ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵତାଂ ଧର୍ମୋ ମଯା ସମ୍ଯଗୁଦାହୃତଃ। ମୁକ୍ତିମାର୍ଗା ବହୁଵିଧା ଉକ୍ତା ଵେଦାଵିରୋଧତଃ ।। ୪୨.

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ କହିଛି; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପଥ ବେଦ ବିରୋଧ ନହୋଇ କୁହାଯାଇଛି,

ଜୀଵେଶ୍ଵରବ୍ରହ୍ମଭେଦୋ ନିରସ୍ତଃ ସୂତ୍ରନିର୍ଣଯେ। ନିରୂପିତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୁତିଯୁକ୍ତଵିଚାରତଃ ।। ୪୨.

ଜୀବ, ଈଶ୍ୱର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନତା ସୂତ୍ର ନିଷ୍କର୍ଷରେ ନିରସିତ; ଶ୍ରୁତି ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି,

ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାତ୍ମା ପରଂ ପଦମ୍। ଯଦର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଦିଵାନପ୍ରସ୍ଥଯତିଵ୍ରତମ୍ ।। ୪୨.

ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ପରମ ପଦ, ଯାହା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ଭବାନ୍ତର ଓ ତ୍ୟାଗୀ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ,

ଆଚରନ୍ତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଧାରଣାଞ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧାମ୍। ଆସନଂ ପ୍ରାଣରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଶ୍ଚ ଧାରଣା ।। ୪୨.

ମହାପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧାରଣା, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି,

ଧ୍ଯାନଂ ସମାଧିରେତାନି ଯମୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସହ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାନି ଯଦର୍ଥଞ୍ଚ ଚରନ୍ତି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ ।। ୪୨.

ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି, ଏହା ସହିତ ଯମ ଓ ନିୟମ, ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପାଇଁ ମହାମୁନିମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି,

ଯଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵେଦାଜ୍ଞାମାତ୍ରତତ୍ପରାଃ। ପରାର୍ପଣଧିଯା ସମ୍ଯଗ୍ ନିଷ୍କାମାଃ କଲିଲୋଜ୍ଝିତାଃ ।। ୪୨.

ସେହି ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ, ବେଦର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପହାର ଭାବେ ଭାବି, ନିଷ୍କାମ ଓ ଦୋଷ ରହିତ ଭାବେ କର୍ମ କରନ୍ତି,

ଯଜ୍ଜ୍ଞପ୍ତଯେ ନିରାକର୍ତ୍ତୁଂ ପାପାଚରଣମାତ୍ମନଃ। ଗଙ୍ଗାଦିତୀର୍ଥଚର୍ଯାଣି ନିଷେଵନ୍ତେ ଶୁଚିଵ୍ରତାଃ ।। ୪୨.

ସେହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଓ ନିଜର ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିବାକୁ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରତୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି,

ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଶୁଦ୍ଧମନାଦ୍ଯନ୍ତମନାମଯମ୍। ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଗତଂ ସ୍ଥାଣୁ କୂଟସ୍ଥଂ କୂଟଵିର୍ଜିତମ୍ ।। ୪୨.

ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ପରମ, ପବିତ୍ର, ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଦୁଃଖ ରହିତ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅଚଳ ଓ ମାୟାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ,

ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଚରାଭାସଂ ପ୍ରାକୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଵର୍ଜିତମ୍। ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମଵ୍ଯଯମ୍ ।। ୪୨.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ; ଦିଗ, କାଳ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ନିତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅବିନାଶୀ |

ଅଧ୍ଯାସ୍ତଂ ସର୍ପଵଦ୍ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ଵିଶ୍ଵସ୍ମିନ୍ନପି ଚାନ୍ଵେତି ନିର୍ଵିକାରଶ୍ଚ ରଜ୍ଜୁଵତ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଟି ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଉପରେ ଆରୋପିତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅବିକୃତ ଅଛି, ଯେପରି ରସି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ ।

ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ଵତ୍ଫେନୋର୍ମିବୁଦ୍ବୁଦୋଦକମ୍। ତଥା ଵିଚାରିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵସ୍ମାନ୍ନ ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଫେନ, ତରଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ବୁଦିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡିକ ଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, ସେପରି ନିଜେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କଲେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଶ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ନାନାତ୍ଵଂ ନାସ୍ତୀତି ନିଗମା ଜଗୁଃ। ଯସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୋଟଯୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୪୨.

ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛନ୍ତି । ଯାହାଠାରୁ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆସଲେ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ଯଦୁନ୍ମେଷନିମେଷାଭ୍ଯାଂ ଜଗତାଂ ପ୍ରଲଯୋଦଯୌ। ଭଵେତାଂ ଯା ପରା ଶକ୍ତିର୍ଯଦାଧାରତଯା ସ୍ଥିତା ।। ୪୨.

ଯେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଖି ମେଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବା ସହ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସେଇ ପରା ଶକ୍ତି ଭିତି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ଯତଶ୍ଚେଦଂ ଯେନେଦଂ ଯଦିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଦଜ୍ଞାନାଜ୍ଜଗଦ୍ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ ଜ୍ଞାତେ ଜଗନ୍ନ ହି ।। ୪୨.

ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଜାଣିଯାଏ, ବିଶ୍ୱ ରହିଯାଏ ନାହିଁ ।

ଅସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଡଂ ଦୁଃଖମଵସ୍ତ୍ଵିତି ନିରୂପିତମ୍। ଵିପରୀତମତୋ ଯଦ୍ଵୈ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିକମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ମିଥ୍ୟା, ଜଡ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ, ସେଉଁଟି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେଉଁଟି ଏକ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଜୀଵେ ଜାଗ୍ରତି ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ଯତ୍ତୈଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତୌ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂଜ୍ଞଂ ତତ୍ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୨.

ଜୀବ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ 'ବିଶ୍ୱ' ନାମରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ 'ତୈଜସ', ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ନାମ ଥାଏ ।

ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଷାଂ ଚକ୍ଷୁରଥ ଶ୍ରୋତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରମସ୍ତି ଚ। ତ୍ଵକ୍ ତ୍ଵଚାଂ ରସନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୪୨.

ଯେଉଁଠି ଚକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, କାନମାନଙ୍କର କାନ, ଚର୍ମମାନଙ୍କର ଚର୍ମ, ରସନାମାନଙ୍କର ରସନା, ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞାନେନ ଚ ପ୍ରାଣାଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍। ଯନ୍ନେଶିରି ସମଭ୍ଯେତୁଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ଚ ପରମାର୍ଥତଃ ।। ୪୨.

ବୁଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ପ୍ରାଣ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଟି ପରମ ସତ୍ୟ ।

ରଜ୍ଜାଵହିର୍ମରୌ ଵାରି ନୀଲିମା ଗଗନେ ଯଥା। ଅସଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ନଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ରସିରେ ସାପ, ମାରୁଭୂମିରେ ଜଳର ମୃଗମରୀଚିକା, ଆକାଶରେ ନୀଳିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ କଳ୍ପିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ।

ଘଟାଵଚ୍ଛିନ୍ନ ଏଵାଯଂ ମହାକାଶୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ। କାର୍ଯୋପାଧିପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଯଜ୍ଜୀଵସଂଜ୍ଞିକମ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଘଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଆକାଶ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓପାଧି ଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲାଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ ।

ମାଯଯା ଚିତ୍ରକାରିଣ୍ଯା ଵିଚିତ୍ରଗୁଣଶୀଲଯା । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଚିତ୍ରମତୁଲଂ ଯସ୍ମିନ୍ ଭିତ୍ତାଵିଵାର୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ମାୟାର ଚିତ୍ରକଳା ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ଥିବା, ଏହି ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦିଆଲରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୁଏ ।

ଧାଵତୋଽନ୍ଯାନତିକ୍ରାନ୍ତଂ ଵଦତୋ ଵାଗଗୋଚରମ୍ । ଵେଦଵେଦାନ୍ତସିଦ୍ଧାନ୍ତୈର୍ଵିନିର୍ଣୀତଂ ତଦକ୍ଷରମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଯାହାକୁ କଥା ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ସେଉଁଟି ଅବିନାଶୀ ।

ଅକ୍ଷରାନ୍ନ ପରଂ କିଞ୍ଚିତ୍ସା କାଷ୍ଠା ସା ପରା ଗତିଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଵେଦେ ବହୁଧାପି ଵିଚାରିତେ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ସେଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେଇଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ବେଦରେ ଏହିପରି ଅନେକ ଭାବେ ଶୁଣାଯାଏ ।

ଅକ୍ଷରସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ଚାପି ସ୍ଵାତ୍ମରୂପତଯା ସ୍ଥିତମ୍। ପରମାନନ୍ଦସନ୍ଦୋହରୂପମାନନ୍ଦ ଵିଗ୍ରହମ୍ ।। ୪୨.

ଅବିନାଶୀ ଓ ଆତ୍ମା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅଛି, ସେଉଁଟି ପରମ ଆନନ୍ଦର ସମୂହ ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଲୀଲାଵିଲାସରସିକଂ ବଲ୍ଲଵୀଯୂଥମଧ୍ଯଗମ୍। ଶିଖିପିଚ୍ଛକିରୀଟେନ ବାସ୍ଵଦ୍ରତ୍ନଚିତେନ ଚ ।। ୪୨.

ଲୀଳା ଓ ବିହାରରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ମୟୂରପିଛା ମୁକୁଟ ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ।

ଉଲ୍ଲସଦ୍ଵିଦ୍ଯୁଦାଟୋପକୁଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ଵିରାଜିତମ୍। କର୍ଣୋପାନ୍ତଚରନ୍ନେତ୍ରଖଞ୍ଜରୀଟମନୋହରମ୍ ।। ୪୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କାନ ପାଖରେ ଚଳିଥିବା ନୟନ ଓ ମନୋହର ଚୂଡ଼ା ରହିଛି ।

କୁଞ୍ଜକୁଞ୍ଜପ୍ରିଯାଵୃନ୍ଦଵିଲାସରତିଲମ୍ପଟମ୍। ପୀତାମ୍ବରଧରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଚନ୍ଦନାଲେପମଣ୍ଡିତମ୍ ।। ୪୨.

କୁଞ୍ଜ କୁଞ୍ଜରେ ପ୍ରିୟାମାନେଙ୍କ ସହ ବିହାର କରିବାରେ ଆସକ୍ତ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ଶୋଭିତ ।

ଅଧରାମୃତ ସଂସିକ୍ତଵେଣୁନାଦେନ ଵଲ୍ଲଵୀଃ। ମୋହଯନ୍ତଞ୍ଚିଦାନନ୍ଦମନଙ୍ଗମଦଭଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୨.

ତଳଠାରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତ ଭରା ବାଂଶୀର ସ୍ୱରରେ ଗୋପୀମାନେ ମନମୁହିଯାଉଥିଲେ, ଚିତ୍ତର ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ, ସେ କାମଦେବଙ୍କର ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥିଲେ।

କୋଟିକାମକଲାପୂର୍ଣଂ କୋଟିଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁନିର୍ମଲମ୍। ତ୍ରିରେଖକମ୍ଠଵିଲସଦ୍ରତ୍ନଗୁଞ୍ଜାମୃଗା କୁଲମ୍ ।। ୪୨.

କୋଟି କୋଟି ଆକାଙ୍କ୍ଷାର ରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଗଳାରେ ତିନିଟି ରେଖା ଏବଂ ମଣିମାଳାରେ ମୃଗଚିହ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ।