ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନିରାତ୍ମକେ ପୁନସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଏତୌ ସଂହାରଵିସ୍ତାରୌ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତୌ ତତଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ସେଠି କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି—ଲୟ ଓ ବିସ୍ତାର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ପୁଣି ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଗ୍ରସ୍ତଃ ପର୍ଯଵତିଷ୍ଠତେ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁନଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ଏହା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଇଯାଏ, ଖାଇଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଯାଏ; ସମସ୍ତ କିଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ପୁନି ସମସ୍ତ କିଛି ପୁନର୍ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଅଧିଷ୍ଠାନପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ତସ୍ଯ ତେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକମ୍। ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ଯକୃତସଂଯୋଗୋ ଵିଧିତସ୍ତଯୋଃ। ଅନାଦିମାନ୍ ସ ସଂଯୋଗୋ ମହାପୁରୁଷଜଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଦ୍ୱାରା, ସମାନତା ଓ ବିସମାନତାର ଯୋଗ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ଏହି ଯୋଗ ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ମହାପୁରୁଷଙ୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଯାଵଚ୍ଚ ସର୍ଗପ୍ରତିସର୍ଗକାଲସ୍ତାଵଚ୍ଚ ତିଷ୍ଠତି ସୁସନ୍ନିରୁଧ୍ଯ। ପୂର୍ଵଂ ହିତଵ୍ଯେ ତଦବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତତ୍ପୁରୁଷାର୍ଥମେଵ ।। ୪୦.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ରହିଛି, ଏହା ଭଲଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯାଏ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ବିନା କେବଳ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଏଷା ନିସର୍ଗପ୍ରତିସର୍ଗପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଧାନିକୀ ଚେଶ୍ଵରକାରିତା ଚ। ଅନାଦ୍ଯନନ୍ତା ହ୍ଯଭିମାନପୂର୍ଵକଂ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ଜଗଦଭ୍ଯୁପୈତି ।। ୪୦.

ଏହା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରଧାନ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଅନନ୍ତ, ଅଭିମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଭୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବରଣ କରିଥାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରାକୃତଃ ସର୍ଗସ୍ତୃତୀଯୋ ହେତୁଲକ୍ଷଣଃ। ଉକ୍ତୋ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦାତ୍ଯନ୍ତଂ କଵିଭିସ୍ତତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହି ତୃତୀୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା କାରଣର ଲକ୍ଷଣରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ଏହା ବିଷୟରେ କବିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶେଷରେ ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସର୍ଗୋଵସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ କୀର୍ତ୍ତିତୋ ମଯା ୪୦.

ଏଭଳି, ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ନନ କରିଛି।

ସୂତ ସୁମହଦାଖ୍ଯାନଂ ଭଵତା ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ପ୍ରଜାନାଂ ମନୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦେଵାନାମୃଷିଭିଃ ସହ ।। ୪୧.

ସୂତ, ଆପଣ ଏକ ବଡ଼ କଥା କହିଛନ୍ତି, ମନୁମାନେ ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ।

ପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଭୂତାନାଂ ପିଶାଚୋରଗରକ୍ଷସାମ୍। ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯକ୍ଷାଣାମେଵ ପକ୍ଷିଣାମ୍ ।। ୪୧.

ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ।

ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତାନି କର୍ମ୍ମାଣି ଵିଧିମାନ୍ଧର୍ମ୍ମନିଶ୍ଚଯଃ। ଵିଚିତ୍ରାଶ୍ଚ କଥାଯୋଗା ଜନ୍ମ ଚାଗ୍ର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ ।। ୪୧.

ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ବିଭିନ୍ନ କଥାର ଯୋଗ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅପୂର୍ବ ଜନ୍ମ।

ତତ୍କଥ୍ଯମାନମସ୍ମାକଂ ଭଵତା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା। ମନଃକର୍ମସୁଖଂ ସୌତେ ପ୍ରୀଣାତ୍ଯାଭୂତସମ୍ଭଵମ୍ ।। ୪୧.

ଏହି କଥା ଆପଣ ମଧୁର ଭାଷାରେ ଆମକୁ କହିବାରୁ, ସୂତ, ଆମର ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।

ଏଵମାରାଧ୍ଯ ତେ ସୂତଂ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ମହର୍ଷଯଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ସତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃ ସର୍ଗପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୪୧.

ଏଭଳି, ସୂତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

କଥଂ ସୂତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁନଂ ସର୍ଗଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ। ବନ୍ଧେଷୁ ସମ୍ପ୍ରଲୀନେଷୁ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତମୋମଯେ ।। ୪୧.

ସୂତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କିପରି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହେବ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ବନ୍ଧନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଛନ୍ତି?

ଵିକାରେଷ୍ଵଵିସୃଷ୍ଟୋଷୁ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତେ ଚାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ। ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ମହାସାଯୁଜ୍ଯଗୈସ୍ତଦା । କଥଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ସର୍ଗସ୍ତନ୍ନଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୪୧.

ଯେତେବେଳେ ବିକାରମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ମହାସାୟୁଜ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଛି, ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେବ? ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ ସୂତସ୍ତଦାସୌ ଲୋମହର୍ଷଣଃ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରାମ ପୁନଃ ସର୍ଗପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୪୧.

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବର୍ଣ୍ନନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଅହଂ ଵୌ ଵର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯଥା ସର୍ଗଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ। ପୂର୍ଵଵତ୍ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସମାସାତ୍ତଂ ନିବୋଧତ ।। ୪୧.

ମୁଁ କହିବି କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେବ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସାରାଂଶରେ ଜାଣିବାକୁ, ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଦୃଷ୍ଟଂ ଚୈଵାନୁମେଯଞ୍ଚ ତର୍କଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁକ୍ତିତଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵାଚୋ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ହ୍ଯପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ ।। ୪୧.

ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିବା ବିଷୟରେ ଯୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କହିବି; ଏହିପରି, ଭାଷା ଓ ମନ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ, ଏହାରୁ ଫେରିଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଵତ୍ ପରୋକ୍ଷତ୍ଵାଦ୍ଘ୍ରହଣଂ ତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍। ଵିକାରୈଃ ପ୍ରତିସଂଦୃଷ୍ଟେ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୧.

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଦୂର ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ; ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଥିଲେ, ଏହା ବନ୍ଦ ହୁଏ, କେବଳ ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷାଣାଞ୍ଚ ସାଧର୍ମ୍ମ୍ଯେଣୈଵ ତିଷ୍ଠତି। ଧର୍ମ୍ମାଧର୍ମ୍ମୌ ପ୍ରଲୀଯେତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତୌ ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା ।। ୪୧.

ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ସମାନତାରେ ଏକସାଥି ରହନ୍ତି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ।

ସତ୍ତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମକୋ ଧର୍ମ୍ମୋ ଗୁଣସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। ତମୋମାତ୍ରାତ୍ମକୋଽଧର୍ମ୍ମୋ ଗୁଣେ ତମସି ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୧.

ଧର୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଥାଏ; ଅଧର୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ତମୋଗୁଣରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ତମସର ଗୁଣରେ ରହିଥାଏ।

ଅଵିଭାଗଵତାଵେତୌ ଗୁଣସାମ୍ଯସ୍ଥିତାଵୁଭୌ। ସର୍ଵକାର୍ଯ୍ଯେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ।। ୪୧.

ଏହି ଦୁଇଟି ଅଖଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତାରେ ରହିଥାନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନରୁ ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧିର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଧିଷ୍ଠାସ୍ଯତି ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍। ଏଵଂ ତାନଭିମାନେନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯେତ ପୁରସ୍ତଦା ।। ୪୧.

ବୁଦ୍ଧିର ପୂର୍ବପ୍ରଧାନ ନଥିଲେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ଏଭଳି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଆଗେ ଯାଏ।

ଯଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଵ୍ଯନ୍ତୁ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ। ଭୋଜ୍ଯଭୋକ୍ତୃତ୍ଵସମ୍ବନ୍ଧଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯେତେ ଯୁତାଵୁଭୌ ।। ୪୧.

କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ଦୁଇଜଣ ଏକସାଥି ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଭୋକ୍ତାର ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ତସ୍ମାଚ୍ଛରଣମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସାମ୍ଯେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଗୁଣାତ୍ମକାନ୍। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ତଚ୍ଚ ଵୈଷମ୍ଯଂ ଭଜତେ ତୁ ତତ୍ ।। ୪୧.

ଏହିପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା; ଏହା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଇ, ପରେ ବିଭିନ୍ନତା ଅଧିଗମ କରେ।

ତତଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିକାରଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି ।। ୪୧.

ତାପରେ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ସତ୍ତ୍ୱ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ।

ମହଦାଦ୍ଯଂ ଵିଶେଷାନ୍ତଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶଗୁଣାତ୍ମକମ୍। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ।। ୪୧.

ମହତ୍ତତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚବିଶଟି ଗୁଣରେ ନିର୍ମିତ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷରୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ପ୍ରଥମଃ ସୋଽଥ ଭଵିତା ଚେଶ୍ଵରଃ ପୁନଃ। ତତୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତପତିଃ ଶିଵଃ ।। ୪୧.

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଆଉଥରେ ଏଶ୍ୱର ହେବେ; ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ ଶିବ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଜ୍ଞେୟ।

ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵ୍ଵମୁକ୍ତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମମଯୋ ମହାନ୍। ଆଦି ଦେଵଃ ପ୍ରଧାନସ୍ଯାନୁଗ୍ରହାଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୪୧.

ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମହାନ; ଆଦି ଦେବତା ପ୍ରଧାନର ଉପକୃତି ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ।

ଅନାଦ୍ଯୌ ସ୍ଵଯମୁତ୍ପନ୍ନାଵୁଭୌ ସୂକ୍ଷ୍ମୌ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ । ଅନାଦିସଂଯୋଗଯୁତୌ ସର୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମେଵ ଚ ।। ୪୧.

ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଆରମ୍ଭହୀନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି; ଆରମ୍ଭହୀନ ସଂଯୋଗରେ ଏକତା, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି।