ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ଵତ୍ଫେନୋର୍ମିବୁଦ୍ବୁଦୋଦକମ୍। ତଥା ଵିଚାରିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵସ୍ମାନ୍ନ ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଫେନ, ତରଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ବୁଦିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡିକ ଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, ସେପରି ନିଜେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କଲେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଶ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ନାନାତ୍ଵଂ ନାସ୍ତୀତି ନିଗମା ଜଗୁଃ। ଯସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୋଟଯୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୪୨.

ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛନ୍ତି । ଯାହାଠାରୁ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆସଲେ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ଯଦୁନ୍ମେଷନିମେଷାଭ୍ଯାଂ ଜଗତାଂ ପ୍ରଲଯୋଦଯୌ। ଭଵେତାଂ ଯା ପରା ଶକ୍ତିର୍ଯଦାଧାରତଯା ସ୍ଥିତା ।। ୪୨.

ଯେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଖି ମେଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବା ସହ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସେଇ ପରା ଶକ୍ତି ଭିତି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ଯତଶ୍ଚେଦଂ ଯେନେଦଂ ଯଦିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଦଜ୍ଞାନାଜ୍ଜଗଦ୍ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ ଜ୍ଞାତେ ଜଗନ୍ନ ହି ।। ୪୨.

ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଜାଣିଯାଏ, ବିଶ୍ୱ ରହିଯାଏ ନାହିଁ ।

ଅସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଡଂ ଦୁଃଖମଵସ୍ତ୍ଵିତି ନିରୂପିତମ୍। ଵିପରୀତମତୋ ଯଦ୍ଵୈ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିକମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ମିଥ୍ୟା, ଜଡ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ, ସେଉଁଟି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେଉଁଟି ଏକ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଜୀଵେ ଜାଗ୍ରତି ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ଯତ୍ତୈଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତୌ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂଜ୍ଞଂ ତତ୍ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୨.

ଜୀବ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ 'ବିଶ୍ୱ' ନାମରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ 'ତୈଜସ', ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ନାମ ଥାଏ ।

ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଷାଂ ଚକ୍ଷୁରଥ ଶ୍ରୋତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରମସ୍ତି ଚ। ତ୍ଵକ୍ ତ୍ଵଚାଂ ରସନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୪୨.

ଯେଉଁଠି ଚକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, କାନମାନଙ୍କର କାନ, ଚର୍ମମାନଙ୍କର ଚର୍ମ, ରସନାମାନଙ୍କର ରସନା, ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞାନେନ ଚ ପ୍ରାଣାଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍। ଯନ୍ନେଶିରି ସମଭ୍ଯେତୁଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ଚ ପରମାର୍ଥତଃ ।। ୪୨.

ବୁଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ପ୍ରାଣ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଟି ପରମ ସତ୍ୟ ।

ରଜ୍ଜାଵହିର୍ମରୌ ଵାରି ନୀଲିମା ଗଗନେ ଯଥା। ଅସଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ନଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ରସିରେ ସାପ, ମାରୁଭୂମିରେ ଜଳର ମୃଗମରୀଚିକା, ଆକାଶରେ ନୀଳିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ କଳ୍ପିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ।

ଘଟାଵଚ୍ଛିନ୍ନ ଏଵାଯଂ ମହାକାଶୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ। କାର୍ଯୋପାଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଜ୍ଜୀଵସଂଜ୍ଞିକମ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଘଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଆକାଶ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓପାଧି ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ ।

ମାଯଯା ଚିତ୍ରକାରିଣ୍ଯା ଵିଚିତ୍ରଗୁଣଶୀଲଯା । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚିତ୍ରମତୁଲଂ ଯସ୍ମିନ୍ ଭିତ୍ତାଵିଵାର୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ମାୟାର ଚିତ୍ରକଳା ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ଥିବା, ଏହି ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦିଆଲରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୁଏ ।

ଧାଵତୋଽନ୍ଯାନତିକ୍ରାନ୍ତଂ ଵଦତୋ ଵାଗଗୋଚରମ୍ । ଵେଦଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତୈର୍ଵିନିର୍ଣୀତଂ ତଦକ୍ଷରମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯାହାକୁ କଥା ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ସେଉଁଟି ଅବିନାଶୀ ।

ଅକ୍ଷରାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଵେଦେ ବହୁଧାପି ଵିଚାରିତେ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ସେଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେଇଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ବେଦରେ ଏହିପରି ଅନେକ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ ।

ଅକ୍ଷରସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ଚାପି ସ୍ଵାତ୍ମରୂପତଯା ସ୍ଥିତମ୍। ପରମାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହରୂପମାନନ୍ଦ ଵିଗ୍ରହମ୍ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀ ଓ ଆତ୍ମା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅଛି, ସେଉଁଟି ପରମ ଆନନ୍ଦର ସମୂହ ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଲୀଲାଵିଲାସରସିକଂ ବଲ୍ଲଵୀଯୂଥମଧ୍ଯଗମ୍। ଶିଖିପିଚ୍ଛକିରୀଟେନ ବାସ୍ଵଦ୍ରତ୍ନଚିତେନ ଚ ।। ୪୨.

ଲୀଳା ଓ ବିହାରରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ମୟୂରପିଛା ମୁକୁଟ ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ।

ଉଲ୍ଲସଦ୍ଵିଦ୍ଯୁଦାଟୋପକୁଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ଵିରାଜିତମ୍। କର୍ଣୋପାନ୍ତଚରନ୍ନେତ୍ରଖଞ୍ଜରୀଟମନୋହରମ୍ ।। ୪୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କାନ ପାଖରେ ଚଳିଥିବା ନୟନ ଓ ମନୋହର ଚୂଡ଼ା ରହିଛି ।

କୁଞ୍ଜକୁଞ୍ଜପ୍ରିଯାଵୃନ୍ଦଵିଲାସରତିଲମ୍ପଟମ୍। ପୀତାମ୍ବରଧରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଚନ୍ଦନାଲେପମଣ୍ଡିତମ୍ ।। ୪୨.

କୁଞ୍ଜ କୁଞ୍ଜରେ ପ୍ରିୟାମାନେଙ୍କ ସହ ବିହାର କରିବାରେ ଆସକ୍ତ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ ।

ଅଧରାମୃତ ସଂସିକ୍ତଵେଣୁନାଦେନ ଵଲ୍ଲଵୀଃ। ମୋହଯନ୍ତଞ୍ଚିଦାନନ୍ଦମନଙ୍ଗମଦଭଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୨.

ତଳଠାରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତ ଭରା ବାଂଶୀର ସ୍ୱରରେ ଗୋପୀମାନେ ମନମୁହିଯାଉଥିଲେ, ଚିତ୍ତର ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ, ସେ କାମଦେବଙ୍କର ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ।

କୋଟିକାମକଲାପୂର୍ଣଂ କୋଟିଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁନିର୍ମଲମ୍। ତ୍ରିରେଖକମ୍ଠଵିଲସଦ୍ରତ୍ନଗୁଞ୍ଜାମୃଗା କୁଲମ୍ ।। ୪୨.

କୋଟି କୋଟି ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଗଳାରେ ତିନିଟି ରେଖା ଏବଂ ମଣିମାଳାରେ ମୃଗଚିହ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ।

ଯମୁନାପୁଲିନେ ତୁଙ୍ଗେ ତମାଲଵନକାନନେ। କଦମ୍ବଚମ୍ପକାଶୋକପାରିଜାତମନୋହରେ ।। ୪୨.

ଯମୁନା ନଦୀର ଉଚ୍ଚ କୂଳରେ, ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ, କଦମ୍ବ, ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ ଓ ପାରିଜାତ ଗଛର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଭରିଥିଲା।

ଶିଖିପାରାଵତଶୁକପିକକୋଲାହଲାକୁଲେ। ନିରୋଧାର୍ଥଂ ଗଵାମେଵ ଧାଵମାନମିତସ୍ତତଃ ।। ୪୨.

ମୟୂର, ପରା, ଶୁଆ ଓ କୋଇଳୀର କୁହୁକିରେ ମହୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ସେଠାରେ, ଗାଁମାନେ ଭଲରେ ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।

ରାଧାଵିଲାସରସିକଂ କୃଷ୍ଣାଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍। ଶ୍ରୁତଵାନସ୍ମି ଵେଦେଭ୍ଯୋ ଯତସ୍ତଦ୍ଗୋଚରୋଽଭଵତ୍ ।। ୪୨.

ରାଧାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦର ଆସ୍ୱାଦକ, କୃଷ୍ଣ ନାମକ ସେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବେଦରୁ ଶୁଣିଛି, କାରଣ ସେ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।

ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ନିର୍ଗୁଣେ ଭେଦଵର୍ଜିତେ। ଗୋଲୋକସଂଜ୍ଞିକେ କୃଷ୍ଣୋ ଦୀଵ୍ଯତୀତି ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ।। ୪୨.

ଏଭଳି ନିର୍ଗୁଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମୟ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯାହାକୁ ଗୋଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି କୃଷ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

ନାତଃ ପରତରଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନିଗମାଗମଯୋରପି। ତଥାପି ନିଗମୋ ଵକ୍ତି ହ୍ଯକ୍ଷରାତ୍ ପରତଃ ପରଃ ।। ୪୨.

ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ବେଦ ଓ ଆଗମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ବେଦ କହେ ଯେ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଗୋଲୋକଵାସୀ ଭଗଵାନକ୍ଷରାତ୍ପର ଉଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାଦପି ପରଃ କୋଽସୌ ଗୀଯତେ ଶ୍ରୁତିଭିଃ ସଦା ।। ୪୨.

ଗୋଲୋକରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲାଯାଏ; ତେବେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ, ଯାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ସଦା କହିଥାଏ?

ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵେଦ ଵଚନୈର୍ଵିଶେଷୋ ଜ୍ଞାଯତେ କଥମ୍। ଶ୍ରୁତେର୍ଵାର୍ଥୋଽନ୍ଯଥା ବୋଧ୍ଯଃ ପରତସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରାଦିତି ।। ୪୨.

ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏହି ପ୍ରଭେଦ କିପରି ବୁଝିବି? ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଅକ୍ଷର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୁତ୍ଯର୍ଥେ ସଂଶଯାପନ୍ନୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ। ଵିଚାରଯାମାସ ଚିରଂ ନ ପ୍ରପେଦେ ଯଥାତଥମ୍ ।। ୪୨.

ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ; ସେ ବହୁଦିନ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଵିଚାରଯନ୍ନପି ମୁନିର୍ନାପ ଵେଦାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍। ଵେଦୋ ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯତ୍ର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ।। ୪୨.

ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ମୁନି ବହୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ବେଦର ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥକୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବେଦ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିଯାନ୍ତି।

ତଥାପି ମହତୀମାର୍ତ୍ତିଂ ସତାଂ ହୃଦଯତାପିନୀମ୍। ପୁନର୍ଵିଚାରଯାମାସ କଂ ଵ୍ରଜାମି କରୋମି କିମ୍ ।। ୪୨.

ତଥାପି, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦାରିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ: 'କାହା ପାଖକୁ ଯିବି? କଣ କରିବି?'