରଜେଦ୍ଦକ୍ଷିଣମାନସମ୍। ଉଦୀଚୀତୀର୍ଥମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ରୌଦୀଚ୍ଯଂ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍ । ଅତ୍ର ସ୍ନାତୋ ଦିଵଂ ଯାତି ସ୍ଵଶରୀରେଣ ମାନଵଃ ।। ୪୯.

ଉତ୍ତର ମାନସରୁ ମୌନୀ ଦକ୍ଷିଣ ମାନସକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ଉଦୀଚୀ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଣିଷ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।

ମଧ୍ଯେ କନଖଲଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ସ୍ନାତଃ କନକଵଦ୍ଭାତି ନରୋ ଯାତି ପଵିତ୍ରତାମ୍ ।। ୪୯.

ମଧ୍ୟରେ କନଖଳ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଣିଷ ସୁନା ପରି ଚମକେ ଓ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରେ।

ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଭାଗେ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଦକ୍ଷିଣମାନସମ୍। ଅତଃ କନଖଲଂ ଲୋକେ ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ ।। ୪୯.

ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ମାନସ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହି କାରଣରୁ କନଖଳ ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଦକ୍ଷିଣେ ମାନସେ ଚୈଵ ତୀର୍ଥତ୍ରଯମୁଦାହୃତମ୍। ସ୍ନାତ୍ଵା ତେଷୁ ଵିଧାନେନ କୁଯ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୪୯.

ଦକ୍ଷିଣ ମାନସରେ ତିନିଟି ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ଦକ୍ଷିଣେ ମାନସେ ସ୍ନାନଂ କରୋମ୍ଯାତ୍ମଵିଶୁଦ୍ଧଯେ। ସୂର୍ଯ୍ଯଲୋକାଦିସଂସିଦ୍ଧିସିଦ୍ଧଯେ ପିତୃମୁକ୍ତଯେ ।। ୪୯.

ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକର ସିଦ୍ଧି, ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ମାନସରେ ସ୍ନାନ କରୁଛି।