ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାକୃତେନ ଚ ବନ୍ଧେନ ତଥା ଵୈକାରିକେନ ଚ। ଦକ୍ଷିଣାଭିସ୍ତୃତୀଯେନ ବଦ୍ଧୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ବାନ୍ଧନ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବାନ୍ଧନ ଏବଂ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତୃତୀୟ ବାନ୍ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବନ୍ଧା ହ୍ଯଜ୍ଞାନହେତୁକାଃ। ଅନିତ୍ଯେ ନିତ୍ଯସଂଜ୍ଞା ଚ ଦୁଃଖେ ଚ ସୁଖଦର୍ଶନମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବାନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା, ଦୁଃଖରେ ସୁଖ ଦେଖିବା—ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।

ଅସ୍ଵେ ସ୍ଵମିତି ଚ ଜ୍ଞାନମଶୁଚୌ ଶୁଚିନିଶ୍ଚଯଃ। ଯେଷାମେତେ ମନୋଦୋଷା ଜ୍ଞାନଦୋଷା ଵିପର୍ଯ୍ଯଯାତ୍ ।। ୪୦.

ଅନ୍ୟର ଜିନିଷକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବା, ଅପବିତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଧାରଣା କରିବା—ଏହି ସବୁ ମନର ଦୋଷ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ରାଗଦ୍ଵେଷନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ଅଜ୍ଞାନଂ ତମସୋ ମୂଲଂ କର୍ମ୍ମଦ୍ଵଯଫଲଂ ରଜଃ। କର୍ମ୍ମଜସ୍ତୁ ପୁନର୍ଦେହୋ ମହାଦୁଃଖଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଯଥା ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ମୂଳ, କର୍ମର ଫଳ ରଜୋଗୁଣ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ମହାଦୁଃଖର କାରଣ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଜା ନେତ୍ରଜା ଚୈଵ ତ୍ଵଗ୍ଜିହ୍ଵାଘ୍ରାଣତସ୍ତଥା। ପୁନର୍ଭଵକରୀ ଦୁଃଖା କର୍ମ୍ମଣାଂ ଜାଯତେ ତୁ ସା ।। ୪୦.

କାନ, ଆଖି, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ଦୁଃଖ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦିଏ।

ସତୃଷ୍ଣୋଽଭିହିତୋ ବାଲଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମ୍ମଣଃ ଫଲୈଃ। ତୈଲପାଲୀକଵଜ୍ଜୀଵସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ତେଲ ଦୀପରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥୂଲମନର୍ଥାନାମଜ୍ଞାନମୁପଦିଶ୍ଯତେ । ତଂ ଶକ୍ତମଵଧାର୍ଯ୍ଯୈକଂ ଜ୍ଞାନେ ଯତ୍ନଂ ସମାଚରେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମହାଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ; ଏହିକଥା ବୁଝି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଜଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯାଗାଦ୍‌ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିରଜ୍ଯତେ। ଵୈରାଗ୍ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧ୍ଯତେ ଚାପି ଶୁଦ୍ଧଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜିତିହୋଇପାରିଯାଏ; ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଗଂ ଭୂତାପହାରିଣମ୍। ଅଭିଷଙ୍ଗାଯ ଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଷଯୋଽପ୍ଯଵଶାତ୍ମନଃ ।। ୪୦.

ଏବେ ମୁଁ ରାଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନେ ବାଧାପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।

ଅନିଷ୍ଟମଭିଷଙ୍ଗଂ ହି ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦନମ୍। ଦୁଃଖଲାଭେ ନ ତାପଞ୍ଚ ସୁଖାନୁସ୍ମରଣଂ ତଥା ।। ୪୦.

ଅପ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ରହିଲେ, ସେଠାରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ଦୁଃଖ ମିଳିଲେ ଯେପରି ତାପ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁଖର ସ୍ମୃତି ରହିଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ଵୈଷଯୋ ରାଗଃ ସମ୍ଭୂତ୍ଯାଃ କାରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଦୌ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତେ ଵୈ ସଂସାରେ ହ୍ଯାଧିଭୌତିକେ। ଅଜ୍ଞାନପୂର୍ଵକଂ ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନ୍ତୁ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆସକ୍ତିକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗଛପାଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ମୂଳରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାର ଆଗରୁ ଥିବା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଷଂ ନ ପ୍ରମାଣଂ ଶିଷ୍ଟାଚାରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୋଧୀ ଯଃ ଶିଷ୍ଟଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧକଃ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥାକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—

ଏଷ ମାର୍ଗୋ ହି ନିରଧିତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ କାରଣମ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତଞ୍ଚୈଵ କାରଣଂ ସ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମାର୍ଗ ନିରାଧାର ଏବଂ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେବାର କାରଣ; ପଶୁ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଵିଧା ଯାତନା ସ୍ଥାନେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ ଷଡ୍ଵିଧେ। କାରଣେ ଵିଷଯେ ଚୈଵ ପ୍ରତିଘାତସ୍ତୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୦.

ପଶୁ ଯୋନିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ଛଅ ପ୍ରକାରର; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଧା ରହିଥାଏ।

ଅନୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଘାତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତ୍ଯେଷା ତାମସୀ ଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାଦୀନାଂ ଚତୁର୍ଵିଧା ।। ୪୦.

ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନତାକୁ ବାଧାର ରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ତାମସିକ ଚରିତ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥମାତ୍ରକଂ ଚିତ୍ତଂ ଯଥା ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍। ତତ୍ତ୍ଵାନାଞ୍ଚ ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଦେଖି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସେ; ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିଲେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞନାନାତ୍ଵମେତଜ୍ଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍। ନାନାତ୍ଵଦର୍ଶନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵୈ ଯୋଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଶୁଦ୍ଧତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାଏ; ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ମିଳେ।

ତେନ ବଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୈ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ତେନ ଚ । ସଂସାରେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ମୁକ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସେଇ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସଂସାର ରୁଚି ଶେଷ ହେଲେ, ମୁକ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ହୁଏ।

ନିଃସମ୍ବନ୍ଧୋ ହ୍ଯଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ସ୍ଵାତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାପି ଵିରୂପାଖ୍ଯେନ ଲିଖ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ଏବଂ ଚେତନା ନାହିଁ, ସେ ସେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବାକୁ ଯେଉଁଠି 'ନିରାକାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାସାଜ୍ଜ୍ଞାନମୋକ୍ଷଯୋ। ସ ଚାପି ତ୍ରିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୋକ୍ଷୋ ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ ।। ୪୦.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ମୁକ୍ତିକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ପୂର୍ଵଂ ଵିଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନେନ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଗସଂକ୍ଷଯାତ୍। ଲିଙ୍ଗାଭାଵାତ୍ତୁ କୈଵଲ୍ଯଂ କୈଵତ୍ଯାତ୍ତୁ ନିରଞ୍ଜନମ୍ ।। ୪୦.

ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛେଦ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଗ ଶେଷ ହେବା ଦ୍ୱାରା। ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ନ ଥିଲେ 'କୈବଲ୍ୟ', ଏହି କୈବଲ୍ୟ ଠାରୁ 'ନିରଞ୍ଜନ' ଅବସ୍ଥା ମିଳେ।

ନିରଞ୍ଜନତ୍ଵାଚ୍ଛୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ତତୋ ନେତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷଯାତ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ମୋକ୍ଷକାରଣମ୍ ।। ୪୦.

ନିରଞ୍ଜନ ହେବାରୁ ସେ ପବିତ୍ର। ଏହିଠାରେ କୌଣସି ନେତା ବା ଦିଗଦର୍ଶକ ନାହିଁ। ତୃଷ୍ଣା ଶେଷ ହେବାକୁ ତୃତୀୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ନିମିତ୍ତମପ୍ରତୀଘାତେ ଇଷ୍ଟଶବ୍ଦାଦିଲକ୍ଷଣେ। ଅଷ୍ଟାଵେତାନି ରୂପାଣି ପ୍ରାକୃତାନି ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ 'ଇଚ୍ଛିତ' ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷିତ ଯାହା, ସେଠାରେ ବାଧା ନଥିଲେ କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି ରୂପ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ଅଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵଵସଜ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାନି ତୁ। ଅତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ଗୁଣମାତ୍ର ରୂପ ଯେଉଁଠି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏବେ ମୁଁ ଦୋଷ ଦେଖି ବିରାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି।

ଦିଵ୍ଯେ ଚ ମାନୁଷେ ଚୈଵ ଵିଷଯେ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣେ। ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽନଭିଷ୍ଵଙ୍ଗଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଦେବ ଓ ମଣିଷ ଦୁହିଁ ଜଗତରେ, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ସମ୍ପର୍କରେ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖି ଦ୍ୱେଷ ଓ ଆସକ୍ତି ଛାଡିବା ଉଚିତ।

ତାପପ୍ରୀତିଵିଷାଦାନାଂ କାର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ପରିଵର୍ଜନମ୍। ଏଵଂ ଵୈରାଗ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଶରୀରୀ ନିର୍ମମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୪୦.

ତାପ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଛାଡିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବିରାଗ୍ୟ ଧରିଲେ ଦେହୀ ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମମ ହୁଏ।

ଅନିତ୍ଯମଶିଵଂ ଦୁଃଖମିତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯାନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ। ଵିଶୁଦ୍ଧଂ କାର୍ଯ୍ଯକରଣଂ ସତ୍ଵାଭ୍ଯେତି ତରାନ୍ତୁ ଯଃ ।। ୪୦.

ଏହା ଅନିତ୍ୟ, ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବି ବୁଝି, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ପରିପଵ୍କକଷାଯୋ ହି କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି। ତତଃ ପ୍ରଯାଣକାଲେ ହି ଦୋଷୈର୍ନୈମିତ୍ତିକୈସ୍ତଥା ।। ୪୦.

ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେ। ତେଣୁ ଯିବା ବେଳେ ସେହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କିଛି କାରଣ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଊଷ୍ମା ପ୍ରକୁପିତଃ କାଯେ ତୀଵ୍ରଵାଯୁସମୀରିତଃ। ସ ଶରୀରମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଦୋଷାନ୍ରୁଣଦ୍ଧି ଵୈ ।। ୪୦.

ଦେହରେ ଉଷ୍ମା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହେଉଛି। ସେ ଦେହକୁ ଧରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ।