ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମାଯଯା ଚିତ୍ରକାରିଣ୍ଯା ଵିଚିତ୍ରଗୁଣଶୀଲଯା । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚିତ୍ରମତୁଲଂ ଯସ୍ମିନ୍ ଭିତ୍ତାଵିଵାର୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ମାୟାର ଚିତ୍ରକଳା ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ଥିବା, ଏହି ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦିଆଲରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୁଏ ।

ଧାଵତୋଽନ୍ଯାନତିକ୍ରାନ୍ତଂ ଵଦତୋ ଵାଗଗୋଚରମ୍ । ଵେଦଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତୈର୍ଵିନିର୍ଣୀତଂ ତଦକ୍ଷରମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯାହାକୁ କଥା ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ସେଉଁଟି ଅବିନାଶୀ ।

ଅକ୍ଷରାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଵେଦେ ବହୁଧାପି ଵିଚାରିତେ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ସେଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେଇଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ବେଦରେ ଏହିପରି ଅନେକ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ ।

ଅକ୍ଷରସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ଚାପି ସ୍ଵାତ୍ମରୂପତଯା ସ୍ଥିତମ୍। ପରମାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହରୂପମାନନ୍ଦ ଵିଗ୍ରହମ୍ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀ ଓ ଆତ୍ମା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅଛି, ସେଉଁଟି ପରମ ଆନନ୍ଦର ସମୂହ ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଲୀଲାଵିଲାସରସିକଂ ବଲ୍ଲଵୀଯୂଥମଧ୍ଯଗମ୍। ଶିଖିପିଚ୍ଛକିରୀଟେନ ବାସ୍ଵଦ୍ରତ୍ନଚିତେନ ଚ ।। ୪୨.

ଲୀଳା ଓ ବିହାରରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ମୟୂରପିଛା ମୁକୁଟ ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ।

ଉଲ୍ଲସଦ୍ଵିଦ୍ଯୁଦାଟୋପକୁଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ଵିରାଜିତମ୍। କର୍ଣୋପାନ୍ତଚରନ୍ନେତ୍ରଖଞ୍ଜରୀଟମନୋହରମ୍ ।। ୪୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କାନ ପାଖରେ ଚଳିଥିବା ନୟନ ଓ ମନୋହର ଚୂଡ଼ା ରହିଛି ।

କୁଞ୍ଜକୁଞ୍ଜପ୍ରିଯାଵୃନ୍ଦଵିଲାସରତିଲମ୍ପଟମ୍। ପୀତାମ୍ବରଧରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଚନ୍ଦନାଲେପମଣ୍ଡିତମ୍ ।। ୪୨.

କୁଞ୍ଜ କୁଞ୍ଜରେ ପ୍ରିୟାମାନେଙ୍କ ସହ ବିହାର କରିବାରେ ଆସକ୍ତ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ ।

ଅଧରାମୃତ ସଂସିକ୍ତଵେଣୁନାଦେନ ଵଲ୍ଲଵୀଃ। ମୋହଯନ୍ତଞ୍ଚିଦାନନ୍ଦମନଙ୍ଗମଦଭଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୨.

ତଳଠାରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତ ଭରା ବାଂଶୀର ସ୍ୱରରେ ଗୋପୀମାନେ ମନମୁହିଯାଉଥିଲେ, ଚିତ୍ତର ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ, ସେ କାମଦେବଙ୍କର ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ।

କୋଟିକାମକଲାପୂର୍ଣଂ କୋଟିଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁନିର୍ମଲମ୍। ତ୍ରିରେଖକମ୍ଠଵିଲସଦ୍ରତ୍ନଗୁଞ୍ଜାମୃଗା କୁଲମ୍ ।। ୪୨.

କୋଟି କୋଟି ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଗଳାରେ ତିନିଟି ରେଖା ଏବଂ ମଣିମାଳାରେ ମୃଗଚିହ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ।

ଯମୁନାପୁଲିନେ ତୁଙ୍ଗେ ତମାଲଵନକାନନେ। କଦମ୍ବଚମ୍ପକାଶୋକପାରିଜାତମନୋହରେ ।। ୪୨.

ଯମୁନା ନଦୀର ଉଚ୍ଚ କୂଳରେ, ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ, କଦମ୍ବ, ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ ଓ ପାରିଜାତ ଗଛର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଭରିଥିଲା।

ଶିଖିପାରାଵତଶୁକପିକକୋଲାହଲାକୁଲେ। ନିରୋଧାର୍ଥଂ ଗଵାମେଵ ଧାଵମାନମିତସ୍ତତଃ ।। ୪୨.

ମୟୂର, ପରା, ଶୁଆ ଓ କୋଇଳୀର କୁହୁକିରେ ମହୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ସେଠାରେ, ଗାଁମାନେ ଭଲରେ ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।

ରାଧାଵିଲାସରସିକଂ କୃଷ୍ଣାଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍। ଶ୍ରୁତଵାନସ୍ମି ଵେଦେଭ୍ଯୋ ଯତସ୍ତଦ୍ଗୋଚରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪୨.

ରାଧାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦର ଆସ୍ୱାଦକ, କୃଷ୍ଣ ନାମକ ସେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବେଦରୁ ଶୁଣିଛି, କାରଣ ସେ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।

ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ନିର୍ଗୁଣେ ଭେଦଵର୍ଜିତେ। ଗୋଲୋକସଂଜ୍ଞିକେ କୃଷ୍ଣୋ ଦୀଵ୍ଯତୀତି ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ।। ୪୨.

ଏଭଳି ନିର୍ଗୁଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମୟ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯାହାକୁ ଗୋଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି କୃଷ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନିଗମାଗମଯୋରପି। ତଥାପି ନିଗମୋ ଵକ୍ତି ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ ।। ୪୨.

ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ଆଗମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ବେଦ କହେ ଯେ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଗୋଲୋକଵାସୀ ଭଗଵାନକ୍ଷରାତ୍ପର ଉଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାଦପି ପରଃ କୋଽସୌ ଗୀଯତେ ଶ୍ରୁତିଭିଃ ସଦା ।। ୪୨.

ଗୋଲୋକରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲାଯାଏ; ତେବେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ, ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ସଦା କହିଥାଏ?

ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵେଦ ଵଚନୈର୍ଵିଶେଷୋ ଜ୍ଞାଯତେ କଥମ୍। ଶ୍ରୁତେର୍ଵାର୍ଥୋଽନ୍ଯଥା ବୋଧ୍ଯଃ ପରତସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରାଦିତି ।। ୪୨.

ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏହି ପ୍ରଭେଦ କିପରି ବୁଝିବି? ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୁତ୍ଯର୍ଥେ ସଂଶଯାପନ୍ନୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ। ଵିଚାରଯାମାସ ଚିରଂ ନ ପ୍ରପେଦେ ଯଥାତଥମ୍ ।। ୪୨.

ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ; ସେ ବହୁଦିନ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଵିଚାରଯନ୍ନପି ମୁନିର୍ନାପ ଵେଦାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍। ଵେଦୋ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯତ୍ର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ।। ୪୨.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ମୁନି ବହୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ବେଦର ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥକୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିଯାନ୍ତି।

ତଥାପି ମହତୀମାର୍ତ୍ତିଂ ସତାଂ ହୃଦଯତାପିନୀମ୍। ପୁନର୍ଵିଚାରଯାମାସ କଂ ଵ୍ରଜାମି କରୋମି କିମ୍ ।। ୪୨.

ତଥାପି, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦାରିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ: 'କାହା ପାଖକୁ ଯିବି? କଣ କରିବି?'

ପଶ୍ଯାମି ନ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦର୍ଶନମ୍। ଅଜ୍ଞାତ୍ଵାଽନ୍ଯତମଂ ଲୋକେ ସନ୍ଦେହଵିନିଵର୍ତ୍ତକମ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ କାହାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁଠି ଜାଣେ, ସବୁକିଛି ଦେଖେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନ ଜାଣି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିପାରିବ।

ମେରୋଃ କୁହରିଣୀଂ ଗତ୍ଵା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ। ଯତ୍ର କାର୍ତ୍ତସ୍ଵରକ୍ଫୂର୍ଜଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଜାଲୈର୍ନିରନ୍ତରମ୍ ।। ୪୨.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାକୁ ଯାଇ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନା ତାଳ ଗଛ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦଳର ଆଲୋକରେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ।

ସଦା ପ୍ରବାଧତେ ଵିଷ୍ଵକ୍ତମଃସ୍ତୋମଂ ଦୃଶନ୍ତୁଦମ୍। ଚକାସ୍ତେ ଯତ୍ର ପରମଂ କାନ୍ତାରମତିସୁନ୍ଦରମ୍ ।। ୪୨.

ସେଠାରେ ଆଲୋକ ସବୁଦିଗର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସଦା ଦୂର କରେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ।

ନାନାଦ୍ରୁମଲତ ---ତ୍ପକ୍ଷିନିନାଦିତମ୍। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଭଯକ୍ରୋଧତାପଗ୍ଲାନିଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୪୨.

ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ଏଠାରେ କ୍ଷୁଧା, ପିପାସା, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅଶକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ।

ଜଲାଶଯୈର୍ବହୁଵିଧୈଃ ପଦ୍ମିନୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତୈଃ । ଜାତରୂପଶିଲାନଦ୍ଧତଟସଞ୍ଚାରପାକ୍ଷ ।। ୪୨.

ବହୁ ପ୍ରକାର ଝିଅ ଝିଅ ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ସୁନା ଶିଳାରେ ତଟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।

ଯୁକ୍ତମମ୍ଭୋଜ ପଵନୈଃ ସେଵ୍ଯମାନଂ ସମନ୍ତତଃ। ଶିଵୈରଧ୍ଯାସିତମ୍ଭାଵୈର୍ହିଂସ୍ରୈଃ ସତ୍ତ୍ଵୈଃ ସମୁଜ୍ଝିତମ୍ ।। ୪୨.

ପଦ୍ମ ଫୁଲର ହାଲୁକା ପବନରେ ଭରିଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସିଥିଲେ, ଏଠାରେ କୌଣସି ହିଂସ୍ର ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲେ।

ନିର୍ଜନଂ ଦିଵ୍ଯଲତିକାପ୍ରିଯଖଣ୍ଡଵରାଜିତମ୍। ଶୂକୈଃ ପାରାଵତୈ ର୍ହୃଦ୍ଯୈରୁନ୍ମଦନ୍ମତ୍ତକୋକିଲମ୍ ।। ୪୨.

ଏକାନ୍ତ ଜଗା, ଦେବୀ ଲତାର ମନପସନ୍ଦ ଗୁଛାରେ ସଜିଥିବା, ଚିରୁ ଓ ପରାବତର ମନମୋହା ଡାକରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ମଦମସ୍ତ କୋକିଲ ମାନେ ଗାନ କରୁଥିବା।

ଉତ୍ପତତ୍ପଦ୍ମରଜସାଂ ପଟଲାମୋଦଦିଙ୍‌ମୁଖମ୍। ତତ୍ରାପି କାଞ୍ଚିନୀ ଦିଵ୍ଯା ଗୁହା ପରମଶୋଭନା ।। ୪୨.

ସେଠାର ଦିଗବାସ ଉଠୁଥିବା ପଦ୍ମର ରେଣୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀ ଗୁହା ଥିଲା, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ।

ତାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଜିତା ହାରୋ ଜିତଚିତ୍ତୋ ଜିତାସନଃ। ସସ୍ମାର ଵେଦାଂଶ୍ଚତୁରସ୍ତଦେକାଗ୍ରମନା ମୁନିଃ ।। ୪୨.

ସେ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁ ମୁନି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଆସନକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଚାରିଟି ବେଦକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

ତ୍ରଯୀ ଜଗାମ ଶରଦାଂ ଶତସ୍ଯ ସ୍ମରତୋଽସ୍ଯ ହି । ପ୍ରାଦୁରାସଂସ୍ତତୋ ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାରୁଦର୍ଶନାଃ ।। ୪୨.

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ଏକ ଶତ ଶରଦ୍ ଗତି ହେଲା; ତାପରେ ଚାରିଟି ବେଦ, ମନମୋହା ରୂପରେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।