ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ତୁ ଦେଵର୍ଷେର୍ଦେଵପ୍ରହରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏତେ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ପୁନରେଵ ହି ।। ୫.

ଦେବର୍ଷି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏମାନେ ପ୍ରତି ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁନି ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ସର୍ଵେ ଦେଵଗଣା ଵିପ୍ରାସ୍ତ୍ରଯ ସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦଜାଃ। ଏତେଷାମପି ଦେଵାନାଂ ନିରୋଧୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫.

ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ତିରିଶି ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା; ଏହି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ନିରୋଧ ଘଟେ।

ଯଥା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଉଦଯାସ୍ତମଯାଵୁଭୌ। ଏତେ ଦେଵନିକାଯାସ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫.

ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେବମାନେ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଵସଵୋ ଵିଶ୍ଵେ ରୁଦ୍ରାଦିତ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଅଭିଜାତ୍ଯା ପ୍ରଭାଵୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୫.

ସାଧ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ, ଶକ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ପ୍ରଜାପତେଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଭଵସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ଅନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମୋ ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ।। ୫.

ଆମେ ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଦୂର୍ଣ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; କିଏ କିଏଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ଜ୍ଯାଯାନ୍ଯୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ କନୀଯାନ୍ ଯଶ୍ଚ ତେଷୁ ଵୈ ।। ୫.

କିଏ କିଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିଏ କିଏଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ମଧ୍ୟମ, କିଏ ଅପେକ୍ଷା କମ୍?

ପ୍ରଧାନଭୂତୋ ଯସ୍ତେଷାଂ ଗୁଣଭୂତଶ୍ଚ ତେଷୁ ଯଃ। କର୍ମଭିଶ୍ଚାଭିଜାତ୍ଯା ଚ ପ୍ରଭାଵେଣ ଚ ଯୋ ମହାନ୍। ଏତତ୍ ପ୍ରଭ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ହି ଵେତ୍ଥ ଯଥାଯଥମ୍ ।। ୫.

ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରଧାନ, କିଏ ଅନୁସୃତ, କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ କହ, କାରଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ଜାଣିଛ।

ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯେହମନ୍ତରନ୍ତେଷୁ ଯତ୍ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ମେ ଵିଵକ୍ଷତଃ ।। ୫.

ଏଥିରେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ବିବର୍ଣ୍ତି କରିବି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣ।

ରାଜସୀ ତାମସୀ ଚୈଵ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଚୈଵ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତନ୍ଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କାଲେ କାଲେ ଭଵନ୍ତି ଯାଃ ।। ୫.

ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଜସ, ତମସ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପମାନେ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

ଏତାସାମନ୍ତରଂ ଵକ୍ତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିନିବନ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଧାନୁଗ୍ରହବନ୍ଧତଃ ।। ୫.

ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଦୂର୍ଣ୍ୟ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଗ୍ରହରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିମିହ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଯଥାଶକ୍ତି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନୂନାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫.

ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏଠିରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଏହି ରୂପମାନେର ପ୍ରବୃତ୍ତି, ନିବୃତ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ଏକା ତୁ କୁରୁତେ ତାସାଂ ରାଜସୀ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରଜାଃ। ଏକା ଚୈଵାର୍ଣଵସ୍ଥା ତୁ ସାନୁଗୃହ୍ଣାତି ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ। ଏକା ସା କ୍ଷିପତେ କାଲେ ତାମସୀ ଗ୍ରସତେ ପ୍ରଜାଃ ।। ୫.

ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଗୋଟିଏ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ସମୁଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ସଠିକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରି ଗ୍ରସଣ କରେ।

ରଜସା ତୁ ସମୁଦ୍ରିକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ଭଵତେ ଯଦା। ପୁରୁଷାଖ୍ଯା ତଦା ତସ୍ଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଵିନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ରଜୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ନାମକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।

ଯଦା ଭଵତି କାଲାତ୍ମା ଉଦ୍ରେକାତ୍ତମସସ୍ତୁ ସଃ। ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ଯା ସା ତଦା ତ୍ଵସ୍ଯ ରାଜସୀ ଵିନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ କାଳ ତତ୍ତ୍ୱ ତାମସିକ ଶକ୍ତିର ଉତ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ବଳବତୀ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରେକାତ୍ତୁ ପୁରୁଷୋ ଯଦା ଭଵତି ସ ପ୍ରଭୁଃ। କାଲାଖ୍ଯା ସା ତଦା ତସ୍ଯ ପୁନର୍ନଭଵତୀତି ଵୈ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'କାଳ' ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ।

କ୍ରମାତ୍ତସ୍ଯ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରୂପଂ ନାମ ଚ କର୍ମ ଚ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ ସର୍ଵାନୁଗ୍ରହନିଗ୍ରହୈଃ ।। ୫.

କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ରୂପ, ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଯଦା ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମା ଚ ତଦା ଚାନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ। ଯଦା ଚ ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚୈଵ ପୁରୁଷସ୍ତୁ ସଃ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ଘଟେ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଏ, ସେ ସେତେବେଳେ କେବଳ ପୁରୁଷ ରହିନଥାନ୍ତି।

ମଣିର୍ଵିଭଜତେ ଵର୍ଣାନ୍ ଵିଚିତ୍ରାନ୍ ସ୍ଫଟିକେ ଯଥା। ଵୈମଲ୍ଯାଦାଶ୍ରଯଵଶାତ୍ତଦ୍ଵର୍ଣଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦଞ୍ଜନଃ ।। ୫.

ଯେପରି ଏକ ମଣି ଶ୍ଵେତ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ, ତେଣୁ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଓ ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସେଇ ରଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ତଦା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍। ଏକତ୍ଵେ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଘନମ୍ ।। ୫.

ଏଭଳି ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ଏକତା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନତା ଭିତରେ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି।

ଏକୋ ଭୂତ୍ଵା ଯଥା ମେଘଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନାଵତିଷ୍ଠତେ। ରୂପତୋ ଵର୍ଣତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଗୁଣଵଶାତ୍ତୁ ସଃ ।। ୫.

ଯେପରି ଏକ ମେଘ ଏକା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଭଵତ୍ଯେକୋ ଦ୍ଵିଧା ଚୈଵ ତ୍ରିଧା ମୂର୍ତିଵିନାଶନାତ୍। ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତକୃଚ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି ତେ ତ୍ରଯଃ ।। ୫.

ସେ ଏକ, ଦୁଇ ଓ ତିନି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ରୂପର ବିଲୟ ଦ୍ୱାରା; ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତକୃତ ଓ ପୁରୁଷ — ଏହି ତିନି ଅଟୁଟ।

ଏକସ୍ଯୈତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତନଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ପୌରୁଷୀ ଚୈଵ ଅନ୍ତକାରୀ ଚ ତେ ତ୍ରଯଃ ।। ୫.

ଏହି ତିନି ରୂପ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ତିନି ଦେହ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମୀ, ପୌରୁଷୀ ଓ ଅନ୍ତକାରୀ — ଏହି ତିନି।

ତତ୍ର ଯା ରାଜସୀ ତସ୍ଯ ତନୁଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଜାକରୀ। ଯା ତାମସୀ ତୁ କାଲାଖ୍ଯା ପ୍ରଜାକ୍ଷଯକରୀ ତୁ ସା। ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ପୌରୁଷୀ ଯା ତୁ ସାନୁଗ୍ରହକରୀ ସ୍ମୃତା ।। ୫.

ଏଠାରେ ରାଜସିକ ଦେହ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରେ; ତାମସିକ ଯାହାକୁ 'କାଳ' କୁହାଯାଏ, ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରେ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୌରୁଷୀ ଦେହ କ୍ଷମା ଦେଇଥିବା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ରାଜସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋଂଽଶେନ ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋଽଭଵତ୍। ତାମସୀ ଚାନ୍ତକୃଦ୍ଯା ତୁ ତଦଂଶେନାଭଵଦ୍ଭଵଃ ।। ୫.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାଜସିକ ଅଂଶରୁ ମରୀଚି ଓ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାମସିକ ଅଂଶରୁ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ତକୃତ କୁହାଯାଏ, ଭବଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା।

ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ପୌରୁଷୀ ଯା ସା ତସ୍ଯାଃ ଶୋଚିଷ୍ଣୁରୁଚ୍ଯତେ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତନଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।। ୫.

ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୌରୁଷୀ ଯାହା, ସେ 'ଶୋଚିଷ୍ଣୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହି ତିନି ଦେହ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ନାନାପ୍ରଯୋଜନାର୍ଥାଂ ହି କାଲୋଽଵସ୍ଥାଂ କରୋତି ଯଃ। ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେନ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଠ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵେନାନୁଗୃହ୍ଯ ଚ। ଵୈଷ୍ଣଵ୍ଯାନୁଗୃହୀତା ସ୍ତା ରୌଦ୍ଯାନୁଗ୍ରସତେ ପୁନଃ ।। ୫.

କାଳ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆଣେ; ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପୁଣି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି।

ଏକଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ କାଲସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଵୈ କରୋତି ସଃ। ସୃଜତେ ଚାନୁଗୃହ୍ଣାତି ପ୍ରଜାଃ ସଂହରତେ ତଥା ।। ୫.

ଏକ ସ୍ୱୟଂଭୂ କାଳ ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତାଃ କଥିତା ସ୍ତିସ୍ରସ୍ତନଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ପ୍ରଜାପତ୍ଯା ଚ ରୌଦ୍ରୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଚୈଵ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫.

ଏହିପରି ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ତିନି ଦେହ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ରୌଦ୍ରୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଏକା ତନୁଃ ସ୍ମୃତା ଵେଦେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେ ପୁରାତନେ। ସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗପରେ ଵୀରୈଃ ପୃଥକ୍ତ୍ଵୈକତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ। ଅଭିଜାତପ୍ରଭାଵଜ୍ଞୈଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୫.

ଏହି ଏକ ଦେହକୁ ବେଦ, ପୁରାତନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବୀରମାନେ, ଏକତା ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଥିବା ଋଷିମାନେ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।