ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶିଖିପାରାଵତଶୁକପିକକୋଲାହଲାକୁଲେ। ନିରୋଧାର୍ଥଂ ଗଵାମେଵ ଧାଵମାନମିତସ୍ତତଃ ।। ୪୨.

ମୟୂର, ପରା, ଶୁଆ ଓ କୋଇଳୀର କୁହୁକିରେ ମହୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ସେଠାରେ, ଗାଁମାନେ ଭଲରେ ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।

ରାଧାଵିଲାସରସିକଂ କୃଷ୍ଣାଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍। ଶ୍ରୁତଵାନସ୍ମି ଵେଦେଭ୍ଯୋ ଯତସ୍ତଦ୍ଗୋଚରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪୨.

ରାଧାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦର ଆସ୍ୱାଦକ, କୃଷ୍ଣ ନାମକ ସେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବେଦରୁ ଶୁଣିଛି, କାରଣ ସେ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।

ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ନିର୍ଗୁଣେ ଭେଦଵର୍ଜିତେ। ଗୋଲୋକସଂଜ୍ଞିକେ କୃଷ୍ଣୋ ଦୀଵ୍ଯତୀତି ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ।। ୪୨.

ଏଭଳି ନିର୍ଗୁଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମୟ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯାହାକୁ ଗୋଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି କୃଷ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନିଗମାଗମଯୋରପି। ତଥାପି ନିଗମୋ ଵକ୍ତି ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ ।। ୪୨.

ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ଆଗମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ବେଦ କହେ ଯେ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଗୋଲୋକଵାସୀ ଭଗଵାନକ୍ଷରାତ୍ପର ଉଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାଦପି ପରଃ କୋଽସୌ ଗୀଯତେ ଶ୍ରୁତିଭିଃ ସଦା ।। ୪୨.

ଗୋଲୋକରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲାଯାଏ; ତେବେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ, ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ସଦା କହିଥାଏ?

ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵେଦ ଵଚନୈର୍ଵିଶେଷୋ ଜ୍ଞାଯତେ କଥମ୍। ଶ୍ରୁତେର୍ଵାର୍ଥୋଽନ୍ଯଥା ବୋଧ୍ଯଃ ପରତସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରାଦିତି ।। ୪୨.

ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏହି ପ୍ରଭେଦ କିପରି ବୁଝିବି? ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୁତ୍ଯର୍ଥେ ସଂଶଯାପନ୍ନୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ। ଵିଚାରଯାମାସ ଚିରଂ ନ ପ୍ରପେଦେ ଯଥାତଥମ୍ ।। ୪୨.

ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ; ସେ ବହୁଦିନ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଵିଚାରଯନ୍ନପି ମୁନିର୍ନାପ ଵେଦାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍। ଵେଦୋ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯତ୍ର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ।। ୪୨.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ମୁନି ବହୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ବେଦର ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥକୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିଯାନ୍ତି।

ତଥାପି ମହତୀମାର୍ତ୍ତିଂ ସତାଂ ହୃଦଯତାପିନୀମ୍। ପୁନର୍ଵିଚାରଯାମାସ କଂ ଵ୍ରଜାମି କରୋମି କିମ୍ ।। ୪୨.

ତଥାପି, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦାରିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ: 'କାହା ପାଖକୁ ଯିବି? କଣ କରିବି?'

ପଶ୍ଯାମି ନ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦର୍ଶନମ୍। ଅଜ୍ଞାତ୍ଵାଽନ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ସନ୍ଦେହଵିନିଵର୍ତ୍ତକମ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ କାହାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁଠି ଜାଣେ, ସବୁକିଛି ଦେଖେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନ ଜାଣି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିପାରିବ।

ମେରୋଃ କୁହରିଣୀଂ ଗତ୍ଵା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ। ଯତ୍ର କାର୍ତ୍ତସ୍ଵରକ୍ଫୂର୍ଜଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଜାଲୈର୍ନିରନ୍ତରମ୍ ।। ୪୨.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାକୁ ଯାଇ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନା ତାଳ ଗଛ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦଳର ଆଲୋକରେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ।

ସଦା ପ୍ରବାଧତେ ଵିଷ୍ଵକ୍ତମଃସ୍ତୋମଂ ଦୃଶନ୍ତୁଦମ୍। ଚକାସ୍ତେ ଯତ୍ର ପରମଂ କାନ୍ତାରମତିସୁନ୍ଦରମ୍ ।। ୪୨.

ସେଠାରେ ଆଲୋକ ସବୁଦିଗର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସଦା ଦୂର କରେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ।

ନାନାଦ୍ରୁମଲତ ---ତ୍ପକ୍ଷିନିନାଦିତମ୍। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଭଯକ୍ରୋଧତାପଗ୍ଲାନିଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୪୨.

ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ଏଠାରେ କ୍ଷୁଧା, ପିପାସା, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ।

ଜଲାଶଯୈର୍ବହୁଵିଧୈଃ ପଦ୍ମିନୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତୈଃ । ଜାତରୂପଶିଲାନଦ୍ଧତଟସଞ୍ଚାରପାକ୍ଷ ।। ୪୨.

ବହୁ ପ୍ରକାର ଝିଅ ଝିଅ ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ସୁନା ଶିଳାରେ ତଟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।

ଯୁକ୍ତମମ୍ଭୋଜ ପଵନୈଃ ସେଵ୍ଯମାନଂ ସମନ୍ତତଃ। ଶିଵୈରଧ୍ଯାସିତମ୍ଭାଵୈର୍ହିଂସ୍ରୈଃ ସତ୍ତ୍ଵୈଃ ସମୁଜ୍ଝିତମ୍ ।। ୪୨.

ପଦ୍ମ ଫୁଲର ହାଲୁକା ପବନରେ ଭରିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସିଥିଲେ, ଏଠାରେ କୌଣସି ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ।

ନିର୍ଜନଂ ଦିଵ୍ଯଲତିକାପ୍ରିଯଖଣ୍ଡଵରାଜିତମ୍। ଶୂକୈଃ ପାରାଵତୈ ର୍ହୃଦ୍ଯୈରୁନ୍ମଦନ୍ମତ୍ତକୋକିଲମ୍ ।। ୪୨.

ଏକାନ୍ତ ଜଗା, ଦେବୀ ଲତାର ମନପସନ୍ଦ ଗୁଛାରେ ସଜିଥିବା, ଚିରୁ ଓ ପରାବତର ମନମୋହା ଡାକରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ମଦମସ୍ତ କୋକିଲ ମାନେ ଗାନ କରୁଥିବା।

ଉତ୍ପତତ୍ପଦ୍ମରଜସାଂ ପଟଲାମୋଦଦିଙ୍‌ମୁଖମ୍। ତତ୍ରାପି କାଞ୍ଚିନୀ ଦିଵ୍ଯା ଗୁହା ପରମଶୋଭନା ।। ୪୨.

ସେଠାର ଦିଗବାସ ଉଠୁଥିବା ପଦ୍ମର ରେଣୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀ ଗୁହା ଥିଲା, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ।

ତାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଜିତା ହାରୋ ଜିତଚିତ୍ତୋ ଜିତାସନଃ। ସସ୍ମାର ଵେଦାଂଶ୍ଚତୁରସ୍ତଦେକାଗ୍ରମନା ମୁନିଃ ।। ୪୨.

ସେ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁ ମୁନି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଆସନକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଚାରିଟି ବେଦକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

ତ୍ରଯୀ ଜଗାମ ଶରଦାଂ ଶତସ୍ଯ ସ୍ମରତୋଽସ୍ଯ ହି । ପ୍ରାଦୁରାସଂସ୍ତତୋ ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାରୁଦର୍ଶନାଃ ।। ୪୨.

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ଏକ ଶତ ଶରଦ୍ ଗତି ହେଲା; ତାପରେ ଚାରିଟି ବେଦ, ମନମୋହା ରୂପରେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

ସ୍ଫୁରତ୍ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷା ଜଟାମୁକୁଟଧାରିଣଃ। କୁଶମୁଷ୍ଟିକରାମ୍ଭୋଜା ମୃଗତ୍ଵଙ୍ମଣ୍ଡିତାଂସକାଃ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମର ପତ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଜଟା ମୁକୁଟ ପରି ଶିରରେ ଥିଲା, ହାତରେ କୁଶ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ତୁରେ ମୃଗଚର୍ମ ପରି ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ।

ସ୍ଵରୈଃ ଷୋଡଶଭିଃ କ୍ଲୃପ୍ତ ଵଦନାଃ ପ୍ରଣଵାନ୍ତରାଃ। କଚଵର୍ଗୋଦ୍ଭଵୈର୍ଵର୍ଣୈଃ ପଞ୍ଚାଵଯଵପାଣଯଃ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଷୋଡଶ ସ୍ଵରରେ ଗଠିତ, ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷର ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କର ହାତ ପଞ୍ଚ ଅଂଶରେ ଗଠିତ, କ ଭାଗର ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ପଵର୍ଗଦକ୍ଷଚରଣା ଵାମପାଦାସ୍ତଵର୍ଗତଃ। ଆତରନ୍ତ୍ଯନ୍ତଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଯେଷାଂ କୁକ୍ଷିଦ୍ଵଯାତ୍ମକୌ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଦ ପ ବର୍ଗରୁ, ବାମ ପାଦ ତ ବର୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଶରୀର ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦର ରୂପରେ।

ନାଭିନିଦ୍ରାଃ କାନ୍ତପୃଷ୍ଠା ମୋଦରା ଯରଲଵୋତ୍କଚାଃ। ଅଗ୍ନିଦକ୍ଷାଂଶରୁଚିରା ଧରାଗ୍ରୀଵା ଭୃତାସକାଃ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ନାଭି ନାସିକ ଅକ୍ଷର, ପୃଷ୍ଠ ପ ବର୍ଗ, ଉଦର ଯ ର ଲ ଭାଗ, ଗ୍ରୀବା ଅଗ୍ନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାଗର ଚମକରେ ଭରିଥିଲା, ଅନ୍ତୁ ଭଲ ଗଠିତ।

ଅନ୍ତସ୍ଥସନ୍ଧିସଂସ୍ଥାନା ଵୈଖରୀଵାଗ୍ଵିଜୃମ୍ଭିତାଃ। ଅପଶ୍ଯନ୍ମଥୁରାମେଷାଂ ହୃଦଯାମ୍ଭୋଜକଲ୍ପିତାମ୍ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତସ୍ଥ ସଂଧି ଓ ଗଠନରେ, ସେମାନଙ୍କର ଭାଷା ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ସେମାନେ ନିଜ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ମଥୁରାକୁ ଦେଖିଲେ।

ହରେର୍ଭଗଵତଃ ସାକ୍ଷାଦାଵିର୍ଭାଵସ୍ଥଲୀ ହି ସା। କାଶୀମପଶ୍ଯଦ୍ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ମାଯାମାଧାରସଂସ୍ଥିତାମ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସ୍ଥାନ ହରି, ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରକଟ ତିର୍ଥ; ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ସେ କାଶୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମାୟାର ଆଧାର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଲିଙ୍ଗଦେଶେ ତତଃ କାଞ୍ଚୀମଵନ୍ତୀଂ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ । କଣ୍ଠସ୍ଥାଂ ଦ୍ଵାରକାମେଷାଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପ୍ରାଣଗଂ ତଥା ।। ୪୨.

ତାପରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାନରେ କାଞ୍ଚୀ, ନାଭିରେ ଅବନ୍ତୀ, କଣ୍ଠରେ ଦ୍ୱାରକା, ପ୍ରାଣ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖିଲେ।

ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯଯୋସ୍ତେଷାଂ ଗଡ୍ଗାଽପି ଯମୁନା ନଦୀ । ମଧ୍ଯେ ସରସ୍ଵତୀ ସାକ୍ଷାଦ୍ଗଯାକ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥାନନେ ।। ୪୨.

ସେମାନଙ୍କର ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ଥିଲା; ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ନିଜେ, ମୁହଁରେ ଗୟାକ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଗଲା।

ହନୁଗ୍ରୀଵାମଧ୍ଯଗତଂ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍। ବଦର୍ଯ୍ଯାଶ୍ରମମେତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେ ଦଦର୍ଶ ହ ।। ୪୨.

ହନୁ ଓ ଗ୍ରୀବା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଗଲା; ଶିର ଶିରୋପରି ବଦରୀ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।

ପୌଣ୍ଡ୍ରଵର୍ଧନନେପାଲପୀଠଂ ନଯନଯୋର୍ଯୁଗେ। ପୀଠଂ ପୂର୍ଣଗିରିଂନାମ ଲଲାଟେ ସମଦୃଶ୍ଯତ ।। ୪୨.

ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ ପୌଣ୍ଡ୍ରବର୍ଧନ ଓ ନେପାଳ ପୀଠ ଦେଖାଗଲା; ଲଳାଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଗିରି ପୀଠ ଦେଖିଲେ।