ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗଦାଧରୋ ଦୃଶ୍ଯତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵ୍ଵତୀର୍ଥୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍। ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଚ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଯାନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମପୁରୀଂ ନରାଃ। ଵାରାଣସୀ ପ୍ରଯାଗଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମସଂଜ୍ଞକମ୍ ।। ୪୫.

ଗଦାଧର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ଦେଖାଯିବେ; ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଯିବେ । ବାରାଣସୀ ଓ ପ୍ରୟାଗ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଗଙ୍ଗାସାଗରସଂଜ୍ଞଞ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠତୁ ଫଲ୍ଗୁନି। ଗଦାଧରାଧିଷ୍ଠିତଂ ତତ୍ସର୍ଵ୍ଵତୀର୍ଥୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍। ମୁକ୍ତିର୍ଭଵେତ୍ ପିତୄଣାଂ ଚ ମୃତାନାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧତଃ ସଦା ।। ୪୫.

ଫାଲ୍ଗୁନୀରେ ଗଙ୍ଗାସାଗର ନାମକ ସ୍ଥାନ ସଦା ରହୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଦାଧର ବସିଛନ୍ତି, ସେଠା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ । ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ସଦା ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।

ଜରାଯୁଜାଣ୍ଡଜା ଵାପି ସ୍ଵେଦଜା ଵାପି ଚୋଦ୍ଭିଦଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଶିଲାଯାନ୍ତେ ଯାନ୍ତୁ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ଵରୂପତାମ୍ ।। ୪୫.

ଯେଉଁମାନେ ଜରାୟୁ, ଡିମ୍ବ, ଘମ୍, ବା ଚାରାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ସେମାନେ ଶିଳାର ଶେଷରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ।

ଯଥାର୍ଚ୍ଚିତେ ହରୌ ସର୍ଵ୍ଵେ ଯଜ୍ଞାଃ ପୂର୍ଣା ଭଵନ୍ତି ହି। ତଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତର୍ପଣଞ୍ଚ ସ୍ନାନଂ ଚାକ୍ଷଯମସ୍ତ୍ଵିହ ।। ୪୫.

ଯେପରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତର୍ପଣ ଓ ସ୍ନାନ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ ।

ମମ ଦେହେ ସୁରେଶାନାଂ ଯେ ଜପନ୍ତି ଶ୍ରୁତାଦିକମ୍। ଅଚିରେଣାପି ତେ ସିଦ୍ଧାଃ ସିଦ୍ଧିଭାଜୋ ଭଵନ୍ତୁ ଵୈ ।। ୪୫.

ମୋ ଦେହରେ ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତୁ ।

ପିତୄଣାଂ କୁଲସାହସ୍ରମାତ୍ମନା ସହିତଂ ନରଃ। ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିନା ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ନଯେଦ୍‌ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୪୫.

ଏକ ମଣିଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନିଜ ପିତୃମାନେ ସହିତ ହଜାର ହଜାର କୁଳ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବେ ।

ଯାଵତ୍ଯୋ ହି ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ହ୍ରଦାଃ ଶୁଭାଃ। ସମୁଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ସରୋମୁଖ୍ଯା ମାନସାଦ୍ଯାଃ ସୁରେଶ୍ଵରାଃ। ନୃଣାଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିଦଧତୋ ମୁକ୍ତଯେ ନିଵସନ୍ତୁ ମେ ।। ୪୫.

ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ରହୁଥିବା ମାନସ ଆଦି ସମସ୍ତ ହ୍ରଦ, ଯେଉଁମାନେ ମଣିଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତୁ ।

ଶରୀରେଣ ସମାଯାନ୍ତୁ କ୍ଵଚିନ୍ନୋ ଯାନ୍ତୁ ଦେଵତାଃ। ଏକୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ରିଧାମୂର୍ତ୍ତିର୍ଯାଵତ୍ସଙ୍କୀର୍ତ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ।। ୪୫.

ଦେବତାମାନେ ଦେହ ସହିତ ଆସନ୍ତୁ କିମ୍ବା କେବେ ଯାଆନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ।

ତାଵଚ୍ଛିଲାଯାଂ ସର୍ଵ୍ଵାଣି ତୀର୍ଥାନି ସହ ଦୈଵତୈଃ। ସଦା ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ମୁନଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵାଣାଂ ଗଣାଶ୍ଚ ଯେ ।। ୪୫.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦେବତା, ମୁନି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏହି ଶିଳାରେ ସଦା ରୁହନ୍ତୁ ।

ସର୍ଵ୍ଵଦେଵସ୍ଵରୂପା ଚ ନାମେଯଂ ଦେଵରୂପିଣୀ। ଯାଵତ୍ତିଷ୍ଠତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠତୁ ଵୈ ଶିଲା। ମମ ଦେହେଽଶ୍ମରୂପେ ଚ ଯେ ଜପନ୍ତି ତପନ୍ତି ଚ ।। ୪୫.

ଏହି ପାଷାଣଟି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହାକୁ ଦେବତାମୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେତେଦିନ ରହିବ, ସେତେଦିନ ଏହି ପାଷାଣ ମଧ୍ୟ ରହୁ। ମୋର ପାଷାଣ ଦେହରେ କିମ୍ବା ଏହି ଶିଳାରେ ଯେଉଁମାନେ ଜପ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି—

ଜୁହୋତ୍ଯଗ୍ନୌ ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ତଦକ୍ଷଯ୍ଯୋପତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଅକ୍ଷଯନ୍ତୁ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ଜପହୋମତପାଂସି ଚ। ଶିଲାପର୍ଵ୍ଵତରୂପେଣ ମଯି ତିଷ୍ଠତୁ ସର୍ଵ୍ଵଦା ।। ୪୫.

—ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ହବନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ। ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ହୋମ, ତପସ୍ୟା କେବେ ଶେଷ ହେଉନାହିଁ। ମୁଁ ପାଷାଣ ପର୍ବତର ରୂପରେ ସଦା ରହିବି।

ପତିଵ୍ରତାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ପତିଵ୍ରତାମ୍। ତ୍ଵଯା ଯତ୍ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯସଂଶଯମ୍ ।। ୪୫.

ସତୀ ନାରୀଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଲ, ସେସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।"

ଗଯାସୁରସ୍ଯ ଶିରସି ଭଵିଷ୍ଯସି ଯଦା ସ୍ଥିରା। ତଦା ପାଦାଦିରୂପେଣ ସ୍ଥାସ୍ଯାମସ୍ତ୍ଵଯି ସୁସ୍ଥିରାଃ। ଵରଂ ଶିଲାଯୈ ଦତ୍ତ୍ଵୈଵଂ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତର୍ଦ୍ଦଧୁଃ ସୁରାଃ ।। ୪୫.

ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଗୟାସୁରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ତୁମେ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବୁ। ଏଭଳି ପାଷାଣକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।

ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶିଲାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୃଣୁ ନାରଦ ମୁକ୍ତିଦମ୍। ଯସ୍ଯା ଗାଯନ୍ତି ଦେଵାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ ।। ୪୬.

ନାରଦ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ପାଷାଣର ମହିମା କହିବି—ଏହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାନ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି।

ଶିଲା ସ୍ଥିତା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସା ଦେଵରୂପାତିପାଵନୀ। ଵିଚିତ୍ରାଖ୍ଯଂ ଶିଲାତୀର୍ଥଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୪୬.

ଏହି ପାଷାଣ ପୃଥିବୀରେ ଦେବତାର ରୂପ ଏବଂ ଅତି ପବିତ୍ର। ଏହି ପାଷାଣ ନାମରେ 'ବିଚିତ୍ର' ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ତସ୍ଯାଃ ସଂସ୍ପର୍ଶନାଲ୍ଲୋକାଃ ସର୍ଵେ ହରିପୁରଂ ଯଯୁଃ। ଶୂନ୍ଯେ ଲୋକତ୍ରଯେ ଜାତେ ଶୂନ୍ଯା ଯମପୁରୀ ହ୍ଯଭୂତ୍ ।। ୪୬.

ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଲେ ସମସ୍ତ ଜଣ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ତିନି ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ହେବା ପରେ, ଯମଙ୍କ ପୁରୀ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା।

ଯମ ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଭିର୍ଗତ୍ଵା ଊଚେ ବ୍ରହ୍ମାଣମଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଧିକାରଂ ଗୃହାଣାଥ ଯମଦଣ୍ଡଂ ପିତାମହ ।। ୪୬.

ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ପିତାମହ, ଦୟାକରି ଆପଣ ଯମଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।"

ଯମମୂଚେ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଗୃହେ ଧାରଯସ୍ଵ ତାମ୍। ବ୍ରହ୍ମୋକ୍ତୋ ଧର୍ମରାଜସ୍ତୁ ଗୃହେ ତାଂ ସମଧାରଯତ୍ ।। ୪୬.

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ଯମ, ଏହି ପାଷାଣକୁ ତୁମ ଘରେ ରଖ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମରାଜ ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ରଖିଲେ।

ଯମୋଽଧିକାରଂ ସ୍ଵଂ ଚକ୍ରେ ପାପିନାଂ ଶାସନାଦିକମ୍। ଏଵଂଵିଧା ଗୁରୁତରା ଶିଲା ଜଗତି ଵିଶ୍ରୁତା ।। ୪୬.

ଯମ ତାପରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ପାପୀମାନେ ଉପରେ ଶାସନ ଦେଲେ। ଏଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଷାଣ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

ଯଥା ବ୍ରହ୍ନା ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯଥା ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ଚ ଯଥା ମେରୁ ସ୍ତଥେଯଂ ଦେଵରୂପିଣୀ ।। ୪୬.

ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଦେବତାମୟୀ ପାଷାଣ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି।

ଗଯାସୁରସ୍ଯ ଶିରସି ଗୁରୁତ୍ଵାଦ୍ଧାରିତା ଯତଃ । ଅତଃ ପଵିତ୍ରଯୋର୍ଯୋଗଃ ପିତୄଣାଂ ମୋକ୍ଷଦାଯକଃ ।। ୪୬.

ଏହି ପାଷାଣ ଗୟାସୁରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭାରୀ ଭାବେ ବସାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ଏହାର ଯୋଗ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ପଵିତ୍ରଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋର୍ଯୋଗେ ହଯମେଧ ମଜୋଽକରୋତ୍। ଭାଗାର୍ଥମାଗତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଦୀନବ୍ରଵୀଚ୍ଛିଲା ।। ୪୬.

ପବିତ୍ର ଦୁଇ ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିଥିବାବେଳେ, ପାଷାଣ କହିଲେ—

ଶିଲାସ୍ଥିତିପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତୁ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ପିତୃମୁକ୍ତଯେ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶିଲାଯାନ୍ତେ ଦେଵା ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଦଯଃ ସ୍ଥିତାଃ ।। ୪୬.

"ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ସେମାନେ ପାଷାଣ ରୂପରେ ରହିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ।" ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ, ପାଷାଣର ଶେଷ ଅଂଶରେ ରହିଗଲେ।

ଶିଲାରୂପେଣ ମୂର୍ତ୍ତ୍ଯା ଚ ପଦରୂପେଣ ଦେଵତାଃ। ମୂର୍ତ୍ତାମୂର୍ତସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଥିତାଃ ପୂର୍ଵପ୍ରତିଜ୍ଞଯା ।। ୪୬.

ପାଷାଣର ରୂପରେ, ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ପାଦ ଚିହ୍ନର ରୂପରେ, ଦେବତାମାନେ—ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହିଁ ଭାବରେ—ପୂର୍ବର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ରହିଲେ।

ଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ମୁଣ୍ଡ ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ଯସ୍ମାତ୍ସା ସଂସ୍ଥିତା ଶିଲା। ତସ୍ମାତ୍ସ ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠାଦ୍ରିଃ ପିତୄଣାଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଦଃ ।। ୪୬.

ଦାନବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏହି ପାଷାଣ ବସିଥିଲା, ତେଣୁ ସେଇ ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠ ପର୍ବତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ଦେଇଥାଏ।

ଆଚ୍ଛାଦିତଃ ଶିଲାପାଦଃ ପ୍ରଭାସେନାଦ୍ରିଣା ଯତଃ। ଭାସିତୋ ଭାସ୍କରେଣେତି ପ୍ରଭାସଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ ।। ୪୬.

ପ୍ରଭାସ ନାମକ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ପାଷାଣର ପାଦ ଢାକାଯାଇଥିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ପ୍ରଭାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଭାସଂ ହି ଵିନିର୍ଭିଦ୍ଯ ଶିଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋ ଵିନିର୍ଗତଃ। ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋତ୍ଥିତ ଈଶୋଽପି ପ୍ରଭାସେଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୪୬.

ପ୍ରଭାସ ପର୍ବତ ଭାଗିଯିବା ପରେ, ପାଷାଣର ଅଙ୍ଗୁଠି ବାହାରିଲା; ସେଠାରେ ଭଗବାନ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେଉଁଠି 'ପ୍ରଭାସେଶ୍ୱର' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଶିଲାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈକତେଶୋ ଯଃ ସା ଚ ପ୍ରେତଶିଲା ସ୍ମୃତା। ପିଣ୍ଡଦାନାଦ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରେତତ୍ଵାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ ।। ୪୬.

ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଏକ ଛୋଟ ପଥରକୁ 'ପ୍ରେତଶିଳା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଥର ଉପରେ ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ, ମଣିଷ ପ୍ରେତ ଦଶାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ମହାନଦୀପ୍ରବାସାଦ୍ଯୋଃ ସଙ୍ଗମେ ସ୍ନାନକୃନ୍ନରଃ। ରାମୋ ଦେଵ୍ଯା ସହ ସ୍ନାତୋ ରାମତୀର୍ଥଂ ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୬.

ମହାନଦୀ ଓ ପ୍ରବାସା ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରାମ ଦେବୀ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେଠିକୁ 'ରାମତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।