ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୁରଭୀ କଶ୍ଯପାଦ୍ରୁଦ୍ରାନେକାଦଶ ଵିଜଜ୍ଞିରେ। ମହାଦେଵପ୍ରସାଦେନ ତପସା ଭାଵିତା ସତୀ ।। ୫.

ସୁରଭି ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କଠାରୁ ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଦୟା ଓ ତାପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ।

ଅଙ୍ଗାରକଂ ତଥା ସର୍ପଂ ନିଋତିଂ ସଦସସ୍ପତିମ୍। ଅଜୈକପାଦହିର୍ବୁଘ୍ନ୍ଯମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵକେତୁଂ ଜ୍ଵରଂ ତଥା ।। ୫.

ଅଙ୍ଗାରକ, ସର୍ପ, ନିୃତି, ସଦସସ୍ପତି, ଅଜଏକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକେତୁ ଏବଂ ଜ୍ୱର—

ଭୁଵନଞ୍ଚେଶ୍ଵରଂ ମୃତ୍ଯୁଂ କପାଲଞ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ଦେଵାନେକାଦଶୈତାଂସ୍ତୁ ରୁଦ୍ରାଂସ୍ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାନ୍। ତପସା ତେନ ମହତା ସୁରଭୀ ତାନଜୀଜନତ୍ ।। ୫.

ଭୁବନେଶ୍ୱର, ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କପାଳ—ଏହି ଏଗାରୋଟି ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ରୁଦ୍ର, ତିନି ଭୁବନର ଇଶ୍ୱର। ସୁରଭି ତାଙ୍କର ମହାତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।

ତତୋ ଦୁହିତରାଵନ୍ଯେ ସୁରଭୀ ଦ୍ଵେ ଵ୍ଯଜାଯତ। ରୋହିଣୀ ଚୈଵ ରୁଦ୍ରାଭା ଗାନ୍ଧାରୀ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ ।। ୫.

ତାପରେ ସୁରଭୀଙ୍କୁ ଆଉ ଦୁଇଜଣୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ— ରୋହିଣୀ, ଯିଏ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ଗାନ୍ଧାରୀ, ଯିଏ ଅତି ପ୍ରଶଂସିତ ଥିଲେ।

ରୋହିଣ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ କନ୍ଯାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ। ସୁରୂପା ହଂସକୀଲା ଚ ଭଦ୍ରା କାମଦୁଘା ତଥା। ସୁଷୁଵେ କାମଦୁଘା ତୁ ସୁରୂପା ତନଯଦ୍ଵଯମ୍ ।। ୫.

ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଚାରିଜଣୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ— ସୁରୂପା, ହଂସକୀଳା, ଭଦ୍ରା ଏବଂ କାମଦୁଘା। କାମଦୁଘା ଆଉ ଦୁଇଜଣୀ କନ୍ୟା, ସୁରୂପା ଏବଂ ତନୟା, ଜନ୍ମିଲେ।

ହଂସକୀଲା ନୃପ ମୃଷୀନ୍ ଭଦ୍ରାଯାସ୍ତୁ ଵ୍ଯଜାଯତ। ଵିଶ୍ରୁତାସ୍ତୁ ମହାଭାଗା ଗନ୍ଧର୍ଵା ଵାଜିନଃ ସୁତାଃ ।। ୫.

ହଂସକୀଳାଙ୍କୁ ମୃଷିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବାଜିନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଜନ୍ମିଲେ।

ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାସ୍ତଦା ଜାତାଃ ଖେଚରାସ୍ତେ ମନୋଜଵାଃ। ଶ୍ଵେତାଃ ଶ୍ଯେନାଃ ପିଶଙ୍ଗାଶ୍ଚ ସାରଙ୍ଗା ହରିତାର୍ଜୁନାଃ। ରୁଦ୍ରା ଦେଵୋପବାହ୍ଯାସ୍ତେ ଗନ୍ଧର୍ଵଯୋନଯୋ ହଯାଃ ।। ୫.

ତାପରେ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମନର ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିଲେ; ସେମାନେ ଧଳା, ପିଙ୍ଗଳା, ଚିତ୍ରା ଘୋଡା, ହରିଣ, ହରିତ ଏବଂ ଧଳା ଘୋଡା। ଏହି ଗାନ୍ଧର୍ବ ଘୋଡାମାନେ ଦେବତା ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଭୂଯୋ ଜଜ୍ଞେ ସୁରଭ୍ଯାସ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଭସୁପ୍ରଭଃ। ସ୍ରଗ୍ଵୀ କକୁଝୀ ଦ୍ଯୁତିମାନମୃତାଲଯସମ୍ଭଵଃ। ସୁରଭ୍ଯନୁମତେ ଦତ୍ତୋ ଧ୍ଵଜୋ ମାହେଶ୍ଵରସ୍ତୁ ସଃ ।। ୫.

ପୁନି ସୁରଭୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଲେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଭାସୁପ୍ରଭା, ଯିଏ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କକୁଦ୍ଧାରୀ, ଚମକୁଥିଲେ, ଅମୃତ ନିବାସରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସୁରଭୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ, ସେ ମହେଶ୍ବରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ହେଲେ।

ଇତ୍ଯେତେ କଶ୍ଯପସୁତା ରୁଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଧର୍ମପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ଚ ଵସଵସ୍ତଥା ।। ୫.

ଏଭଳି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଏବଂ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଅରିଷ୍ଟନେମିପତ୍ନୀନାମପତ୍ଯାନୀହ ଷୋଡଶ। ବହୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଦୁଷଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଵିଦ୍ଯୁତଃ ସ୍ମୃତାଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗିରସଜାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଋଚୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍କୃତାଃ ।। ୫.

ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଏଠାରେ ଷୋଳ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲେ; ବହୁପୁତ୍ର ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣୀ 'ବିଦ୍ୟୁତ' ଭାବେ ପରିଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁ ଋଚମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ।

କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ତୁ ଦେଵର୍ଷେର୍ଦେଵପ୍ରହରଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏତେ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ପୁନରେଵ ହି ।। ୫.

ଦେବର୍ଷି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏମାନେ ପ୍ରତି ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁନି ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ସର୍ଵେ ଦେଵଗଣା ଵିପ୍ରାସ୍ତ୍ରଯ ସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦଜାଃ। ଏତେଷାମପି ଦେଵାନାଂ ନିରୋଧୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫.

ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ତିରିଶି ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା; ଏହି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ନିରୋଧ ଘଟେ।

ଯଥା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଉଦଯାସ୍ତମଯାଵୁଭୌ। ଏତେ ଦେଵନିକାଯାସ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫.

ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଏବଂ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଦେବମାନେ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଵସଵୋ ଵିଶ୍ଵେ ରୁଦ୍ରାଦିତ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଅଭିଜାତ୍ଯା ପ୍ରଭାଵୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ।। ୫.

ସାଧ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ, ଶକ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ପ୍ରଜାପତେଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଭଵସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ଅନ୍ତରଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମୋ ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ।। ୫.

ଆମେ ପ୍ରଜାପତି, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଭବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଦୂର୍ଣ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; କିଏ କିଏଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତି ଯଶ୍ଚ ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ଜ୍ଯାଯାନ୍ଯୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ କନୀଯାନ୍ ଯଶ୍ଚ ତେଷୁ ଵୈ ।। ୫.

କିଏ କିଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିଏ କିଏଠି ଅବସ୍ଥିତ? ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ମଧ୍ୟମ, କିଏ ଅପେକ୍ଷା କମ୍?

ପ୍ରଧାନଭୂତୋ ଯସ୍ତେଷାଂ ଗୁଣଭୂତଶ୍ଚ ତେଷୁ ଯଃ। କର୍ମଭିଶ୍ଚାଭିଜାତ୍ଯା ଚ ପ୍ରଭାଵେଣ ଚ ଯୋ ମହାନ୍। ଏତତ୍ ପ୍ରଭ୍ରୂହି ନଃ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ହି ଵେତ୍ଥ ଯଥାଯଥମ୍ ।। ୫.

ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରଧାନ, କିଏ ଅନୁସୃତ, କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ କହ, କାରଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ଜାଣିଛ।

ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯେହମନ୍ତରନ୍ତେଷୁ ଯତ୍ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ମେ ଵିଵକ୍ଷତଃ ।। ୫.

ଏଥିରେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ବିବର୍ଣ୍ତି କରିବି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣ।

ରାଜସୀ ତାମସୀ ଚୈଵ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଚୈଵ ତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ତନ୍ଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କାଲେ କାଲେ ଭଵନ୍ତି ଯାଃ ।। ୫.

ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଜସ, ତମସ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପମାନେ ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

ଏତାସାମନ୍ତରଂ ଵକ୍ତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିନିବନ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଧାନୁଗ୍ରହବନ୍ଧତଃ ।। ୫.

ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଦୂର୍ଣ୍ୟ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଗ୍ରହରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତିଞ୍ଚ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିମିହ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଯଥାଶକ୍ତି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନୂନାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫.

ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏଠିରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଏହି ରୂପମାନେର ପ୍ରବୃତ୍ତି, ନିବୃତ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ଏକା ତୁ କୁରୁତେ ତାସାଂ ରାଜସୀ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରଜାଃ। ଏକା ଚୈଵାର୍ଣଵସ୍ଥା ତୁ ସାନୁଗୃହ୍ଣାତି ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ। ଏକା ସା କ୍ଷିପତେ କାଲେ ତାମସୀ ଗ୍ରସତେ ପ୍ରଜାଃ ।। ୫.

ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଗୋଟିଏ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ସମୁଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ସଠିକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନଶ୍ୱର କରି ଗ୍ରସଣ କରେ।

ରଜସା ତୁ ସମୁଦ୍ରିକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ଭଵତେ ଯଦା। ପୁରୁଷାଖ୍ଯା ତଦା ତସ୍ଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଵିନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରେ ରଜୋଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ନାମକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।

ଯଦା ଭଵତି କାଲାତ୍ମା ଉଦ୍ରେକାତ୍ତମସସ୍ତୁ ସଃ। ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ଯା ସା ତଦା ତ୍ଵସ୍ଯ ରାଜସୀ ଵିନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ କାଳ ତତ୍ତ୍ୱ ତାମସିକ ଶକ୍ତିର ଉତ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ବଳବତୀ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରେକାତ୍ତୁ ପୁରୁଷୋ ଯଦା ଭଵତି ସ ପ୍ରଭୁଃ। କାଲାଖ୍ଯା ସା ତଦା ତସ୍ଯ ପୁନର୍ନଭଵତୀତି ଵୈ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'କାଳ' ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ।

କ୍ରମାତ୍ତସ୍ଯ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରୂପଂ ନାମ ଚ କର୍ମ ଚ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ ସର୍ଵାନୁଗ୍ରହନିଗ୍ରହୈଃ ।। ୫.

କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ରୂପ, ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଯଦା ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମା ଚ ତଦା ଚାନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ। ଯଦା ଚ ପୁରୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚୈଵ ପୁରୁଷସ୍ତୁ ସଃ ।। ୫.

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏକ ଅନ୍ତରାଳ ଘଟେ; ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଏ, ସେ ସେତେବେଳେ କେବଳ ପୁରୁଷ ରହିନଥାନ୍ତି।

ମଣିର୍ଵିଭଜତେ ଵର୍ଣାନ୍ ଵିଚିତ୍ରାନ୍ ସ୍ଫଟିକେ ଯଥା। ଵୈମଲ୍ଯାଦାଶ୍ରଯଵଶାତ୍ତଦ୍ଵର୍ଣଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦଞ୍ଜନଃ ।। ୫.

ଯେପରି ଏକ ମଣି ଶ୍ଵେତ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ, ତେଣୁ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଓ ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସେଇ ରଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ତଦା ଗୁଣଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵଯମ୍ଭୋରନୁରଞ୍ଜନମ୍। ଏକତ୍ଵେ ଚ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଘନମ୍ ।। ୫.

ଏଭଳି ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ଏକତା କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନତା ଭିତରେ ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି।