ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶୁଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ନ ତୁ ଦେଶ୍ଯୋ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟତ୍ଵାତ୍ସମଦର୍ଶନଃ। ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ଯଯକାରୀ ସାରନୂନଞ୍ଚାପି ହେତୁକମ୍। ଭାଵଗ୍ରାହ୍ଯମନୁମାନ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ନ ପ୍ରମୁହ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଦେଖାଯିବା ନାହିଁ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନୁହେଁ। ଏହା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶ, ମୂଳ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ନୁହେଁ, କୌଣସି କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି। ତାହାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁମାନରେ ଧରିଲେ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନି।

ଯଦା ପଶ୍ଯତି ଜ୍ଞାତାରଂ ଶାନ୍ତାର୍ଥଂ ଦର୍ଶନାତ୍ମକମ୍। ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେଷୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ଯଂ ତଦା ତଦୁଦ୍ଧରଂ ଵରମ୍ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜ୍ଞାତାକୁ ଦେଖେ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶାନ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନ, ଯିଏ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁଠାରୁ ପାରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ ଵିଜ୍ଞାତା ତତଃ ଶାନ୍ତିଂ ନିଯଚ୍ଛତି। କାର୍ଯ୍ଯେ ଚ କାରଣେ ଚୈଵ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୌ ଭୌତିକେ ତଦା ।। ୪୦.

ଏଭଳି ଜାଣିଲେ, ସେ ଜ୍ଞାତା ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପାଞ୍ଚଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ଵିଯୁକ୍ତୋ ଵା ଜୀଵତୋ ଵା ମୃତସ୍ଯ ଚ। ଵିଜ୍ଞାତା ନ ଚ ଦୃଶ୍ଯେତ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନେହ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ହେଉ କି ବିଯୋଗ, ବଞ୍ଚିତ କି ମୃତ, ସେ ଜ୍ଞାତା କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ସ୍ଵେନାତ୍ମାନଂ ତମାତ୍ମାନଂ କାରଣାତ୍ମା ନିଯଚ୍ଛତି। ପ୍ରକୃତୌ କାରଣେ ଚୈଵ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵୋପତିଷ୍ଠତି ।। ୪୦.

ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଆତ୍ମା, କାରଣ ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ପ୍ରକୃତି ଓ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ସ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ରହେ।

ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ସୋଽନ୍ଯୋ ଵା ଇହାମୁତ୍ରେତି ଵା ପୁନଃ। ଏକତ୍ଵଂ ଵା ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଵା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞପୁରୁଷେତି ଵା ।। ୪୦.

ଏହା ଅଛି କି, ନାହିଁ କି, ଅନ୍ୟ କି, ଏଠାରେ କି ପରଲୋକରେ କି, ଏକ କି ବହୁ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ଭାବେ।

ଆତ୍ମଵାନ୍ ସ ନିରାତ୍ମା ଵା ଚେତନୋଽଚେତନୋଽପି ଵା। କର୍ତ୍ତା ଵା ସୋଽପ୍ଯକର୍ତ୍ତା ଵା ଭୋକ୍ତା ଵା ଭୋଜ୍ଯମେଵ ଵା ।। ୪୦.

ସେ ଆତ୍ମାବାନ୍ କି ନିରାତ୍ମା, ଜଡ କି ଚେତନ, କର୍ତ୍ତା କି ଅକର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା କି କେବଳ ଭୋଗ୍ୟ।

ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେ ତୁ ନିରଞ୍ଜନେ। ଅଵାଚ୍ଯଂ ତଦନାଖ୍ଯାନାଦଗ୍ରାହ୍ଯତ୍ଵାଦହେତୁନି ।। ୪୦.

ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ପୁନର୍ବାର ଫେରି ଆସିବା ନାହିଁ, ସେ ନିର୍ମଳ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଷୟରେ—ଏହାକୁ କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ଧରିହେବ ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।

ଅପ୍ରତର୍କ୍ଯମଚିନ୍ତ୍ଯତ୍ଵାଦଵାପ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ନାଭିଲିମ୍ପତି ତତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ ।। ୪୦.

ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିବା ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ମନ ସହିତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏନି।

କ୍ଷେତ୍ରେଜ୍ଞେ ନିର୍ଗୁଣେ ଶୁଦ୍ଧେ ଶାନ୍ତେ କ୍ଷୀଣେ ନିରଞ୍ଜନେ। ଵ୍ଯପେ(ଯେ)ତସୁଖଦୁଃଖେ ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ ଶାନ୍ତିମାଗତେ ।। ୪୦.

ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷୀଣ, ନିର୍ମଳ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରୁ ପାର, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ।

ନିରାତ୍ମକେ ପୁନସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଏତୌ ସଂହାରଵିସ୍ତାରୌ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତୌ ତତଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ସେଠି କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି—ଲୟ ଓ ବିସ୍ତାର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ପୁଣି ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଗ୍ରସ୍ତଃ ପର୍ଯଵତିଷ୍ଠତେ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ ସର୍ଵଂ ପୁନଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ଏହା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଇଯାଏ, ଖାଇଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଯାଏ; ସମସ୍ତ କିଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ପୁନି ସମସ୍ତ କିଛି ପୁନର୍ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଅଧିଷ୍ଠାନପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ତସ୍ଯ ତେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକମ୍। ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ଯକୃତସଂଯୋଗୋ ଵିଧିତସ୍ତଯୋଃ। ଅନାଦିମାନ୍ ସ ସଂଯୋଗୋ ମହାପୁରୁଷଜଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଦ୍ୱାରା, ସମାନତା ଓ ବିସମାନତାର ଯୋଗ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ଏହି ଯୋଗ ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ମହାପୁରୁଷଙ୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଯାଵଚ୍ଚ ସର୍ଗପ୍ରତିସର୍ଗକାଲସ୍ତାଵଚ୍ଚ ତିଷ୍ଠତି ସୁସନ୍ନିରୁଧ୍ଯ। ପୂର୍ଵଂ ହିତଵ୍ଯେ ତଦବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତତ୍ପୁରୁଷାର୍ଥମେଵ ।। ୪୦.

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ରହିଛି, ଏହା ଭଲଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯାଏ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ବିନା କେବଳ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଏଷା ନିସର୍ଗପ୍ରତିସର୍ଗପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଧାନିକୀ ଚେଶ୍ଵରକାରିତା ଚ। ଅନାଦ୍ଯନନ୍ତା ହ୍ଯଭିମାନପୂର୍ଵକଂ ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ଜଗଦଭ୍ଯୁପୈତି ।। ୪୦.

ଏହା, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରଧାନ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଅନନ୍ତ, ଅଭିମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଭୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବରଣ କରିଥାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରାକୃତଃ ସର୍ଗସ୍ତୃତୀଯୋ ହେତୁଲକ୍ଷଣଃ। ଉକ୍ତୋ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଦାତ୍ଯନ୍ତଂ କଵିଭିସ୍ତତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହି ତୃତୀୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା କାରଣର ଲକ୍ଷଣରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ଏହା ବିଷୟରେ କବିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶେଷରେ ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସର୍ଗୋଵସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ କୀର୍ତ୍ତିତୋ ମଯା ୪୦.

ଏଭଳି, ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ନନ କରିଛି।

ସୂତ ସୁମହଦାଖ୍ଯାନଂ ଭଵତା ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ପ୍ରଜାନାଂ ମନୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଦେଵାନାମୃଷିଭିଃ ସହ ।। ୪୧.

ସୂତ, ଆପଣ ଏକ ବଡ଼ କଥା କହିଛନ୍ତି, ମନୁମାନେ ପ୍ରଜାମାନେ ସହିତ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ।

ପିତୃଗନ୍ଧର୍ଵଭୂତାନାଂ ପିଶାଚୋରଗରକ୍ଷସାମ୍। ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଯକ୍ଷାଣାମେଵ ପକ୍ଷିଣାମ୍ ।। ୪୧.

ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ।

ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତାନି କର୍ମ୍ମାଣି ଵିଧିମାନ୍ଧର୍ମ୍ମନିଶ୍ଚଯଃ। ଵିଚିତ୍ରାଶ୍ଚ କଥାଯୋଗା ଜନ୍ମ ଚାଗ୍ର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ ।। ୪୧.

ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ବିଭିନ୍ନ କଥାର ଯୋଗ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅପୂର୍ବ ଜନ୍ମ।

ତତ୍କଥ୍ଯମାନମସ୍ମାକଂ ଭଵତା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା। ମନଃକର୍ମସୁଖଂ ସୌତେ ପ୍ରୀଣାତ୍ଯାଭୂତସମ୍ଭଵମ୍ ।। ୪୧.

ଏହି କଥା ଆପଣ ମଧୁର ଭାଷାରେ ଆମକୁ କହିବାରୁ, ସୂତ, ଆମର ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୁସି ହୁଏ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।

ଏଵମାରାଧ୍ଯ ତେ ସୂତଂ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଚ ମହର୍ଷଯଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ସତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃ ସର୍ଗପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୪୧.

ଏଭଳି, ସୂତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

କଥଂ ସୂତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁନଂ ସର୍ଗଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ। ବନ୍ଧେଷୁ ସମ୍ପ୍ରଲୀନେଷୁ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତମୋମଯେ ।। ୪୧.

ସୂତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କିପରି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହେବ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ବନ୍ଧନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଛନ୍ତି?

ଵିକାରେଷ୍ଵଵିସୃଷ୍ଟୋଷୁ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତେ ଚାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ। ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ମହାସାଯୁଜ୍ଯଗୈସ୍ତଦା । କଥଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ସର୍ଗସ୍ତନ୍ନଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୪୧.

ଯେତେବେଳେ ବିକାରମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ମହାସାୟୁଜ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଛି, ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେବ? ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ ସୂତସ୍ତଦାସୌ ଲୋମହର୍ଷଣଃ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରାମ ପୁନଃ ସର୍ଗପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୪୧.

ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବର୍ଣ୍ନନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଅହଂ ଵୌ ଵର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯଥା ସର୍ଗଃ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ। ପୂର୍ଵଵତ୍ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସମାସାତ୍ତଂ ନିବୋଧତ ।। ୪୧.

ମୁଁ କହିବି କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେବ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସାରାଂଶରେ ଜାଣିବାକୁ, ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଦୃଷ୍ଟଂ ଚୈଵାନୁମେଯଞ୍ଚ ତର୍କଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁକ୍ତିତଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଵାଚୋ ନିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ହ୍ଯପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ ।। ୪୧.

ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥିବା ବିଷୟରେ ଯୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କହିବି; ଏହିପରି, ଭାଷା ଓ ମନ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ, ଏହାରୁ ଫେରିଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଵତ୍ ପରୋକ୍ଷତ୍ଵାଦ୍ଘ୍ରହଣଂ ତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍। ଵିକାରୈଃ ପ୍ରତିସଂଦୃଷ୍ଟେ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୧.

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଦୂର ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ; ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଥିଲେ, ଏହା ବନ୍ଦ ହୁଏ, କେବଳ ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷାଣାଞ୍ଚ ସାଧର୍ମ୍ମ୍ଯେଣୈଵ ତିଷ୍ଠତି। ଧର୍ମ୍ମାଧର୍ମ୍ମୌ ପ୍ରଲୀଯେତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତୌ ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା ।। ୪୧.

ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ସମାନତାରେ ଏକସାଥି ରହନ୍ତି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ।