ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵମଷ୍ଟାଦଶୋକ୍ତାନି ପୁରାଣାନି ବୃହନ୍ତି ଚ। ପୁରାଣେଷ୍ଵେଷୁ ବହଵୋ ଧର୍ମାସ୍ତେ ଵିନିରୂପିତାଃ ।। ୪୨.

ଏହିପରି ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣ ବିବରଣା ହୋଇଛି; ଏହି ପୁରାଣଗୁଡିକରେ ଅନେକ ଧର୍ମ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ରାଗିଣାଞ୍ଚ ଵିରାଗାଣାଂ ଯତୀନାଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣାମ୍ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଵନସ୍ଥାନାଂ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଵିଶେଷତଃ ।। ୪୨.

ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ ଓ ନିରାସକ୍ତ, ଯତି ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଘରେ ରହୁଥିବା ଓ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା, ବିଶେଷକରି ଜଣାନୀମାନେ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ,

ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯଵିଶାଂ ଯେ ଚ ସଙ୍କରଜାତଯଃ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ଯା ଯା ମହାନଦ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଵ୍ରତତପାଂସି ଚ ।। ୪୨.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ, ଗଙ୍ଗା ଆଦି ବଡ଼ ନଦୀମାନେ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟା,

ଅନେକଵିଧଦାନାନି ଯମାଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସହ। ଯୋଗଧର୍ମା ବହୁଵିଧାଃ ସାଂଖ୍ଯା ଭାଗଵତାସ୍ତଥା ।। ୪୨.

ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ, ନିୟମ ଓ ନିୟମାବଳୀ, ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ଧର୍ମ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଭାଗବତ ପଥ,

ଭକ୍ତିମାର୍ଗା ଜ୍ଞାନମାର୍ଗା ଵୈରାଗ୍ଯାନିଲନୀରଜାଃ। ଉପାସନଵିଧିଶ୍ଚୋକ୍ତଃ କର୍ମସଂଶୁଦ୍ଧିଚେତସାମ୍ ।। ୪୨.

ଭକ୍ତିର ପଥ, ଜ୍ଞାନର ପଥ, ବିରାଗର ପବନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାମାନେ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଉପାସନାର ବିଧି,

ବ୍ରାହ୍ମଂ ଶୈଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ସୌରଂ ଶାକ୍ତଂ ତଥାର୍ହତମ୍। ଷଡ୍ଦର୍ଶନାନି ଚୋକ୍ତାନି ସ୍ଵଭାଵନିଯତାନି ଚ ।। ୪୨.

ବ୍ରହ୍ମ, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶକ୍ତି ଓ ଅର୍ହତ ପରମ୍ପରା, ଏହି ଛଅ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି,

ଏତଦନ୍ଯଚ୍ଚ ଵିଵିଧଂ ପୁରାଣେଷୁ ନିରୁପିତମ୍। ଅତଃ ପରଂ କିମପ୍ଯସ୍ତି ନ ଵା ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସମସ୍ତ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜିନିଷ ପୁରାଣମାନେ ରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଆଉ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଅଛି ନାହିଁ,

ନ ଜ୍ଞାଯେତ ଯଦି ଵ୍ଯାସୋ ଗୋପଯେଦଥ ଵା ଭଵାନ୍ । ଅତ୍ର ନଃ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ପୂର୍ଣଃ ପୌରାଣିକୋ ଯତଃ ।। ୪୨.

ଯଦି ବ୍ୟାସ ଜାଣିନଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେ ଗୁପ୍ତ ରଖିଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଆପଣ ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତି, ଦୟାକରି ଆମର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣ ବିଶାରଦ,

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଶ୍ରୃଣୁ ଶୌନକ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଶ୍ରମେନଂ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍। ଅତିଗୋପ୍ଯତରଂ ଦିଵ୍ଯମନାଖ୍ଯେଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୪୨.

ସୂତ କହିଲେ: ଶୌନକ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଗୁପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ କହିବି, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣନା ଉପରେ ଅଛି,

ପରାଶରସୁତୋ ଵ୍ଯାସଃ କୃତ୍ଵା ପୌରାଣିକୀଂ କଥାମ୍। ସର୍ଵଵେଦାର୍ଥଘଟିତାଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚେତସି ।। ୪୨.

ପରାଶରଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ପୁରାଣ କଥା ରଚନା କରି, ସମସ୍ତ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଥିବା ତାହାର ଅର୍ଥ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ,

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵତାଂ ଧର୍ମୋ ମଯା ସମ୍ଯଗୁଦାହୃତଃ। ମୁକ୍ତିମାର୍ଗା ବହୁଵିଧା ଉକ୍ତା ଵେଦାଵିରୋଧତଃ ।। ୪୨.

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ କହିଛି; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପଥ ବେଦ ବିରୋଧ ନହୋଇ କୁହାଯାଇଛି,

ଜୀଵେଶ୍ଵରବ୍ରହ୍ମଭେଦୋ ନିରସ୍ତଃ ସୂତ୍ରନିର୍ଣଯେ। ନିରୂପିତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୁତିଯୁକ୍ତଵିଚାରତଃ ।। ୪୨.

ଜୀବ, ଈଶ୍ୱର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନତା ସୂତ୍ର ନିଷ୍କର୍ଷରେ ନିରସିତ; ଶ୍ରୁତି ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି,

ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମାତ୍ମା ପରଂ ପଦମ୍। ଯଦର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଦିଵାନପ୍ରସ୍ଥଯତିଵ୍ରତମ୍ ।। ୪୨.

ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ପରମ ପଦ, ଯାହା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା, ଭବାନ୍ତର ଓ ତ୍ୟାଗୀ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ,

ଆଚରନ୍ତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଧାରଣାଞ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧାମ୍। ଆସନଂ ପ୍ରାଣରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଶ୍ଚ ଧାରଣା ।। ୪୨.

ମହାପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧାରଣା, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି,

ଧ୍ଯାନଂ ସମାଧିରେତାନି ଯମୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସହ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାନି ଯଦର୍ଥଞ୍ଚ ଚରନ୍ତି ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ ।। ୪୨.

ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି, ଏହା ସହିତ ଯମ ଓ ନିୟମ, ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପାଇଁ ମହାମୁନିମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି,

ଯଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵେଦାଜ୍ଞାମାତ୍ରତତ୍ପରାଃ। ପରାର୍ପଣଧିଯା ସମ୍ଯଗ୍ ନିଷ୍କାମାଃ କଲିଲୋଜ୍ଝିତାଃ ।। ୪୨.

ସେହି ପରମାର୍ଥ ପାଇଁ, ବେଦର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପହାର ଭାବେ ଭାବି, ନିଷ୍କାମ ଓ ଦୋଷ ରହିତ ଭାବେ କର୍ମ କରନ୍ତି,

ଯଜ୍ଜ୍ଞପ୍ତଯେ ନିରାକର୍ତ୍ତୁଂ ପାପାଚରଣମାତ୍ମନଃ। ଗଙ୍ଗାଦିତୀର୍ଥଚର୍ଯାଣି ନିଷେଵନ୍ତେ ଶୁଚିଵ୍ରତାଃ ।। ୪୨.

ସେହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଓ ନିଜର ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିବାକୁ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରତୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି,

ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଶୁଦ୍ଧମନାଦ୍ଯନ୍ତମନାମଯମ୍। ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଗତଂ ସ୍ଥାଣୁ କୂଟସ୍ଥଂ କୂଟଵିର୍ଜିତମ୍ ।। ୪୨.

ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ପରମ, ପବିତ୍ର, ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଦୁଃଖ ରହିତ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଅଚଳ ଓ ମାୟାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ,

ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଚରାଭାସଂ ପ୍ରାକୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଵର୍ଜିତମ୍। ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମଵ୍ଯଯମ୍ ।। ୪୨.

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାହିଁ; ଦିଗ, କାଳ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ନିତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅବିନାଶୀ |

ଅଧ୍ଯାସ୍ତଂ ସର୍ପଵଦ୍ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵମେତତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ଵିଶ୍ଵସ୍ମିନ୍ନପି ଚାନ୍ଵେତି ନିର୍ଵିକାରଶ୍ଚ ରଜ୍ଜୁଵତ୍ ।। ୪୨.

ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱଟି ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଉପରେ ଆରୋପିତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅବିକୃତ ଅଛି, ଯେପରି ରସି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ ।

ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ଵତ୍ଫେନୋର୍ମିବୁଦ୍ବୁଦୋଦକମ୍। ତଥା ଵିଚାରିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵସ୍ମାନ୍ନ ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ଫେନ, ତରଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ବୁଦିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡିକ ଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, ସେପରି ନିଜେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କଲେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଶ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ନାନାତ୍ଵଂ ନାସ୍ତୀତି ନିଗମା ଜଗୁଃ। ଯସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୋଟଯୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।। ୪୨.

ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛନ୍ତି । ଯାହାଠାରୁ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆସଲେ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।

ଯଦୁନ୍ମେଷନିମେଷାଭ୍ଯାଂ ଜଗତାଂ ପ୍ରଲଯୋଦଯୌ। ଭଵେତାଂ ଯା ପରା ଶକ୍ତିର୍ଯଦାଧାରତଯା ସ୍ଥିତା ।। ୪୨.

ଯେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଖି ମେଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବା ସହ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସେଇ ପରା ଶକ୍ତି ଭିତି ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ଯସ୍ମିନ୍ନିଦଂ ଯତଶ୍ଚେଦଂ ଯେନେଦଂ ଯଦିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଦଜ୍ଞାନାଜ୍ଜଗଦ୍ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ ଜ୍ଞାତେ ଜଗନ୍ନ ହି ।। ୪୨.

ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଜାଣିଯାଏ, ବିଶ୍ୱ ରହିଯାଏ ନାହିଁ ।

ଅସତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଡଂ ଦୁଃଖମଵସ୍ତ୍ଵିତି ନିରୂପିତମ୍। ଵିପରୀତମତୋ ଯଦ୍ଵୈ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତିକମ୍ ।। ୪୨.

ଯାହା ମିଥ୍ୟା, ଜଡ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ, ସେଉଁଟି ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେଉଁଟି ଏକ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ।

ଜୀଵେ ଜାଗ୍ରତି ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ଯତ୍ତୈଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତୌ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂଜ୍ଞଂ ତତ୍ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ।। ୪୨.

ଜୀବ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ 'ବିଶ୍ୱ' ନାମରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ 'ତୈଜସ', ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ 'ପ୍ରାଜ୍ଞ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ନାମ ଥାଏ ।

ଯଚ୍ଚକ୍ଷୁଷାଂ ଚକ୍ଷୁରଥ ଶ୍ରୋତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରୋତ୍ରମସ୍ତି ଚ। ତ୍ଵକ୍ ତ୍ଵଚାଂ ରସନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଯଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୪୨.

ଯେଉଁଠି ଚକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, କାନମାନଙ୍କର କାନ, ଚର୍ମମାନଙ୍କର ଚର୍ମ, ରସନାମାନଙ୍କର ରସନା, ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅଛି, ସେଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଜ୍ଞାନେନ ଚ ପ୍ରାଣାଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍। ଯନ୍ନେଶିରି ସମଭ୍ଯେତୁଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ଚ ପରମାର୍ଥତଃ ।। ୪୨.

ବୁଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ପ୍ରାଣ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଟି ପରମ ସତ୍ୟ ।

ରଜ୍ଜାଵହିର୍ମରୌ ଵାରି ନୀଲିମା ଗଗନେ ଯଥା। ଅସଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍ନଜ୍ଞାନକଲ୍ପିତମ୍ ।। ୪୨.

ଯେପରି ରସିରେ ସାପ, ମାରୁଭୂମିରେ ଜଳର ମୃଗମରୀଚିକା, ଆକାଶରେ ନୀଳିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ କଳ୍ପିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ।