ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵରୈଃ ଷୋଡଶଭିଃ କ୍ଲୃପ୍ତ ଵଦନାଃ ପ୍ରଣଵାନ୍ତରାଃ। କଚଵର୍ଗୋଦ୍ଭଵୈର୍ଵର୍ଣୈଃ ପଞ୍ଚାଵଯଵପାଣଯଃ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଷୋଡଶ ସ୍ଵରରେ ଗଠିତ, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷର ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କର ହାତ ପଞ୍ଚ ଅଂଶରେ ଗଠିତ, କ ଭାଗର ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ପଵର୍ଗଦକ୍ଷଚରଣା ଵାମପାଦାସ୍ତଵର୍ଗତଃ। ଆତରନ୍ତ୍ଯନ୍ତଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଯେଷାଂ କୁକ୍ଷିଦ୍ଵଯାତ୍ମକୌ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଦ ପ ବର୍ଗରୁ, ବାମ ପାଦ ତ ବର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଶରୀର ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦର ରୂପରେ।

ନାଭିନିଦ୍ରାଃ କାନ୍ତପୃଷ୍ଠା ମୋଦରା ଯରଲଵୋତ୍କଚାଃ। ଅଗ୍ନିଦକ୍ଷାଂଶରୁଚିରା ଧରାଗ୍ରୀଵା ଭୃତାସକାଃ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ନାଭି ନାସିକ ଅକ୍ଷର, ପୃଷ୍ଠ ପ ବର୍ଗ, ଉଦର ଯ ର ଲ ଭାଗ, ଗ୍ରୀବା ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାଗର ଚମକରେ ଭରିଥିଲା, ଅନ୍ତୁ ଭଲ ଗଠିତ।

ଅନ୍ତସ୍ଥସନ୍ଧିସଂସ୍ଥାନା ଵୈଖରୀଵାଗ୍ଵିଜୃମ୍ଭିତାଃ। ଅପଶ୍ଯନ୍ମଥୁରାମେଷାଂ ହୃଦଯାମ୍ଭୋଜକଲ୍ପିତାମ୍ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତସ୍ଥ ସଂଧି ଓ ଗଠନରେ, ସେମାନଙ୍କର ଭାଷା ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ସେମାନେ ନିଜ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ମଥୁରାକୁ ଦେଖିଲେ।

ହରେର୍ଭଗଵତଃ ସାକ୍ଷାଦାଵିର୍ଭାଵସ୍ଥଲୀ ହି ସା। କାଶୀମପଶ୍ଯଦ୍ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ମାଯାମାଧାରସଂସ୍ଥିତାମ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସ୍ଥାନ ହରି, ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରକଟ ତିର୍ଥ; ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ସେ କାଶୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମାୟାର ଆଧାର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଲିଙ୍ଗଦେଶେ ତତଃ କାଞ୍ଚୀମଵନ୍ତୀଂ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ । କଣ୍ଠସ୍ଥାଂ ଦ୍ଵାରକାମେଷାଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପ୍ରାଣଗଂ ତଥା ।। ୪୨.

ତାପରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାନରେ କାଞ୍ଚୀ, ନାଭିରେ ଅବନ୍ତୀ, କଣ୍ଠରେ ଦ୍ୱାରକା, ପ୍ରାଣ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖିଲେ।

ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯଯୋସ୍ତେଷାଂ ଗଡ୍ଗାଽପି ଯମୁନା ନଦୀ । ମଧ୍ଯେ ସରସ୍ଵତୀ ସାକ୍ଷାଦ୍ଗଯାକ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥାନନେ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ଥିଲା; ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ନିଜେ, ମୁହଁରେ ଗୟାକ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଗଲା।

ହନୁଗ୍ରୀଵାମଧ୍ଯଗତଂ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍। ବଦର୍ଯ୍ଯାଶ୍ରମମେତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେ ଦଦର୍ଶ ହ ।। ୪୨.

ହନୁ ଓ ଗ୍ରୀବା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଗଲା; ଶିର ଶିରୋପରି ବଦରୀ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।

ପୌଣ୍ଡ୍ରଵର୍ଧନନେପାଲପୀଠଂ ନଯନଯୋର୍ଯୁଗେ। ପୀଠଂ ପୂର୍ଣଗିରିଂନାମ ଲଲାଟେ ସମଦୃଶ୍ଯତ ।। ୪୨.

ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ପୌଣ୍ଡ୍ରବର୍ଧନ ଓ ନେପାଳ ପୀଠ ଦେଖାଗଲା; ଲଳାଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଗିରି ପୀଠ ଦେଖିଲେ।

କଣ୍ଠେ ଚ ମଥୁରାପୀଠଂ କାଞ୍ଚୀପୀଠଂ କଟିସ୍ଥିତମ୍। ଜାଲନ୍ଧରଂ ତଥା ପୀଠଂ ସ୍ତନଦେଶେଷ୍ଵଦୃଶ୍ଯତ ।। ୪୨.

କଣ୍ଠରେ ମଥୁରା ପୀଠ, କଟିରେ କାଞ୍ଚୀ ପୀଠ; ଏହିପରି ଷ୍ଟନ ଦେଶରେ ଜାଲନ୍ଧର ପୀଠ ଦେଖାଗଲା।

ଭୃଗୁପୀଠଂ କର୍ଣଦେଶେ ହ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଂ ନାସିକାପୁଟେ। ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେ ସ୍ଥିତଂ ବ୍ରାହ୍ଯଂ ଶୈଵଂ ସୀମନ୍ତସୀମନି ।। ୪୨.

କଣ୍ ଦେଶରେ ଭୃଗୁ ପୀଠ, ନାସିକା ଟିପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଶିର ଶିରୋପରି ବ୍ରାହ୍ୟ ପୀଠ, ଚୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଶୈବ ପୀଠ।

ଶାକ୍ତଂ ଜିହ୍ଵାଗ୍ର ଧିଷଣଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ହୃଦଯାମ୍ବୁଜେ। ସୌରଂ ଚକ୍ଷୁଃପ୍ରଦେଶସ୍ଥଂ ବୌଦ୍ଧଞ୍ଛାଯାସୁ ସଙ୍ଗତମ୍ ।। ୪୨.

ଜିଭା ଟିପରେ ଶାକ୍ତ ପୀଠ, ତାଲୁରେ ଧିଷଣ ପୀଠ, ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୀଠ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଶରେ ସୌର ପୀଠ, ଛାୟାରେ ବୌଦ୍ଧ ପୀଠ ଏକତ୍ରିତ।

ସୌତ୍ରାମଣିଂ କଣ୍ଠଦେଶେ ପଶୁବନ୍ଧମଥୋରସି। ଵାଜପେଯଂ କଟିତଟେ ହ୍ଯଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତଥାନନେ ।। ୪୨.

କଣ୍ଠ ଦେଶରେ ସୌତ୍ରାମଣି ପୀଠ, ଛାତିରେ ପଶୁବନ୍ଧ ପୀଠ, କଟି ତଟରେ ବାଜପେୟ ପୀଠ, ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୀଠ ଦେଖିଲେ।

ଅଶ୍ଵମେଧଂ କଟିତଟେ ନରମେଧମଥୋଦରେ। ରାଜସୂଯଂ ଶିରୋଦେଶେ ଆଵସଥ୍ଯଂ ତଥାଽଧରେ ।। ୪୨.

ଅଶ୍ୱମେଧ କଣ୍ଠରେ, ନରମେଧ ପେଟରେ, ରାଜସୂୟ ମୁଣ୍ଡରେ, ଆବସଥ୍ୟ ତଳଭାଗରେ ଅଛି।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵୋଷ୍ଠେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଞ୍ଚ ଗାର୍ହପତ୍ଯଂ ମୁଖାନ୍ତରେ। ହଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତୌ ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଂସ୍ତଥା ରୋମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାନ୍। ଭୃତ୍ଯୈରିଵ ମହାରାଜଂ ପୁରାଣୈର୍ନ୍ଯାଯମିଶ୍ରିତୈଃ ।। ୪୨.

ଉପର ଓଠରେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ମୁଖ ଭିତରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଛି; ଶ୍ରବଣରେ ହବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଚୁଲିରେ ଅଛି, ପୁରୁଣା ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ମହାରାଜାଙ୍କ ସେବକଙ୍କ ପରି।

ସଂହିତାଭିଶ୍ଚ ତନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥଗୁପାସିତାନ୍। କର୍ମ ଜ୍ଞାନୋପାସନାଭିର୍ଜନାନୁଗ୍ରହକାରକାନ୍ ।। ୪୨.

ସଂହିତା ଓ ତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପୂଜିତ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କରେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଵିସ୍ମିତମନା ମୁନିଃ କୃଷ୍ଣୋ ବଭୂଵ ତାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମତେଜୋମଯାନ୍ଦିଵ୍ଯାଂସ୍ତପତୋଽର୍କାନିଵଚ୍ଯୁତାନ୍। ଜ୍ଲତୋଽଗ୍ନୀ ନିଵୋଦର୍କାନ୍କୋଟୀନ୍ଦୁସମଦର୍ଶନାନ୍ ।। ୪୨.

ଏହା ଦେଖି ମୁନି କୃଷ୍ଣ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ତପସ୍ୟାର ଆଗୁଣ ଭଳି ଜ୍ୱଳି, ଜଳିଥିବା କାଠର ଅଗ୍ନି ପରି, ଅନେକ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ।

ଵଵନ୍ଦେ ସହସୋତ୍ଥାଯ ଦଣ୍ଡଵତ୍ପତିତୋ ମୁନିଃ। କୃତାର୍ଥୋଽହଂ କୃତାର୍ଥୋଽହଂ କୃତାର୍ଥୋଽହମିତୀରଯନ୍ ।। ୪୨.

ମୁନି ସହସା ଉଠି, ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସଫଳ, ମୁଁ ସଫଳ, ମୁଁ ସଫଳ'।

ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ମନଃ। ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଞ୍ଚାଯୁର୍ଯଦ୍ଭଵନ୍ତୋଽକ୍ଷିଗୋଚରାଃ ।। ୪୨.

ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସଫଳ, ଆଜି ମୋ ମନ ସଫଳ, ଆଜି ମୋ ଆୟୁ ସଫଳ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଛନ୍ତି।

ଅଲୌକିକଂଲୌକିକଞ୍ଚ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦପି ଵିଦ୍ଯତେ। ନ ତଦ୍ଵୋଽଵିଦିତଂ ଵେଦ୍ଯଂ ଭୂତ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵଚ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅସାଧାରଣ, ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଯାହା ଅଛି, କିଛି ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ନାହିଁ।

ନ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଫଲା ଯୂଯଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତୋଽପି ତାନ୍ସଦା। ଯଦୃଚ୍ଛାକରସଙ୍କୋଚଵିଧାନାଯେହ ରାଗିଣାମ୍ ।। ୪୨.

ଆପଣମାନେ କର୍ମର ଫଳ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡିକୁ ସଦା ଦେଖାନ୍ତି, କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ।

ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯାପି ମିଥ୍ଯାତ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ଵା ନିଧୀତରୌ। ନ ମୃଷାରାଗଵିଷଯୌ ତତ୍ସଙ୍କୋଚଵିଧିକ୍ଷଯୌ ।। ୪୨.

ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ଯେହେଉଁ, ଆପଣମାନେ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ଓ ତାହାର ସୀମା ଓ ନାଶରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନୁହନ୍ତି।

ଅତୋ ଲୋକହିତୈର୍ନୂନଂ ପରମାର୍ଥନିରୂପଣେ। ସ୍ଵୋକ୍ତାଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦିଵିଷଯାଃ ନଶ୍ଵରା ଇତି ନିନ୍ଦିତାଃ ।। ୪୨.

ଏହିପରି ଲୋକର ଭଲ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ, ଆପଣମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ବୋଲି ଘୃଣା କରିଛନ୍ତି।

ଅଧିକାରିଵିଭେଦେନ କର୍ମଜ୍ଞାନୋପଦେଶତଃ। ତ୍ରାତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗନ୍ନୂନଂ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାତ୍ମମୂର୍ତ୍ତିଭିଃ ।। ୪୨.

ଯୋଗ୍ୟତା ଓ କର୍ମ-ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି।

ଅତୋଽହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛମି ଭଵନ୍ତଶ୍ଚେତ୍କୃପାଲଵଃ । କର୍ମଣାଂ ଫଲମାଦିଷ୍ଟଂ ସର୍ଗଃ କାମୈକଚେତସାମ୍ ।। ୪୨.

ଏହିପରି, ଯଦି ଆପଣମାନେ ଦୟାଳୁ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ: କର୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ କଣ, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ କାମରେ ଲଗିଥିବା ମନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କଣ?

ଈଶାର୍ପିତଧିଯାଂ ପୁଂସାଂ କୃତସ୍ଯାପି ଚ କର୍ମଣଃ। ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧିସ୍ତତୋ ଜ୍ଞାନଂ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍ ।। ୪୨.

ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ପରେ ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ତାହା ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ମୋକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯମିତ୍ଯେଵଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମେଵ ଯତ୍। ସର୍ଵଂ ସମାପ୍ଯତେ ତସ୍ମିଞ୍ଜ୍ଞାତେ ଯଦ୍ଧି କୃତାକୃତମ୍ ।। ୪୨.

ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଏକତା, ଯାହା ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ; ଏହା ଜଣାଗଲେ, କରାଯାଇଥିବା ଓ ନ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

ଯନ୍ନିଃସଙ୍ଗଂ ଚିଦାକାଶଂ ଜ୍ଞାନରୂପମସଂଵୃତମ୍। ନିରୀହମଚଲଂ ଶୁଦ୍ଧମଗୁଣଂ ଵ୍ଯାପକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଚିତ୍ ଆକାଶ, ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅଢ଼ା, ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେହି ଅନୁସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

ଵିକାରେଷୁ ଵିନଶ୍ଯତ୍ସୁ ନିର୍ଵିକାରଂ ନ ନଶ୍ଯତି। ଯଥାନ୍ଧତମସା ଵ୍ଯାପ୍ତଲୋକସ୍ଯ ରଵିରୋଜସା ।। ୪୨.

ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ବିକାର ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଲୋକକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ବ୍ୟାପି ରହେ।