ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଭୃଗୁପୀଠଂ କର୍ଣଦେଶେ ହ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଂ ନାସିକାପୁଟେ। ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରାହ୍ଯଂ ଶୈଵଂ ସୀମନ୍ତସୀମନି ।। ୪୨.

କଣ୍ ଦେଶରେ ଭୃଗୁ ପୀଠ, ନାସିକା ଟିପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଶିର ଶିରୋପରି ବ୍ରାହ୍ୟ ପୀଠ, ଚୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଶୈବ ପୀଠ।

ଶାକ୍ତଂ ଜିହ୍ଵାଗ୍ର ଧିଷଣଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ହୃଦଯାମ୍ବୁଜେ। ସୌରଂ ଚକ୍ଷୁଃପ୍ରଦେଶସ୍ଥଂ ବୌଦ୍ଧଞ୍ଛାଯାସୁ ସଙ୍ଗତମ୍ ।। ୪୨.

ଜିଭା ଟିପରେ ଶାକ୍ତ ପୀଠ, ତାଲୁରେ ଧିଷଣ ପୀଠ, ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଶରେ ସୌର ପୀଠ, ଛାୟାରେ ବୌଦ୍ଧ ପୀଠ ଏକତ୍ରିତ।

ସୌତ୍ରାମଣିଂ କଣ୍ଠଦେଶେ ପଶୁବନ୍ଧମଥୋରସି। ଵାଜପେଯଂ କଟିତଟେ ହ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତଥାନନେ ।। ୪୨.

କଣ୍ଠ ଦେଶରେ ସୌତ୍ରାମଣି ପୀଠ, ଛାତିରେ ପଶୁବନ୍ଧ ପୀଠ, କଟି ତଟରେ ବାଜପେୟ ପୀଠ, ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୀଠ ଦେଖିଲେ।

ଅଶ୍ଵମେଧଂ କଟିତଟେ ନରମେଧମଥୋଦରେ। ରାଜସୂଯଂ ଶିରୋଦେଶେ ଆଵସଥ୍ଯଂ ତଥାଽଧରେ ।। ୪୨.

ଅଶ୍ୱମେଧ କଣ୍ଠରେ, ନରମେଧ ପେଟରେ, ରାଜସୂୟ ମୁଣ୍ଡରେ, ଆବସଥ୍ୟ ତଳଭାଗରେ ଅଛି।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵୋଷ୍ଠେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଞ୍ଚ ଗାର୍ହପତ୍ଯଂ ମୁଖାନ୍ତରେ। ହଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତୌ ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଂସ୍ତଥା ରୋମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାନ୍। ଭୃତ୍ଯୈରିଵ ମହାରାଜଂ ପୁରାଣୈର୍ନ୍ଯାଯମିଶ୍ରିତୈଃ ।। ୪୨.

ଉପର ଓଠରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ମୁଖ ଭିତରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଛି; ଶ୍ରବଣରେ ହବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଚୁଲିରେ ଅଛି, ପୁରୁଣା ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ମହାରାଜାଙ୍କ ସେବକଙ୍କ ପରି।

ସଂହିତାଭିଶ୍ଚ ତନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥଗୁପାସିତାନ୍। କର୍ମ ଜ୍ଞାନୋପାସନାଭିର୍ଜନାନୁଗ୍ରହକାରକାନ୍ ।। ୪୨.

ସଂହିତା ଓ ତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପୂଜିତ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କରେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଵିସ୍ମିତମନା ମୁନିଃ କୃଷ୍ଣୋ ବଭୂଵ ତାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମତେଜୋମଯାନ୍ଦିଵ୍ଯାଂସ୍ତପତୋଽର୍କାନିଵଚ୍ଯୁତାନ୍। ଜ୍ଲତୋଽଗ୍ନୀ ନିଵୋଦର୍କାନ୍କୋଟୀନ୍ଦୁସମଦର୍ଶନାନ୍ ।। ୪୨.

ଏହା ଦେଖି ମୁନି କୃଷ୍ଣ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ତପସ୍ୟାର ଆଗୁଣ ଭଳି ଜ୍ୱଳି, ଜଳିଥିବା କାଠର ଅଗ୍ନି ପରି, ଅନେକ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ।

ଵଵନ୍ଦେ ସହସୋତ୍ଥାଯ ଦଣ୍ଡଵତ୍ପତିତୋ ମୁନିଃ। କୃତାର୍ଥୋଽହଂ କୃତାର୍ଥୋଽହଂ କୃତାର୍ଥୋଽହମିତୀରଯନ୍ ।। ୪୨.

ମୁନି ସହସା ଉଠି, ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସଫଳ, ମୁଁ ସଫଳ, ମୁଁ ସଫଳ'।

ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ମନଃ। ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଞ୍ଚାଯୁର୍ଯଦ୍ଭଵନ୍ତୋଽକ୍ଷିଗୋଚରାଃ ।। ୪୨.

ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସଫଳ, ଆଜି ମୋ ମନ ସଫଳ, ଆଜି ମୋ ଆୟୁ ସଫଳ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଛନ୍ତି।

ଅଲୌକିକଂଲୌକିକଞ୍ଚ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦପି ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ତଦ୍ଵୋଽଵିଦିତଂ ଵେଦ୍ଯଂ ଭୂତ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵଚ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅସାଧାରଣ, ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଯାହା ଅଛି, କିଛି ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ନାହିଁ।

ନ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଫଲା ଯୂଯଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତୋଽପି ତାନ୍ସଦା। ଯଦୃଚ୍ଛାକରସଙ୍କୋଚଵିଧାନାଯେହ ରାଗିଣାମ୍ ।। ୪୨.

ଆପଣମାନେ କର୍ମର ଫଳ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡିକୁ ସଦା ଦେଖାନ୍ତି, କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ।

ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯାପି ମିଥ୍ଯାତ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ଵା ନିଧୀତରୌ। ନ ମୃଷାରାଗଵିଷଯୌ ତତ୍ସଙ୍କୋଚଵିଧିକ୍ଷଯୌ ।। ୪୨.

ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ଯେହେଉଁ, ଆପଣମାନେ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ଓ ତାହାର ସୀମା ଓ ନାଶରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନୁହନ୍ତି।

ଅତୋ ଲୋକହିତୈର୍ନୂନଂ ପରମାର୍ଥନିରୂପଣେ। ସ୍ଵୋକ୍ତାଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦିଵିଷଯାଃ ନଶ୍ଵରା ଇତି ନିନ୍ଦିତାଃ ।। ୪୨.

ଏହିପରି ଲୋକର ଭଲ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ, ଆପଣମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ଘୃଣା କରିଛନ୍ତି।

ଅଧିକାରିଵିଭେଦେନ କର୍ମଜ୍ଞାନୋପଦେଶତଃ। ତ୍ରାତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ନୂନଂ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତ୍ମମୂର୍ତ୍ତିଭିଃ ।। ୪୨.

ଯୋଗ୍ୟତା ଓ କର୍ମ-ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି।

ଅତୋଽହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛମି ଭଵନ୍ତଶ୍ଚେତ୍କୃପାଲଵଃ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମାଦିଷ୍ଟଂ ସର୍ଗଃ କାମୈକଚେତସାମ୍ ।। ୪୨.

ଏହିପରି, ଯଦି ଆପଣମାନେ ଦୟାଳୁ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ: କର୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ କଣ, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ କାମରେ ଲଗିଥିବା ମନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କଣ?

ଈଶାର୍ପିତଧିଯାଂ ପୁଂସାଂ କୃତସ୍ଯାପି ଚ କର୍ମଣଃ। ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିସ୍ତତୋ ଜ୍ଞାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍ ।। ୪୨.

ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ପରେ ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ତାହା ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ମୋକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯମିତ୍ଯେଵଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମେଵ ଯତ୍। ସର୍ଵଂ ସମାପ୍ଯତେ ତସ୍ମିଞ୍ଜ୍ଞାତେ ଯଦ୍ଧି କୃତାକୃତମ୍ ।। ୪୨.

ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଏକତା, ଯାହା ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ଏହା ଜଣାଗଲେ, କରାଯାଇଥିବା ଓ ନ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଯନ୍ନିଃସଙ୍ଗଂ ଚିଦାକାଶଂ ଜ୍ଞାନରୂପମସଂଵୃତମ୍। ନିରୀହମଚଲଂ ଶୁଦ୍ଧମଗୁଣଂ ଵ୍ଯାପକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଚିତ୍ ଆକାଶ, ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅଢ଼ା, ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେହି ଅନୁସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

ଵିକାରେଷୁ ଵିନଶ୍ଯତ୍ସୁ ନିର୍ଵିକାରଂ ନ ନଶ୍ଯତି। ଯଥାନ୍ଧତମସା ଵ୍ଯାପ୍ତଲୋକସ୍ଯ ରଵିରୋଜସା ।। ୪୨.

ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ବିକାର ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଲୋକକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ବ୍ୟାପି ରହେ।

ଲୋହସ୍ଯେଵ ମଣିସ୍ତଦ୍ଵଦରଣିଶ୍ଚାନଲେ ଯଥା। ଯଦାଭାସେନ ସା ସତ୍ତାଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭତେ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଲୋହାରେ ମଣି, କାଠରେ ଅଗ୍ନି, ତାହାର ପ୍ରଭାରେ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।

ଜୀଵେଶ୍ଵରାଦିରୂପେଣ ଵିଶ୍ଵାକାରେଣ ଚାପ୍ଯହୋ। ତସ୍ଯାମପି ପ୍ରଲୀନାଯାଂ କୂଟସ୍ଥଞ୍ଚ ଯଦେକଲମ୍ ।। ୪୨.

ଜୀବ, ଈଶ୍ୱର ଓ ବିଶ୍ୱର ରୂପରେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଲୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୁଟସ୍ଥ ଏକମାତ୍ର ଅବିକଳ ରହିଯାଏ।

ଭଵଦ୍ଭିରେଵଂ ନିର୍ଣୀତଂ ତତ୍ତଥୈଵ ନ ସଂଶଯଃ। ତଥାପି ମମ ଜିଜ୍ଞାସା ଵର୍ତ୍ତତେ କେଵଲଂ ହୃଦି ।। ୪୨.

ଆପଣମାନେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ସତ୍ୟ; ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟରେ ଏହି ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛି।

ଅତୋଽପି ପରମଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵର୍ତ୍ତତେ କିଲ ଵା ନ ଵା। ତଦ୍ଵଦନ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଭଵନ୍ତସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାଃ ।। ୪୨.

ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଅଛି କି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିଥିବା ମନ୍ୟବରମାନେ।

ଯଚ୍ଛ୍ରଵଃ ଫଲମେଵେହ ଜନୁଷୋ ମେ କୃତାର୍ଥତା। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତମନଘଂ ଵ୍ଯାସଂ ସତ୍ଯଵତୀସୁତମ୍। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ସଙ୍କୀର୍ତ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁ ର୍ନିଗମା ଵଚଃ ।। ୪୨.

ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ମାତ୍ରେ ମୋ ପାଇଁ ଏହାର ଫଳ ମିଳିଗଲା, ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା। ଏପରି ନିର୍ମଳ ଭାବେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି, ବେଦର କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

ଵେଦା ଊଚୁଃ ।। ସାଧୁ ସାଧୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମା ଶରୀରିଣାମ୍। ଅଜୋଽପି ଜନ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯ ଲୋକାନୁଗ୍ରହମୀହସେ ।। ୪୨.

ବେଦମାନେ କହିଲେ: 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ! ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଶରୀରଧାରୀଙ୍କର ଆତ୍ମା; ଜନ୍ମହୀନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ।'

ଅନ୍ଯଥା ତେ ନ ଘଟତେ ସଂସାରକର୍ମ୍ମବନ୍ଦନମ୍। ଅସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମାଯଯା ଦେଵ୍ଯା କଦାଚିଜ୍ଜ୍ଞାନଗୂହଯା ।। ୪୨.

ଅନ୍ୟଥା, ତୁମ ପାଇଁ ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟର ବନ୍ଧନ କେବେ ହୁଏନାହିଁ; ଦେବୀ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଛ, କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଗୁହା ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଲୁଚିଯାଉଛ।

ବିଭର୍ଷି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ରୂପଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯୈଵ ନିଗୂହସେ। ଅସ୍ମତ୍ସମ୍ମତ ଏଵାର୍ଥୋ ଭଵତା ସମ୍ପ୍ରଦର୍ଶିତଃ ।। ୪୨.

ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ରୂପ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଲୁଚିଯାଉଛ; ଯେ ଅର୍ଥ ଦେଖାଇଲ, ସେହି ଭଳି ଆମେ ବୁଝିଛୁ।

ପୁରାଣେଷ୍ଵିତିହାସେଷୁ ସୂତ୍ରେଷ୍ଵପି ଚ ନୈକଧା। ଅକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣମ୍ ।। ୪୨.

ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଏବଂ ସୂତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ଅବିନାଶୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ କାରଣଙ୍କର କାରଣ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ତସ୍ଯାତ୍ମନୋଽପ୍ଯାତ୍ମ ଭାଵତଯା ପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଗନ୍ଧଵତ୍। ରସଵଦ୍ଵା ସ୍ଥିତଂ ରୂପମଵେହି ପରମଂ ହି ତତ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ଆତ୍ମାର, ଯେପରି ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ କିମ୍ବା ଜଳରେ ରସ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ପରମ ରୂପ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏହିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଜାଣ।