ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅପାମସ୍ତି ଗୁଣୋ ଯସ୍ତୁ ଜ୍ଯୋତିଷେ ଲୀଯତେ ରସଃ। ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାପସ୍ତଦାନ୍ତେ ଚ ରସତନ୍ମାତ୍ରସଙ୍କ୍ଷଯାତ୍ ।। ୪୦.

ପାଣିର ଗୁଣ ଯାହା ରସ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଲୟ ହୁଏ; ପାଣି ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ରସ ତନ୍ମାତ୍ର ବିଗଳିଯିବାରୁ ଏହା ହୁଏ।

ତେଜସା ସଂହୃତରସା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯୁତ । ଗ୍ରସ୍ତେ ଚ ସଲିଲେ ତେଜଃ ସର୍ଵ୍ଵତୋମୁଖମୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନି ପାଣିର ରସକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ; ଅଗ୍ନି ପାଣିକୁ ଗ୍ରସିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଥାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ତ ଆଦତ୍ତେ ତଜ୍ଜଲନ୍ତଦା। ସର୍ଵମାପୂର୍ଯ୍ଯତେଽର୍ଚିର୍ଭିସ୍ତଦା ଜଗଦିଦଂ ଶନୈଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଘେରି ନେଇ, ପାଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା କିଛି ଅଛି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ତାହାର ଅଗ୍ନିଶିଖା ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଭରି ଦେଇଥାଏ।

ଅର୍ଚିର୍ଭିଃ ସନ୍ତତେ ତସ୍ମିଂସ୍ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତତଃ । ଜ୍ଯୋତିଷୋଽପି ଗୁଣଂ ରୂପଂ ଵାଯୁରନ୍ତି ପ୍ରକାଶକମ୍। ପ୍ରଲୀଯତେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ଦୀପାର୍ଚିରିଵ ମାରୁତେ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖ ଫାଟିଯିବା ସମୟରେ, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଯାହା ରୂପ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପର ଶିଖା ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପ୍ରନଷ୍ଟେ ରୂପତନ୍ମାତ୍ରେ ହୃତରୂପୋ ଵିଭାଵସୁଃ। ଉପଶାମ୍ଯତି ତେଜୋ ହି ଵାଯୁନା ଧୂଯତେ ମହତ୍ ।। ୪୦.

ରୂପ ତନ୍ମାତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଅଗ୍ନି ରୂପ ହରାଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ତେଜସ୍ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ନିରାଲୋକେ ତଦା ଲୋକେ ଵାଯୁଭୂତେ ଚ ତେଜସି। ତତସ୍ତୁ ମୂଲମାସାଦ୍ଯ ଵାଯୁଃ ସମ୍ଭଵମାତ୍ମନଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ, ଜଗତରେ ଆଲୋକ ନଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ହେଲେ, ବାୟୁ ତାହାର ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ପାଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚାଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଦୋଧଵୀତି ଦିଶୋ ଦଶ । ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ଚ ତତ୍ ।। ୪୦.

ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ କରେ, ଏବଂ ବାୟୁ ନିଜ ଗୁଣ ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ, ତାହାକୁ ଆକାଶରେ ଲୟ କରେ।

ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଵାଯୁଃ ଖନ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯନାଵୃତମ୍। ଅରୂପମରସସ୍ପର୍ଘମଗନ୍ଧଂ ନ ଚ ମୂର୍ତିମତ୍ ।। ୪୦.

ତାପରେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଖାଲି ଆକାଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଯାଏ—ଏଠାରେ ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ କିଛି ନଥାଏ, ଏବଂ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନଥାଏ।

ସର୍ଵମାପୂରଯନ୍ନାଦୈଃ ସୁମହତ୍ତତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ପରିମଣ୍ଡଲନ୍ତତ୍ସୁଷିରମାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୪୦.

ସେ ଆକାଶ ମହାଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତକୁ ଭରି ଦେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶ ଗୋଲାକାର ଓ ଖାଲି, ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।

ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଦାକାଶଂ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ତନ୍ତୁ ଶବ୍ଦଗୁଣନ୍ତସ୍ଯ ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ ଆକାଶ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଅଛି, ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ରହିଯାଏ; ଏହାର ଶବ୍ଦ ଗୁଣ ଲୟ ହେଲେ, ଭୂତାଦି ପୁନି ଗ୍ରହଣ ହୁଏ।

ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଯୁଘପଦ୍ଭୂତାଦୌ ସଂସ୍ଥିତେଷୁ ଵୈ। ଅଭିମାନାତ୍ମକୋ ହ୍ଯେଷ ଭୂତାଦିସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଭୂତାଦି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାସାଥି ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତାଦି ଅଭିମାନର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ତାମସିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାନ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣଃ। ମହାନାତ୍ମା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସଂକଲ୍ପୋ ଵ୍ଯଵସାଯକଃ ।। ୪୦.

ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ; ଏହି ମହତ୍ ଆତ୍ମାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସଂକଳ୍ପ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ମନଶ୍ଚ ଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାନକ୍ଷର ଏଵ ଚ। ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈସ୍ତମାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକାଃ ।। ୪୦.

ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଲିଙ୍ଗଦେହ, ମହତ୍ ଓ ଅକ୍ଷୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଏକାର୍ଥକ, ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମନ୍ୟମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ସମ୍ପ୍ରଲୀନେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତମୋମଯେ। ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵ ସ୍ଥିତେ ଚୈଵ କାରଣେ ଲୋକକାରଣେ ।। ୪୦.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଲୟ ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ରହି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢେକିଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଥାଏ—

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତଦା ସର୍ଗେ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଵସ୍ଥିତେନ ଵୈ । ତଦାଦ୍ଯନ୍ତପରୋକ୍ଷତ୍ଵା ଦଦୃଷ୍ଟତ୍ଵାଚ୍ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ ।। ୪୦.

ସେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, କାହାରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—

ଅନାଖ୍ଯାନାଦବୋଧତ୍ଵାଦଜ୍ଞାନାଜ୍ଜ୍ଞାନିନାମପି। ଆଗତାଗତିକତ୍ଵାଚ୍ଚ ଗ୍ରହଣଂ ତନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହା କେହି କହିପାରେନି, ବୁଝିପାରେନି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହାର ଆସିବା-ଯିବା କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଧରିହେବ ନାହିଁ।

ଭାଵଗ୍ରାହ୍ଯାନୁମାନାଚ୍ଚ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵେଦମୁଚ୍ଯତେ। ସ୍ଥିତେ ତୁ କାରଣେ ତସ୍ମିନ୍ନିତ୍ଯେ ସଦସଦାତ୍ମିକେ ।। ୪୦.

ତଥାପି, ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ: ସେ ନିତ୍ୟ କାରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ରହିଛି—

ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵୈ ସ୍ଵାତ୍ମିକା କାରଣେ ନ ତୁ। ଏଵଂ ସପ୍ତାଦଯୋଽଭ୍ଯସ୍ତାତ୍କ୍ରମାତ୍ପ୍ରକୃତଯସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୪୦.

ସେହି ନିତ୍ୟ କାରଣରେ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ରୂପରେ ଅଛି, କୌଣସି କ୍ରିୟାକୁ ଠିକ୍ କହିହେବ ନୁହେଁ; ଏପରି ଭାବେ ସପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।

ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ତଦା ସର୍ଗେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ଯେନେଦମାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ମଣ୍ଡଲନ୍ତୁ ପ୍ରଲୀଯତେ ।। ୪୦.

ଲୟ ସମୟରେ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପଛକ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଢାକି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।

ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାନ୍ତଂ ସପ୍ତଲୋକଂ ସପର୍ଵତମ୍। ଉଦକାଵରଣଂ ଯଚ୍ଚ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଲୀଯତେ ତୁ ତତ୍ ।। ୪୦.

ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ସପ୍ତ ଲୋକ, ପାହାଡ଼, ଜଳର ଆବରଣ ଓ ତାରାଗଣ—ଏ ସବୁ ଏହିରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଯତ୍ତୈଜସଂ ଚାଵରଣମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍। ଯଦ୍ଵାଯଵ୍ଯଂ ଚାଵରଣମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନିର ଆବରଣ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ; ବାୟୁର ଆବରଣ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ।

ଆକାଶାଵରଣଂ ଯଚ୍ଚ ଭୂତାଦିର୍ଗ୍ରସତେ ତୁ ତତ୍। ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାନ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧି ଲକ୍ଷଣଃ ।। ୪୦.

ଆକାଶର ଆବରଣ ଭୂତାଦି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ, ଗ୍ରସିଯାଏ।

ମହାନ୍ତଂ ଗ୍ରସତେଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ତତଃ ପରମ୍। ଏତୌ ସଂହାରଵିସ୍ତାରୌ ବ୍ରହ୍ମାଵ୍ଯକ୍ତୌ ତତଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମତା ଅବସ୍ଥା, ଗ୍ରସିଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଲୟର ସୀମା।

ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵିକାରାନ୍ସର୍ଗସଂଯମେ। ସଂହାରକାର୍ଯକରଣାଃ ସଂସିଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନିନସ୍ତୁ ଯେ ।। ୪୦.

ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଏହି ଲୟକାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।

ଗତ୍ଵା ଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ସ୍ଥାନେଷ୍ଵେଷୁ ପ୍ରସଂଯମାନ୍। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ କରଣୈଃ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ଏମିତି ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଲୟ ସମୟରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ପୁଣି କରଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରମିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ। ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ମକୃତସଂଯୋଗୋଽନାଦିମାଂସ୍ତଯୋଃ ।। ୪୦.

ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ; ଏହି ଦୁଇଁର ସାଧାରଣତା ଓ ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ସଂଯୋଗ ଆଦିହୀନ।

ଏଵଂ ସର୍ଗେଷୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେଷ୍ଵିହ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ବ୍ରହ୍ମଵିଚ୍ଚୈଵ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୪୦.

ଏପରି ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବୁଝିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଯେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠୁ ଅଲଗା ଅଟୁଟ।

ଵିଷଯାଵିଷଯତ୍ଵଞ୍ଚ କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍। ବ୍ରହ୍ମା ତୁ ଵିଷଯୋ ଜ୍ଞେଯୋଽଵିଷଯଃ କ୍ଷେତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସ୍ତୁ ଓ ଅବସ୍ତୁ ଭେଦ କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଜ୍ଞାତ ଅବସ୍ତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାର୍ଥଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ। ବହୁତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶରୀରାଣାଂ ଶରୀରୀ ବହୁଧା ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଯିଏ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ସେ କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଛି; ଦେହ ଅନେକ ଥିବାରୁ, ଦେହୀ ଅନେକ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ।