ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯତ୍ତୈଜସଂ ଚାଵରଣମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍। ଯଦ୍ଵାଯଵ୍ଯଂ ଚାଵରଣମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନିର ଆବରଣ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ; ବାୟୁର ଆବରଣ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଆକାଶାଵରଣଂ ଯଚ୍ଚ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍। ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାନ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧି ଲକ୍ଷଣଃ ।। ୪୦.

ଆକାଶର ଆବରଣ ଭୂତାଦି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ, ଗ୍ରସିଯାଏ।

ମହାନ୍ତଂ ଗ୍ରସତେଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ତତଃ ପରମ୍। ଏତୌ ସଂହାରଵିସ୍ତାରୌ ବ୍ରହ୍ମାଵ୍ଯକ୍ତୌ ତତଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା ଅବସ୍ଥା, ଗ୍ରସିଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଲୟର ସୀମା।

ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵିକାରାନ୍ସର୍ଗସଂଯମେ। ସଂହାରକାର୍ଯକରଣାଃ ସଂସିଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନିନସ୍ତୁ ଯେ ।। ୪୦.

ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଏହି ଲୟକାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।

ଗତ୍ଵା ଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେଷୁ ପ୍ରସଂଯମାନ୍। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ କରଣୈଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ଏମିତି ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଲୟ ସମୟରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ପୁଣି କରଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ। ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ମକୃତସଂଯୋଗୋଽନାଦିମାଂସ୍ତଯୋଃ ।। ୪୦.

ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ; ଏହି ଦୁଇଁର ସାଧାରଣତା ଓ ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ସଂଯୋଗ ଆଦିହୀନ।

ଏଵଂ ସର୍ଗେଷୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵିହ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ବ୍ରହ୍ମଵିଚ୍ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୪୦.

ଏପରି ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବୁଝିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଯେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠୁ ଅଲଗା ଅଟୁଟ।

ଵିଷଯାଵିଷଯତ୍ଵଞ୍ଚ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍। ବ୍ରହ୍ମା ତୁ ଵିଷଯୋ ଜ୍ଞେଯୋଽଵିଷଯଃ କ୍ଷେତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତୁ ଓ ଅବସ୍ତୁ ଭେଦ କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଜ୍ଞାତ ଅବସ୍ତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାର୍ଥଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ। ବହୁତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶରୀରାଣାଂ ଶରୀରୀ ବହୁଧା ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଯିଏ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ସେ କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଛି; ଦେହ ଅନେକ ଥିବାରୁ, ଦେହୀ ଅନେକ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ।

ଅଵ୍ଯୂହା ଶଙ୍କରାଚ୍ଚୈଵ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵଚ୍ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରତିଶରୀରଂ ହି ସୁଖଦୁଃଖୋପଲବ୍ଧିତା। ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷନାନାତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତୁ ଵିଜାନତା ।। ୪୦.

ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାଇନାହିଁ, ଆଲୋକ ଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତି ଥାଏ, ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଭିନ୍ନତା ବୁଝିବେ।

ଯଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଚୈଷାଂ ଭେଦାନାଂ ଚୈଵ ସଂଯମାଃ। ସ୍ଵଭାଵକାରିତାଃ ସର୍ଵେ କାଲେନ ମହତା ତଦା ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭିନ୍ନତାମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଓ ବଡ଼ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ନିଵର୍ତ୍ତତେ ତଦା ତସ୍ଯ ସ୍ଥିତିରାଗଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ସହସା ଯୋଜ୍ଯକୈଃ ସର୍ଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ନିଵାସିଭିଃ ।। ୪୦.

ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ଏହି ଜୀବନ ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ନିବାସୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏକାଏକି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତଦା ରାଗେ ସ୍ଥିତାଵାତ୍ମନିଵାସିନାମ୍। ତତ୍କାଲଵାସିନାଂ ତେଷାଂ ତଦା ତଦ୍ଦୋଷଦର୍ଶିନାମ୍ ।। ୪୦.

ସେଇ ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଆତ୍ମାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା, ସେଇ ସମୟରେ ଥିବା ଏବଂ ତାହାର ଦୋଷ ଦେଖିପାରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଶ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

ଉତ୍ପଦ୍ଯତେଽଥ ଵୈରାଗ୍ଯମାତ୍ମଵାଦ ପ୍ରଣାଶନମ୍। ଭୋଜ୍ଯଭୋକ୍ତୃତ୍ଵନାନାତ୍ଵେ ତେଷାଂ ତଦ୍ଭଵଦର୍ଶିନାମ୍ ।। ୪୦.

ତାପରେ ବିରକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଆତ୍ମାବାଦକୁ ନଶ୍ୱର କରେ; ଭୋଗ କରୁଥିବା ଓ ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସେଇ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।

ପୃଥଗ୍ଜ୍ଞାନେନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାସ୍ତତସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୌକିକାଃ। ପ୍ରକୃତୌ କରଣା ନୀତାଃ ସର୍ଵେ ନାନାପ୍ରଦର୍ଶିନଃ ।। ୪୦.

ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସାଧନ ସହିତ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାନ୍ତି।

ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ପ୍ରଶାନ୍ତା ଦର୍ଶନାତ୍ମକାଃ। ଶୁଦ୍ଧା ନିରଞ୍ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଚେତନାଚେତନାସ୍ତଥା ।। ୪୦.

ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ୱରୂପ; ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହିପରି।

ତତ୍ରୈଵ ପରିନିର୍ଵାଣାଃ ସ୍ମୃତା ନାଗାମିନସ୍ତୁ ତେ। ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାନିରାତ୍ମାନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍ ।। ୪୦.

ସେଠାରେ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, ପୁନର୍ବାର ଆସନ୍ତି ନାହିଁ; ଗୁଣ ଓ ଆତ୍ମା ନଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତିସର୍ଗଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କରଣାନି ପ୍ରସଂଯମେ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ଭାବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ବିଲୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ସଂଯମଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କରଣୈଃ ସହ। ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରସଂଯମୋ ହ୍ଯେଷ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯାଵର୍ତ୍ତକୋ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୦.

ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ଉପକରଣ ସହିତ ନିଗ୍ରହ ହେଉଛି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଗ୍ରହକୁ ଆବୃତ୍ତିଶୀଳ ବିଲୟ ବୋଲି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତପୋ ଜ୍ଞାନଂ ଶୁଭେ ସତ୍ଯାନୃତେ ତଥା। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ଭାଵୋ ହ୍ଯଧୋଭାଵୋ ସୁଖଦୁଃଖେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ।। ୪୦.

ସୂତ କହିଲେ: ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ, ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଯିବା ଭାବ, ସୁଖ ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ—

ସର୍ଵମେତତ୍ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ତଦା ଜ୍ଞାନିନାଂ ଯଚ୍ଛୁଭାଶୁଭମ୍ ।। ୪୦.

ଏହି ସବୁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଅଛି।

ପ୍ରକୃତ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି। ଯୋନ୍ଯଵସ୍ଥା ସ୍ଵଭାଵେ ଚ ଦେହିନାଂ ତୁ ନିଷିଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ଅବସ୍ଥା ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ, ତାହା ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଜନ୍ତୂନାଂ ପାପପୁଣ୍ଯନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତୌ ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ଅଵ୍ଯକ୍ତ ସ୍ଥାନି ତାନ୍ଯେଵ ପୁଣ୍ଯପାପାନି ଜନ୍ତଵଃ। ଯେ ଜଯନ୍ତି ପୁନର୍ଦେହେ ଦେହାନ୍ଯତ୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାପ ନୂତନ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଥାଏ।

ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ତୁ ଜନ୍ତୂନାଂ ଗୁଣମାତ୍ରାତ୍ମକାଵୁଭୌ । କରଣୈଃ ସ୍ଵୈଃ ପ୍ରଚୀଯେତେ କାଯତ୍ଵେନେହ ଜନ୍ତୁଭିଃ ।। ୪୦.

ପ୍ରାଣୀମାନେର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଏହି ଦୁଇଁଟି କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ; ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆକାରରେ ଏଠାରେ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି।

ସୁଚେତନାଃ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତା ଗୁଣାଃ। ସର୍ଗେ ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗେ ଚ ସଂସାରେ ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ। ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କରଣୈଃ ସଞ୍ଚରନ୍ତି ଚ ।। ୪୦.

ସଚେତନ ଗୁଣମାନେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ବିଲୟ ଓ ସଂସାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୋଗ ବିଯୋଗ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।

ରାଜସୀ ତାମସୀ ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକୀ ଚୈଵ ଵୃତ୍ତଯଃ। ଗୁଣମାତ୍ରାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତାସ୍ତ୍ରିଧା ।। ୪୦.

ରଜ, ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବ, କେବଳ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳିଥାଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦେଵାତ୍ମକଂ ସତ୍ତ୍ଵମଧୋଭାଗାତ୍ମକଂ ତମଃ। ତଯୋଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ମଦ୍ଯେ ଇହୈଵାଵର୍ତ୍ତକଂ ରଜଃ ।। ୪୦.

ଉପରକୁ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ସତ୍ତ୍ୱ, ତଳକୁ ତମସ୍ ସ୍ୱରୂପ; ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ରଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପୁନର୍ଚକ୍ରଣର କାରଣ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ତ୍ରଯଃ ସ୍ରୋତୋଗୁଣାତ୍ମକାଃ। ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ତନ୍ନ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା ।। ୪୦.

ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରବାହ, ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରିଥାଏ; ଏହାର ଫଳରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଅଵିଦ୍ଯାପ୍ରତ୍ଯଯାରମ୍ଭା ଆରଭ୍ଯନ୍ତେ ହି ମାନଵୈଃ । ଏତାସ୍ତୁ ଗତଯସ୍ତିସ୍ରଃ ଶୁଭାଃ ପାପାତ୍ମିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୪୦.

ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର କାରଣ ମାନବମାନେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପଥ ଶୁଭ କିମ୍ବା ପାପ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।