ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଚୈଷାଂ ଭେଦାନାଂ ଚୈଵ ସଂଯମାଃ। ସ୍ଵଭାଵକାରିତାଃ ସର୍ଵେ କାଲେନ ମହତା ତଦା ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭିନ୍ନତାମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଓ ବଡ଼ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ନିଵର୍ତ୍ତତେ ତଦା ତସ୍ଯ ସ୍ଥିତିରାଗଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ସହସା ଯୋଜ୍ଯକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ନିଵାସିଭିଃ ।। ୪୦.

ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ଏହି ଜୀବନ ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ନିବାସୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏକାଏକି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତଦା ରାଗେ ସ୍ଥିତାଵାତ୍ମନିଵାସିନାମ୍। ତତ୍କାଲଵାସିନାଂ ତେଷାଂ ତଦା ତଦ୍ଦୋଷଦର୍ଶିନାମ୍ ।। ୪୦.

ସେଇ ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଆତ୍ମାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା, ସେଇ ସମୟରେ ଥିବା ଏବଂ ତାହାର ଦୋଷ ଦେଖିପାରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଶ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

ଉତ୍ପଦ୍ଯତେଽଥ ଵୈରାଗ୍ଯମାତ୍ମଵାଦ ପ୍ରଣାଶନମ୍। ଭୋଜ୍ଯଭୋକ୍ତୃତ୍ଵନାନାତ୍ଵେ ତେଷାଂ ତଦ୍ଭଵଦର୍ଶିନାମ୍ ।। ୪୦.

ତାପରେ ବିରକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଆତ୍ମାବାଦକୁ ନଶ୍ୱର କରେ; ଭୋଗ କରୁଥିବା ଓ ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସେଇ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

ପୃଥଗ୍ଜ୍ଞାନେନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାସ୍ତତସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୌକିକାଃ। ପ୍ରକୃତୌ କରଣା ନୀତାଃ ସର୍ଵେ ନାନାପ୍ରଦର୍ଶିନଃ ।। ୪୦.

ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସାଧନ ସହିତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାନ୍ତି।

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରଶାନ୍ତା ଦର୍ଶନାତ୍ମକାଃ। ଶୁଦ୍ଧା ନିରଞ୍ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଚେତନାଚେତନାସ୍ତଥା ।। ୪୦.

ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ୱରୂପ; ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହିପରି।

ତତ୍ରୈଵ ପରିନିର୍ଵାଣାଃ ସ୍ମୃତା ନାଗାମିନସ୍ତୁ ତେ। ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାନିରାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍ ।। ୪୦.

ସେଠାରେ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, ପୁନର୍ବାର ଆସନ୍ତି ନାହିଁ; ଗୁଣ ଓ ଆତ୍ମା ନଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତିସର୍ଗଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କରଣାନି ପ୍ରସଂଯମେ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ଭାବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବିଲୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ସଂଯମଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କରଣୈଃ ସହ। ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରସଂଯମୋ ହ୍ଯେଷ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯାଵର୍ତ୍ତକୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ଉପକରଣ ସହିତ ନିଗ୍ରହ ହେଉଛି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଗ୍ରହକୁ ଆବୃତ୍ତିଶୀଳ ବିଲୟ ବୋଲି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତପୋ ଜ୍ଞାନଂ ଶୁଭେ ସତ୍ଯାନୃତେ ତଥା। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ଭାଵୋ ହ୍ଯଧୋଭାଵୋ ସୁଖଦୁଃଖେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ।। ୪୦.

ସୂତ କହିଲେ: ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ, ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଯିବା ଭାବ, ସୁଖ ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ—

ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତଦା ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯଚ୍ଛୁଭାଶୁଭମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ସବୁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଅଛି।

ପ୍ରକୃତ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି। ଯୋନ୍ଯଵସ୍ଥା ସ୍ଵଭାଵେ ଚ ଦେହିନାଂ ତୁ ନିଷିଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ଅବସ୍ଥା ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ, ତାହା ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଜନ୍ତୂନାଂ ପାପପୁଣ୍ଯନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତ ସ୍ଥାନି ତାନ୍ଯେଵ ପୁଣ୍ଯପାପାନି ଜନ୍ତଵଃ। ଯେ ଜଯନ୍ତି ପୁନର୍ଦେହେ ଦେହାନ୍ଯତ୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାପ ନୂତନ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଥାଏ।

ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତୁ ଜନ୍ତୂନାଂ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାଵୁଭୌ । କରଣୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପ୍ରଚୀଯେତେ କାଯତ୍ଵେନେହ ଜନ୍ତୁଭିଃ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଏହି ଦୁଇଁଟି କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆକାରରେ ଏଠାରେ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି।

ସୁଚେତନାଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତା ଗୁଣାଃ। ସର୍ଗେ ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗେ ଚ ସଂସାରେ ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ। ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କରଣୈଃ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ଚ ।। ୪୦.

ସଚେତନ ଗୁଣମାନେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ବିଲୟ ଓ ସଂସାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୋଗ ବିଯୋଗ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।

ରାଜସୀ ତାମସୀ ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକୀ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତଯଃ। ଗୁଣମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତାସ୍ତ୍ରିଧା ।। ୪୦.

ରଜ, ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବ, କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳିଥାଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦେଵାତ୍ମକଂ ସତ୍ତ୍ଵମଧୋଭାଗାତ୍ମକଂ ତମଃ। ତଯୋଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ମଦ୍ଯେ ଇହୈଵାଵର୍ତ୍ତକଂ ରଜଃ ।। ୪୦.

ଉପରକୁ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ତ୍ୱ, ତଳକୁ ତମସ୍ ସ୍ୱରୂପ; ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ରଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପୁନର୍ଚକ୍ରଣର କାରଣ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତ୍ରଯଃ ସ୍ରୋତୋଗୁଣାତ୍ମକାଃ। ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା ।। ୪୦.

ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରବାହ, ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରିଥାଏ; ଏହାର ଫଳରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଅଵିଦ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯାରମ୍ଭା ଆରଭ୍ଯନ୍ତେ ହି ମାନଵୈଃ । ଏତାସ୍ତୁ ଗତଯସ୍ତିସ୍ରଃ ଶୁଭାଃ ପାପାତ୍ମିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୦.

ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର କାରଣ ମାନବମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପଥ ଶୁଭ କିମ୍ବା ପାପ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ତମ ସାଭିଭଵାଜ୍ଜନ୍ତୁର୍ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ନ ଵିନ୍ଦତି। ଅତତ୍ଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସୋଽଥ ତ୍ରିଵିଧଂ ବଧ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇ, ଜଗତକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି।

ପ୍ରାକୃତେନ ଚ ବନ୍ଧେନ ତଥା ଵୈକାରିକେନ ଚ। ଦକ୍ଷିଣାଭିସ୍ତୃତୀଯେନ ବଦ୍ଧୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ବାନ୍ଧନ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବାନ୍ଧନ ଏବଂ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତୃତୀୟ ବାନ୍ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବନ୍ଧା ହ୍ଯଜ୍ଞାନହେତୁକାଃ। ଅନିତ୍ଯେ ନିତ୍ଯସଂଜ୍ଞା ଚ ଦୁଃଖେ ଚ ସୁଖଦର୍ଶନମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ବାନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି; ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା, ଦୁଃଖରେ ସୁଖ ଦେଖିବା—ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।

ଅସ୍ଵେ ସ୍ଵମିତି ଚ ଜ୍ଞାନମଶୁଚୌ ଶୁଚିନିଶ୍ଚଯଃ। ଯେଷାମେତେ ମନୋଦୋଷା ଜ୍ଞାନଦୋଷା ଵିପର୍ଯ୍ଯଯାତ୍ ।। ୪୦.

ଅନ୍ୟର ଜିନିଷକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବା, ଅପବିତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଧାରଣା କରିବା—ଏହି ସବୁ ମନର ଦୋଷ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ରାଗଦ୍ଵେଷନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ଅଜ୍ଞାନଂ ତମସୋ ମୂଲଂ କର୍ମ୍ମଦ୍ଵଯଫଲଂ ରଜଃ। କର୍ମ୍ମଜସ୍ତୁ ପୁନର୍ଦେହୋ ମହାଦୁଃଖଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଯଥା ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରର ମୂଳ, କର୍ମର ଫଳ ରଜୋଗୁଣ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ମହାଦୁଃଖର କାରଣ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଜା ନେତ୍ରଜା ଚୈଵ ତ୍ଵଗ୍ଜିହ୍ଵାଘ୍ରାଣତସ୍ତଥା। ପୁନର୍ଭଵକରୀ ଦୁଃଖା କର୍ମ୍ମଣାଂ ଜାଯତେ ତୁ ସା ।। ୪୦.

କାନ, ଆଖି, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ଦୁଃଖ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦିଏ।

ସତୃଷ୍ଣୋଽଭିହିତୋ ବାଲଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମ୍ମଣଃ ଫଲୈଃ। ତୈଲପାଲୀକଵଜ୍ଜୀଵସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୪୦.

ଯିଏ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ତେଲ ଦୀପରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଅନେକ ଜନ୍ମ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥୂଲମନର୍ଥାନାମଜ୍ଞାନମୁପଦିଶ୍ଯତେ । ତଂ ଶକ୍ତମଵଧାର୍ଯ୍ଯୈକଂ ଜ୍ଞାନେ ଯତ୍ନଂ ସମାଚରେତ୍ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ମହାଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ; ଏହିକଥା ବୁଝି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିଜଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯାଗାଦ୍‌ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିରଜ୍ଯତେ। ଵୈରାଗ୍ଯାଚ୍ଛୁଦ୍ଧ୍ଯତେ ଚାପି ଶୁଦ୍ଧଃ ସତ୍ତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜିତିହୋଇପାରିଯାଏ; ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାଗଂ ଭୂତାପହାରିଣମ୍। ଅଭିଷଙ୍ଗାଯ ଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଷଯୋଽପ୍ଯଵଶାତ୍ମନଃ ।। ୪୦.

ଏବେ ମୁଁ ରାଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବମାନେ ବାଧାପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।