ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୂର୍ଵଂ ଵିଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନେନ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଗସଂକ୍ଷଯାତ୍। ଲିଙ୍ଗାଭାଵାତ୍ତୁ କୈଵଲ୍ଯଂ କୈଵତ୍ଯାତ୍ତୁ ନିରଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୦.

ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛେଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଗ ଶେଷ ହେବା ଦ୍ୱାରା। ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ନ ଥିଲେ 'କୈବଲ୍ୟ', ଏହି କୈବଲ୍ୟ ଠାରୁ 'ନିରଞ୍ଜନ' ଅବସ୍ଥା ମିଳେ।

ନିରଞ୍ଜନତ୍ଵାଚ୍ଛୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ତତୋ ନେତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷଯାତ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ମୋକ୍ଷକାରଣମ୍ ।। ୪୦.

ନିରଞ୍ଜନ ହେବାରୁ ସେ ପବିତ୍ର। ଏହିଠାରେ କୌଣସି ନେତା ବା ଦିଗଦର୍ଶକ ନାହିଁ। ତୃଷ୍ଣା ଶେଷ ହେବାକୁ ତୃତୀୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ନିମିତ୍ତମପ୍ରତୀଘାତେ ଇଷ୍ଟଶବ୍ଦାଦିଲକ୍ଷଣେ। ଅଷ୍ଟାଵେତାନି ରୂପାଣି ପ୍ରାକୃତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ 'ଇଚ୍ଛିତ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷିତ ଯାହା, ସେଠାରେ ବାଧା ନଥିଲେ କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି ରୂପ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ଅଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵଵସଜ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାନି ତୁ। ଅତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ଗୁଣମାତ୍ର ରୂପ ଯେଉଁଠି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏବେ ମୁଁ ଦୋଷ ଦେଖି ବିରାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଦିଵ୍ଯେ ଚ ମାନୁଷେ ଚୈଵ ଵିଷଯେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣେ। ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଦେବ ଓ ମଣିଷ ଦୁହିଁ ଜଗତରେ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖି ଦ୍ୱେଷ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ।

ତାପପ୍ରୀତିଵିଷାଦାନାଂ କାର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ପରିଵର୍ଜନମ୍। ଏଵଂ ଵୈରାଗ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଶରୀରୀ ନିର୍ମମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୪୦.

ତାପ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଛାଡିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବିରାଗ୍ୟ ଧରିଲେ ଦେହୀ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମମ ହୁଏ।

ଅନିତ୍ଯମଶିଵଂ ଦୁଃଖମିତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ। ଵିଶୁଦ୍ଧଂ କାର୍ଯ୍ଯକରଣଂ ସତ୍ଵାଭ୍ଯେତି ତରାନ୍ତୁ ଯଃ ।। ୪୦.

ଏହା ଅନିତ୍ୟ, ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବି ବୁଝି, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ପରିପଵ୍କକଷାଯୋ ହି କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି। ତତଃ ପ୍ରଯାଣକାଲେ ହି ଦୋଷୈର୍ନୈମିତ୍ତିକୈସ୍ତଥା ।। ୪୦.

ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେ। ତେଣୁ ଯିବା ବେଳେ ସେହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କିଛି କାରଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଊଷ୍ମା ପ୍ରକୁପିତଃ କାଯେ ତୀଵ୍ରଵାଯୁସମୀରିତଃ। ସ ଶରୀରମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ରୁଣଦ୍ଧି ଵୈ ।। ୪୦.

ଦେହରେ ଉଷ୍ମା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହେଉଛି। ସେ ଦେହକୁ ଧରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ।

ପ୍ରାଣସ୍ଥାନାନି ଭିନ୍ଦନ୍ହି ଛିନ୍ଦନ୍ମର୍ମାଣ୍ଯତୀତ୍ଯ ଚ। ଶୈତ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୁପିତୋ ଵାଯୁରୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ କ୍ରମତେ ତତଃ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣ ରହିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ମର୍ମସ୍ଥଳ ଛେଦ କରି, ଏହି ବାୟୁ ଶୀତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତାପରେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ସ ଚାଯଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରାଣସ୍ଥାନେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତଃ। ସମାସାତ୍ସଂଵୃତେ ଜ୍ଞାନେ ସଂଵୃତେଷୁ ଚ କର୍ମ୍ମସୁ ।। ୪୦.

ଏହି ଜୀବ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ।

ସ ଜୀଵୋଽନଭ୍ଯଧିଷ୍ଟାନଃ କର୍ମ୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈଃ ପୁରାକୃତୈଃ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗପ୍ରାଣଵୃତ୍ତୀର୍ଵୈ ସ ଵିଚ୍ଯାଵଯତେ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ସେଇ ଜୀବ, ଆଉ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିଲେ, ନିଜର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ।

ଶରୀରଂ ପ୍ରଜହଂସୋ ଵୈ ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରାଣୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ମୃତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡିଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିନଥାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରାଣ ଛାଡି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଥେହ ଲୋକେ ଖଦ୍ଯୋତଂ ନୀଯମାନମିତସ୍ତତଃ । ରଞ୍ଜନଂ ତଦ୍ଵଧେ ଯତ୍ତୁ ନେତା ନେତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ଝିଅଉଜ୍ଜ୍ୱଳିକୁ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରଙ୍ଗ ନେଇ କୌଣସି ନେତା ବା ଦିଗଦର୍ଶକ ନାହିଁ।

ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମ୍। ଶବ୍ଦାଦ୍ଯେ ଵିଷଯେ ଦୋଷଵିଷଯେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣେ ।। ୪୦.

ତୃଷ୍ଣା ଶେଷ ହେବା ମୁକ୍ତିର ତୃତୀୟ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।

ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପ୍ରୀତିତାପଵିଵର୍ଜନମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯକାରଣଂ ହ୍ଯେତେ ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଲଯସ୍ଯ ଚ ।। ୪୦.

ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଏବଂ ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖ ଦୁହିଁଠାରୁ ଦୂର ରହିବା—ଏହିମାନେ ନିଷ୍କାମତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଲୟର କାରଣ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟେ।

ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତା ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଭୂତାନ୍ତାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଲଯାଃ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ରେ କହିଥିବା ପ୍ରକାର, ଅଠଟି ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୂତପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରକୃତିର ଲୟ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁକ୍ତାଃ ଶିଷ୍ଟାଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଵିରୋଧିନଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମୋଽଯଂ ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ କାରଣମ୍ ।। ୪୦.

ଯେମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ ନୁହଁନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ, ଦେବସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଉପସ୍ଥିତିର କାରଣ।

ବ୍ରହ୍ମାଦୀନି ପିଶାଚାନ୍ତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ସ୍ଥାନାନି ଦେଵତା। ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯମଣିମାଦ୍ଯଂ ହି କାରଣଂ ହ୍ଯଷ୍ଟଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୪୦.

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତାଙ୍କର ଅଠଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠାରେ ଶକ୍ତି, ଅଣୁତ୍ୱ ଆଦି ଆଠଟି ଗୁଣ ଏହାର କାରଣ ଭାବେ ଅଟେ।

ନିମିତ୍ତମପ୍ରତୀଘାତ ଇଷ୍ଟେ ଶବ୍ଦାଦିଲକ୍ଷଣେ। ଅଷ୍ଟାଵେତାନି ରୂପାଣି ପ୍ରାକୃତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪୦.

ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ମନରୁ ଚାହାଯାଏ, ଶବ୍ଦ ଆଦି ଯାହାର ଚିହ୍ନ, ସେଠାରେ କାରଣ ଅପରିହତ ଅଟେ। ଏହି ଅଠଟି ରୂପ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵନୁସଜ୍ଯନ୍ତେ ଗଣମାତ୍ରାତ୍ମକାନି ତୁ। ପ୍ରାଵୃଟ୍‌କାଲେ ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ପଶ୍ଯନ୍ତୀହ ନ ଚକ୍ଷୁଷା ।। ୪୦.

ଏମାନେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଥାନ୍ତି, ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଗୁଣର ଗଠନ ଭାବରେ। ବର୍ଷାକାଳରେ, ଏହିମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯେଵଂଵିଧଂ ସିଦ୍ଧା ଜୀଵଂ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଶ୍ଵାଵିତି ଶ୍ଵାନପାନଶ୍ଚ ଯୋନୀଃ ପ୍ରଵିଶତସ୍ତଥା ।। ୪୦.

କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏପରି ଜୀବକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେମାନେ କୁକୁର ବା କୁକୁର ଭକ୍ଷକ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ତିର୍ଯ୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଧାଵତୋଽପି ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଜୀଵପ୍ରାଣାସ୍ତଥା ଲିଙ୍ଗଂ କାରଣଞ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।।. ୪୦.

ଏମାନେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଉପରକୁ, ତଳକୁ—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳନ୍ତି। ଜୀବର ପ୍ରାଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର କାରଣ ଏଭଳି ଅଟେ।

ପର୍ଯ୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈରେକାର୍ଥୈଃ ସୋଽଭିଲିଖ୍ଯତେ। ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତେ ପ୍ରମାଣୋଽଯଂ ସ ଵୈ ରୂପଂ ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ।। ୪୦.

ସେ ଏକାର୍ଥକ ଶବ୍ଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭିତରେ, ଏହି ମାପ ଅଟେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାନ୍ତ ଗୃହୀତଂ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଞ୍ଚ ଯତ୍ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ତ୍ଵା ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵୈ ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଥିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରାଯାଇଛି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏପରି ଜାଣି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ନଷ୍ଟଞ୍ଚୈଵ ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନମ୍। ଯଥେଷ୍ଟଂ ପରିନିର୍ଯ୍ଯାତି ଭିନ୍ନେ ଦେହେ ସୁନିର୍ଵୃତେ ।। ୪୦.

ସତ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଦେହ ଭଙ୍ଗ ଓ ଶାନ୍ତି ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।

ଭିଦ୍ଯତେ କରଣଞ୍ଚାପି ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଞାନିନସ୍ତତଃ। ମୁକ୍ତୋ ଗୁଣଶରୀରେଣ ପ୍ରାଣାଦ୍ଯେନ ତୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେଠାରେ କରଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ଯିଏ ମୁକ୍ତ, ସେ ଗୁଣର ଦେହ ଓ ପ୍ରାଣ ଆଦିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ନାନ୍ଯଚ୍ଛରୀରମାଦତ୍ତେ ଦଗ୍ଧେ ବୀଜେ ଯଥାଙ୍କୁରଃ। ଜୀଵିକଃ ସର୍ଵସଂସାରାଦ୍ବୀଜଶାରୀରମାନସଃ ।। ୪୦.

ଯେପରି ଜଳିଥିବା ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ। ଯାହାର ଦେହ ବୀଜ ଓ ମନ, ସେ ସମସ୍ତ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ଜ୍ଞାନାଚ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାଚ୍ଛୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରକୃତିଂ ସୋଽନୁଵର୍ତ୍ତତେ। ପ୍ରକୃତିଂ ସତ୍ଯମିତ୍ଯାହୁ ର୍ଵିକାରୋଽନୃତମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଚୌଦ୍ଦ ଉତ୍ସରୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅନୁସରେ। ପ୍ରକୃତିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିକାରକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।