ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଇତ୍ଯେଷ ଵୈଷଯୋ ରାଗଃ ସମ୍ଭୂତ୍ଯାଃ କାରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଦୌ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତେ ଵୈ ସଂସାରେ ହ୍ଯାଧିଭୌତିକେ। ଅଜ୍ଞାନପୂର୍ଵକଂ ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନ୍ତୁ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆସକ୍ତିକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗଛପାଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ମୂଳରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାର ଆଗରୁ ଥିବା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଷଂ ନ ପ୍ରମାଣଂ ଶିଷ୍ଟାଚାରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୋଧୀ ଯଃ ଶିଷ୍ଟଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧକଃ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥାକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—

ଏଷ ମାର୍ଗୋ ହି ନିରଧିତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ କାରଣମ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତଞ୍ଚୈଵ କାରଣଂ ସ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମାର୍ଗ ନିରାଧାର ଏବଂ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେବାର କାରଣ; ପଶୁ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଵିଧା ଯାତନା ସ୍ଥାନେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ ଷଡ୍ଵିଧେ। କାରଣେ ଵିଷଯେ ଚୈଵ ପ୍ରତିଘାତସ୍ତୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୦.

ପଶୁ ଯୋନିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ଛଅ ପ୍ରକାରର; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଧା ରହିଥାଏ।

ଅନୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଘାତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତ୍ଯେଷା ତାମସୀ ଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାଦୀନାଂ ଚତୁର୍ଵିଧା ।। ୪୦.

ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନତାକୁ ବାଧାର ରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ତାମସିକ ଚରିତ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥମାତ୍ରକଂ ଚିତ୍ତଂ ଯଥା ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍। ତତ୍ତ୍ଵାନାଞ୍ଚ ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଦେଖି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସେ; ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିଲେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞନାନାତ୍ଵମେତଜ୍ଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍। ନାନାତ୍ଵଦର୍ଶନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵୈ ଯୋଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଶୁଦ୍ଧତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାଏ; ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ମିଳେ।

ତେନ ବଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୈ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ତେନ ଚ । ସଂସାରେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ମୁକ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସେଇ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସଂସାର ରୁଚି ଶେଷ ହେଲେ, ମୁକ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ହୁଏ।

ନିଃସମ୍ବନ୍ଧୋ ହ୍ଯଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ସ୍ଵାତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାପି ଵିରୂପାଖ୍ଯେନ ଲିଖ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ଏବଂ ଚେତନା ନାହିଁ, ସେ ସେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବାକୁ ଯେଉଁଠି 'ନିରାକାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାସାଜ୍ଜ୍ଞାନମୋକ୍ଷଯୋ। ସ ଚାପି ତ୍ରିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୋକ୍ଷୋ ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୪୦.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ମୁକ୍ତିକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ପୂର୍ଵଂ ଵିଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନେନ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଗସଂକ୍ଷଯାତ୍। ଲିଙ୍ଗାଭାଵାତ୍ତୁ କୈଵଲ୍ଯଂ କୈଵତ୍ଯାତ୍ତୁ ନିରଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୦.

ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛେଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଗ ଶେଷ ହେବା ଦ୍ୱାରା। ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ନ ଥିଲେ 'କୈବଲ୍ୟ', ଏହି କୈବଲ୍ୟ ଠାରୁ 'ନିରଞ୍ଜନ' ଅବସ୍ଥା ମିଳେ।

ନିରଞ୍ଜନତ୍ଵାଚ୍ଛୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ତତୋ ନେତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷଯାତ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ମୋକ୍ଷକାରଣମ୍ ।। ୪୦.

ନିରଞ୍ଜନ ହେବାରୁ ସେ ପବିତ୍ର। ଏହିଠାରେ କୌଣସି ନେତା ବା ଦିଗଦର୍ଶକ ନାହିଁ। ତୃଷ୍ଣା ଶେଷ ହେବାକୁ ତୃତୀୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ନିମିତ୍ତମପ୍ରତୀଘାତେ ଇଷ୍ଟଶବ୍ଦାଦିଲକ୍ଷଣେ। ଅଷ୍ଟାଵେତାନି ରୂପାଣି ପ୍ରାକୃତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ 'ଇଚ୍ଛିତ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷିତ ଯାହା, ସେଠାରେ ବାଧା ନଥିଲେ କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି ରୂପ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ଅଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵଵସଜ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାନି ତୁ। ଅତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ଗୁଣମାତ୍ର ରୂପ ଯେଉଁଠି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏବେ ମୁଁ ଦୋଷ ଦେଖି ବିରାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଦିଵ୍ଯେ ଚ ମାନୁଷେ ଚୈଵ ଵିଷଯେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣେ। ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଦେବ ଓ ମଣିଷ ଦୁହିଁ ଜଗତରେ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖି ଦ୍ୱେଷ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ।

ତାପପ୍ରୀତିଵିଷାଦାନାଂ କାର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ପରିଵର୍ଜନମ୍। ଏଵଂ ଵୈରାଗ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଶରୀରୀ ନିର୍ମମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୪୦.

ତାପ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଛାଡିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବିରାଗ୍ୟ ଧରିଲେ ଦେହୀ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମମ ହୁଏ।

ଅନିତ୍ଯମଶିଵଂ ଦୁଃଖମିତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ। ଵିଶୁଦ୍ଧଂ କାର୍ଯ୍ଯକରଣଂ ସତ୍ଵାଭ୍ଯେତି ତରାନ୍ତୁ ଯଃ ।। ୪୦.

ଏହା ଅନିତ୍ୟ, ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବି ବୁଝି, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ପରିପଵ୍କକଷାଯୋ ହି କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି। ତତଃ ପ୍ରଯାଣକାଲେ ହି ଦୋଷୈର୍ନୈମିତ୍ତିକୈସ୍ତଥା ।। ୪୦.

ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେ। ତେଣୁ ଯିବା ବେଳେ ସେହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କିଛି କାରଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଊଷ୍ମା ପ୍ରକୁପିତଃ କାଯେ ତୀଵ୍ରଵାଯୁସମୀରିତଃ। ସ ଶରୀରମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ରୁଣଦ୍ଧି ଵୈ ।। ୪୦.

ଦେହରେ ଉଷ୍ମା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହେଉଛି। ସେ ଦେହକୁ ଧରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ।

ପ୍ରାଣସ୍ଥାନାନି ଭିନ୍ଦନ୍ହି ଛିନ୍ଦନ୍ମର୍ମାଣ୍ଯତୀତ୍ଯ ଚ। ଶୈତ୍ଯାତ୍ପ୍ରକୁପିତୋ ଵାଯୁରୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ କ୍ରମତେ ତତଃ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣ ରହିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ମର୍ମସ୍ଥଳ ଛେଦ କରି, ଏହି ବାୟୁ ଶୀତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତାପରେ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ସ ଚାଯଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରାଣସ୍ଥାନେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତଃ। ସମାସାତ୍ସଂଵୃତେ ଜ୍ଞାନେ ସଂଵୃତେଷୁ ଚ କର୍ମ୍ମସୁ ।। ୪୦.

ଏହି ଜୀବ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ।

ସ ଜୀଵୋଽନଭ୍ଯଧିଷ୍ଟାନଃ କର୍ମ୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈଃ ପୁରାକୃତୈଃ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗପ୍ରାଣଵୃତ୍ତୀର୍ଵୈ ସ ଵିଚ୍ଯାଵଯତେ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ସେଇ ଜୀବ, ଆଉ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିଲେ, ନିଜର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ।

ଶରୀରଂ ପ୍ରଜହଂସୋ ଵୈ ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରାଣୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ମୃତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଦେହ ଛାଡିଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିନଥାଏ। ଏଭଳି ପ୍ରାଣ ଛାଡି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଥେହ ଲୋକେ ଖଦ୍ଯୋତଂ ନୀଯମାନମିତସ୍ତତଃ । ରଞ୍ଜନଂ ତଦ୍ଵଧେ ଯତ୍ତୁ ନେତା ନେତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ଝିଅଉଜ୍ଜ୍ୱଳିକୁ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରଙ୍ଗ ନେଇ କୌଣସି ନେତା ବା ଦିଗଦର୍ଶକ ନାହିଁ।

ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମ୍। ଶବ୍ଦାଦ୍ଯେ ଵିଷଯେ ଦୋଷଵିଷଯେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣେ ।। ୪୦.

ତୃଷ୍ଣା ଶେଷ ହେବା ମୁକ୍ତିର ତୃତୀୟ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।

ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ ପ୍ରୀତିତାପଵିଵର୍ଜନମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯକାରଣଂ ହ୍ଯେତେ ପ୍ରକୃତୀନାଂ ଲଯସ୍ଯ ଚ ।। ୪୦.

ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଏବଂ ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖ ଦୁହିଁଠାରୁ ଦୂର ରହିବା—ଏହିମାନେ ନିଷ୍କାମତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଲୟର କାରଣ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟେ।

ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତା ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଭୂତାନ୍ତାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଲଯାଃ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ରେ କହିଥିବା ପ୍ରକାର, ଅଠଟି ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୂତପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରକୃତିର ଲୟ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁକ୍ତାଃ ଶିଷ୍ଟାଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଵିରୋଧିନଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମୋଽଯଂ ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ କାରଣମ୍ ।। ୪୦.

ଯେମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ ନୁହଁନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ, ଦେବସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଉପସ୍ଥିତିର କାରଣ।

ବ୍ରହ୍ମାଦୀନି ପିଶାଚାନ୍ତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ସ୍ଥାନାନି ଦେଵତା। ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯମଣିମାଦ୍ଯଂ ହି କାରଣଂ ହ୍ଯଷ୍ଟଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୪୦.

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତାଙ୍କର ଅଠଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠାରେ ଶକ୍ତି, ଅଣୁତ୍ୱ ଆଦି ଆଠଟି ଗୁଣ ଏହାର କାରଣ ଭାବେ ଅଟେ।