ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତଦା ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯଚ୍ଛୁଭାଶୁଭମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ସବୁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଅଛି।

ପ୍ରକୃତ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି। ଯୋନ୍ଯଵସ୍ଥା ସ୍ଵଭାଵେ ଚ ଦେହିନାଂ ତୁ ନିଷିଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ଅବସ୍ଥା ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ, ତାହା ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଜନ୍ତୂନାଂ ପାପପୁଣ୍ଯନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତ ସ୍ଥାନି ତାନ୍ଯେଵ ପୁଣ୍ଯପାପାନି ଜନ୍ତଵଃ। ଯେ ଜଯନ୍ତି ପୁନର୍ଦେହେ ଦେହାନ୍ଯତ୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାପ ନୂତନ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଥାଏ।

ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତୁ ଜନ୍ତୂନାଂ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାଵୁଭୌ । କରଣୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପ୍ରଚୀଯେତେ କାଯତ୍ଵେନେହ ଜନ୍ତୁଭିଃ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଏହି ଦୁଇଁଟି କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆକାରରେ ଏଠାରେ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି।

ସୁଚେତନାଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତା ଗୁଣାଃ। ସର୍ଗେ ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗେ ଚ ସଂସାରେ ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ। ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କରଣୈଃ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ଚ ।। ୪୦.

ସଚେତନ ଗୁଣମାନେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ବିଲୟ ଓ ସଂସାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୋଗ ବିଯୋଗ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।

ରାଜସୀ ତାମସୀ ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକୀ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତଯଃ। ଗୁଣମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତାସ୍ତ୍ରିଧା ।। ୪୦.

ରଜ, ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବ, କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳିଥାଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦେଵାତ୍ମକଂ ସତ୍ତ୍ଵମଧୋଭାଗାତ୍ମକଂ ତମଃ। ତଯୋଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ମଦ୍ଯେ ଇହୈଵାଵର୍ତ୍ତକଂ ରଜଃ ।। ୪୦.

ଉପରକୁ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ତ୍ୱ, ତଳକୁ ତମସ୍ ସ୍ୱରୂପ; ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ରଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପୁନର୍ଚକ୍ରଣର କାରଣ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତ୍ରଯଃ ସ୍ରୋତୋଗୁଣାତ୍ମକାଃ। ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା ।। ୪୦.

ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରବାହ, ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରିଥାଏ; ଏହାର ଫଳରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଅଵିଦ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯାରମ୍ଭା ଆରଭ୍ଯନ୍ତେ ହି ମାନଵୈଃ । ଏତାସ୍ତୁ ଗତଯସ୍ତିସ୍ରଃ ଶୁଭାଃ ପାପାତ୍ମିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୦.

ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର କାରଣ ମାନବମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପଥ ଶୁଭ କିମ୍ବା ପାପ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ତମ ସାଭିଭଵାଜ୍ଜନ୍ତୁର୍ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ନ ଵିନ୍ଦତି। ଅତତ୍ଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସୋଽଥ ତ୍ରିଵିଧଂ ବଧ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇ, ଜଗତକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି।

ପ୍ରାକୃତେନ ଚ ବନ୍ଧେନ ତଥା ଵୈକାରିକେନ ଚ। ଦକ୍ଷିଣାଭିସ୍ତୃତୀଯେନ ବଦ୍ଧୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ବାନ୍ଧନ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବାନ୍ଧନ ଏବଂ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତୃତୀୟ ବାନ୍ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବନ୍ଧା ହ୍ଯଜ୍ଞାନହେତୁକାଃ। ଅନିତ୍ଯେ ନିତ୍ଯସଂଜ୍ଞା ଚ ଦୁଃଖେ ଚ ସୁଖଦର୍ଶନମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବାନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା, ଦୁଃଖରେ ସୁଖ ଦେଖିବା—ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।

ଅସ୍ଵେ ସ୍ଵମିତି ଚ ଜ୍ଞାନମଶୁଚୌ ଶୁଚିନିଶ୍ଚଯଃ। ଯେଷାମେତେ ମନୋଦୋଷା ଜ୍ଞାନଦୋଷା ଵିପର୍ଯ୍ଯଯାତ୍ ।। ୪୦.

ଅନ୍ୟର ଜିନିଷକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବା, ଅପବିତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଧାରଣା କରିବା—ଏହି ସବୁ ମନର ଦୋଷ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ରାଗଦ୍ଵେଷନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ଅଜ୍ଞାନଂ ତମସୋ ମୂଲଂ କର୍ମ୍ମଦ୍ଵଯଫଲଂ ରଜଃ। କର୍ମ୍ମଜସ୍ତୁ ପୁନର୍ଦେହୋ ମହାଦୁଃଖଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଯଥା ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ମୂଳ, କର୍ମର ଫଳ ରଜୋଗୁଣ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ମହାଦୁଃଖର କାରଣ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଜା ନେତ୍ରଜା ଚୈଵ ତ୍ଵଗ୍ଜିହ୍ଵାଘ୍ରାଣତସ୍ତଥା। ପୁନର୍ଭଵକରୀ ଦୁଃଖା କର୍ମ୍ମଣାଂ ଜାଯତେ ତୁ ସା ।। ୪୦.

କାନ, ଆଖି, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ଦୁଃଖ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦିଏ।

ସତୃଷ୍ଣୋଽଭିହିତୋ ବାଲଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମ୍ମଣଃ ଫଲୈଃ। ତୈଲପାଲୀକଵଜ୍ଜୀଵସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ତେଲ ଦୀପରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥୂଲମନର୍ଥାନାମଜ୍ଞାନମୁପଦିଶ୍ଯତେ । ତଂ ଶକ୍ତମଵଧାର୍ଯ୍ଯୈକଂ ଜ୍ଞାନେ ଯତ୍ନଂ ସମାଚରେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମହାଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ; ଏହିକଥା ବୁଝି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଜଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯାଗାଦ୍‌ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିରଜ୍ଯତେ। ଵୈରାଗ୍ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧ୍ଯତେ ଚାପି ଶୁଦ୍ଧଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜିତିହୋଇପାରିଯାଏ; ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଗଂ ଭୂତାପହାରିଣମ୍। ଅଭିଷଙ୍ଗାଯ ଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଷଯୋଽପ୍ଯଵଶାତ୍ମନଃ ।। ୪୦.

ଏବେ ମୁଁ ରାଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନେ ବାଧାପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।

ଅନିଷ୍ଟମଭିଷଙ୍ଗଂ ହି ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦନମ୍। ଦୁଃଖଲାଭେ ନ ତାପଞ୍ଚ ସୁଖାନୁସ୍ମରଣଂ ତଥା ।। ୪୦.

ଅପ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ରହିଲେ, ସେଠାରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସେ; ଦୁଃଖ ମିଳିଲେ ଯେପରି ତାପ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁଖର ସ୍ମୃତି ରହିଯାଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ଵୈଷଯୋ ରାଗଃ ସମ୍ଭୂତ୍ଯାଃ କାରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ବ୍ରହ୍ମାଦୌ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତେ ଵୈ ସଂସାରେ ହ୍ଯାଧିଭୌତିକେ। ଅଜ୍ଞାନପୂର୍ଵକଂ ତସ୍ମାଦଜ୍ଞାନନ୍ତୁ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆସକ୍ତିକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗଛପାଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ମୂଳରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାର ଆଗରୁ ଥିବା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।

ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଷଂ ନ ପ୍ରମାଣଂ ଶିଷ୍ଟାଚାରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୋଧୀ ଯଃ ଶିଷ୍ଟଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧକଃ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥାକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ମାନେନାହାନ୍ତି, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—

ଏଷ ମାର୍ଗୋ ହି ନିରଧିତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ କାରଣମ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତଞ୍ଚୈଵ କାରଣଂ ସ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମାର୍ଗ ନିରାଧାର ଏବଂ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେବାର କାରଣ; ପଶୁ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଵିଧା ଯାତନା ସ୍ଥାନେ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ ଷଡ୍ଵିଧେ। କାରଣେ ଵିଷଯେ ଚୈଵ ପ୍ରତିଘାତସ୍ତୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୦.

ପଶୁ ଯୋନିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ଛଅ ପ୍ରକାରର; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଧା ରହିଥାଏ।

ଅନୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯନ୍ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଘାତାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତ୍ଯେଷା ତାମସୀ ଵୃତ୍ତିର୍ଭୂତାଦୀନାଂ ଚତୁର୍ଵିଧା ।। ୪୦.

ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିହୀନତାକୁ ବାଧାର ରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ତାମସିକ ଚରିତ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥମାତ୍ରକଂ ଚିତ୍ତଂ ଯଥା ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍। ତତ୍ତ୍ଵାନାଞ୍ଚ ତଥା ତତ୍ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଦେଖି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସେ; ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିଲେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞନାନାତ୍ଵମେତଜ୍ଜ୍ଞାନାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍। ନାନାତ୍ଵଦର୍ଶନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵୈ ଯୋଗମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଶୁଦ୍ଧତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାଏ; ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ମିଳେ।

ତେନ ବଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୈ ବନ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ତେନ ଚ । ସଂସାରେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ମୁକ୍ତୋ ଲିଙ୍ଗେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସେଇ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସଂସାର ରୁଚି ଶେଷ ହେଲେ, ମୁକ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କର ଦୂଷ୍ମ ଦେହ ଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ହୁଏ।

ନିଃସମ୍ବନ୍ଧୋ ହ୍ଯଚୈତନ୍ଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠତେ। ସ୍ଵାତ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାପି ଵିରୂପାଖ୍ଯେନ ଲିଖ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ଏବଂ ଚେତନା ନାହିଁ, ସେ ସେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବାକୁ ଯେଉଁଠି 'ନିରାକାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।