ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଆଭୂତ ସଂପ୍ଲଵସ୍ଥାଯୀ ହ୍ଯପ୍ରତୀଘାତଲକ୍ଷଣଃ। ଗାଣପତ୍ଯଂ ସ ଲଭତେ ସ୍ଥାନଂ ଵା ସର୍ଵକାମିକମ୍ ।। ୩୯.

ସେ ଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ; କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ସ୍ଥାନ।

ମଦ୍ଯପୋ ମଦ୍ଯପୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭୂତସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ମୋଦତେ। ସୋଽର୍ଚ୍ଯମାନୋ ମହୀପୃଷ୍ଠୋ ମର୍ତ୍ତ୍ଯାନାଂ ଵରଦୋ ଭଵେତ୍। ଇତି ହୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଵାଯୁର୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଵରଃ ।। ୩୯.

ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅନ୍ୟ ମଦ୍ୟପାନୀ ଓ ଭୂତମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରେ; ପୃଥିବୀରେ ପୂଜିତ ହୋଇ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ ବାୟୁ ଭଗବାନ କହିଥିଲେ।

ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପରସ୍ଯାନ୍ତେ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥିତିକାଲେ ତୁ କ୍ଷୀଣେ ତସ୍ମିଂସ୍ତଦା ପ୍ରଭୋଃ ।। ୪୦.

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶେଷ ସମୟରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବିଷୟରେ କହିବି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସେହି ସମୟରେ।

ଯଥେଦଂ କୁରୁତେଽଧ୍ଯାତ୍ମଂ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵିଶ୍ଵମୀଶ୍ଵରଃ । ଅଵ୍ଯକ୍ତାନ୍ଗ୍ରସତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ।। ୪୦.

ଯେପରି ଭଗବାନ ନିଜ ଭିତରେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେପରି ଅପ୍ରକଟକୁ ପ୍ରକଟକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିନେଇଥାନ୍ତି।

ପରଂ ତଦନୁକଲ୍ପାନାମପୂର୍ଣେ କଲ୍ପସଙ୍କ୍ଷଯେ। ଉପସ୍ଥିତେ ମହାଘୋରେ ହ୍ଯପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେ ତୁ କସ୍ଯଚିତ୍ ।। ୪୦.

ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି, ଯେଉଁଠି ଦିବ୍ୟ କଳ୍ପର ଶେଷ ହେଉଛି, ମହାଭୟଙ୍କ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅନ୍ତେ ଦ୍ରୁମସ୍ଯ ଯମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ପଶ୍ଚିମସ୍ଯ ମନୋସ୍ତଦା । ଅନ୍ତେ କଲିଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍କ୍ଷୀଣେ ସଂହାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଗଛର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମନ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଏବଂ କଳିଯୁଗର ଶେଷ ସମୟ ଆସି ଶେଷ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ବିଗଳନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷାଲେ ତଦା ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ହ୍ଯୁପସ୍ଥିତେ। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସଂକ୍ଷଯେ ।। ୪୦.

ବଡ଼ ବିସ୍ତାର ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣାପେ ହଟିଯିବାରେ, ଏହି ହଟିଯିବା ସମୟରେ, ଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ର ଗୁଡ଼ିକ ବିଗଳିଯାନ୍ତି।

ମହଦାଦେର୍ଵିକାରସ୍ଯ ଵିଶେଷାନ୍ତସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯେ। ସ୍ଵଭାଵକାରିତେ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ପ୍ରତିସଞ୍ଚରେ ।। ୪୦.

ମହତ୍‌ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲି ଆତ୍ମାକୁ ମିଶିଯାଏ।

ଆପୋ ଗ୍ରସନ୍ତି ଵୈ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଭୂମେର୍ଗନ୍ଧାତ୍ମକଂ ଗୁଣମ୍। ଆତ୍ତଗନ୍ଧା ତତୋ ଭୂମିଃ ପ୍ରଲଯତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ଗନ୍ଧତନ୍ମାତ୍ରେ ତୋଯାଵସ୍ଥା ଧରା ଭଵେତ୍ ।। ୪୦.

ତାପରେ ପାଣି ପ୍ରଥମେ ଭୂମିର ଗନ୍ଧ ଗୁଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଗନ୍ଧ ନେଇ ଭୂମି ବିଗଳନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଗନ୍ଧ ତନ୍ମାତ୍ର ପାଣିରେ ଯିବା ପରେ, ଭୂମି ପାଣିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଯାଏ।

ଆପସ୍ତଦା ପ୍ରନଷ୍ଟା ଵୈ ଵେଗଵତ୍ଯୋ ମହାସ୍ଵନାଃ। ସର୍ଵମାପୂରଯିତ୍ଵେଦଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵିଚରନ୍ତି ଚ ।। ୪୦.

ତାପରେ ପାଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦ କରି, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଭରି ଓ ଘେରି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଚାଲିଫିରିଥାଏ।

ଅପାମସ୍ତି ଗୁଣୋ ଯସ୍ତୁ ଜ୍ଯୋତିଷେ ଲୀଯତେ ରସଃ। ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାପସ୍ତଦାନ୍ତେ ଚ ରସତନ୍ମାତ୍ରସଙ୍କ୍ଷଯାତ୍ ।। ୪୦.

ପାଣିର ଗୁଣ ଯାହା ରସ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଲୟ ହୁଏ; ପାଣି ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ରସ ତନ୍ମାତ୍ର ବିଗଳିଯିବାରୁ ଏହା ହୁଏ।

ତେଜସା ସଂହୃତରସା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯୁତ । ଗ୍ରସ୍ତେ ଚ ସଲିଲେ ତେଜଃ ସର୍ଵ୍ଵତୋମୁଖମୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନି ପାଣିର ରସକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅଗ୍ନି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ; ଅଗ୍ନି ପାଣିକୁ ଗ୍ରସିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଥାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ତ ଆଦତ୍ତେ ତଜ୍ଜଲନ୍ତଦା। ସର୍ଵମାପୂର୍ଯ୍ଯତେଽର୍ଚିର୍ଭିସ୍ତଦା ଜଗଦିଦଂ ଶନୈଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଘେରି ନେଇ, ପାଣିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା କିଛି ଅଛି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ତାହାର ଅଗ୍ନିଶିଖା ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଭରି ଦେଇଥାଏ।

ଅର୍ଚିର୍ଭିଃ ସନ୍ତତେ ତସ୍ମିଂସ୍ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତତଃ । ଜ୍ଯୋତିଷୋଽପି ଗୁଣଂ ରୂପଂ ଵାଯୁରନ୍ତି ପ୍ରକାଶକମ୍। ପ୍ରଲୀଯତେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ଦୀପାର୍ଚିରିଵ ମାରୁତେ ।। ୪୦.

ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖ ଫାଟିଯିବା ସମୟରେ, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଯାହା ରୂପ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପର ଶିଖା ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ।

ପ୍ରନଷ୍ଟେ ରୂପତନ୍ମାତ୍ରେ ହୃତରୂପୋ ଵିଭାଵସୁଃ। ଉପଶାମ୍ଯତି ତେଜୋ ହି ଵାଯୁନା ଧୂଯତେ ମହତ୍ ।। ୪୦.

ରୂପ ତନ୍ମାତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଅଗ୍ନି ରୂପ ହରାଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ତେଜସ୍ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ନିରାଲୋକେ ତଦା ଲୋକେ ଵାଯୁଭୂତେ ଚ ତେଜସି। ତତସ୍ତୁ ମୂଲମାସାଦ୍ଯ ଵାଯୁଃ ସମ୍ଭଵମାତ୍ମନଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ, ଜଗତରେ ଆଲୋକ ନଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ହେଲେ, ବାୟୁ ତାହାର ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ପାଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚାଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଦୋଧଵୀତି ଦିଶୋ ଦଶ । ଵାଯୋରପି ଗୁଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାକାଶଂ ଗ୍ରସତେ ଚ ତତ୍ ।। ୪୦.

ଉପର, ତଳ, ଓ ଚାରିପାଖ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ କରେ, ଏବଂ ବାୟୁ ନିଜ ଗୁଣ ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ, ତାହାକୁ ଆକାଶରେ ଲୟ କରେ।

ପ୍ରଶାମ୍ଯତି ତଦା ଵାଯୁଃ ଖନ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ଯନାଵୃତମ୍। ଅରୂପମରସସ୍ପର୍ଘମଗନ୍ଧଂ ନ ଚ ମୂର୍ତିମତ୍ ।। ୪୦.

ତାପରେ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଖାଲି ଆକାଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଯାଏ—ଏଠାରେ ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ କିଛି ନଥାଏ, ଏବଂ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନଥାଏ।

ସର୍ଵମାପୂରଯନ୍ନାଦୈଃ ସୁମହତ୍ତତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ପରିମଣ୍ଡଲନ୍ତତ୍ସୁଷିରମାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୪୦.

ସେ ଆକାଶ ମହାଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତକୁ ଭରି ଦେଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶ ଗୋଲାକାର ଓ ଖାଲି, ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।

ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଦାକାଶଂ ସର୍ଵମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ତନ୍ତୁ ଶବ୍ଦଗୁଣନ୍ତସ୍ଯ ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ପୁନଃ ।। ୪୦.

ତାପରେ ଆକାଶ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଅଛି, ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ରହିଯାଏ; ଏହାର ଶବ୍ଦ ଗୁଣ ଲୟ ହେଲେ, ଭୂତାଦି ପୁନି ଗ୍ରହଣ ହୁଏ।

ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଯୁଘପଦ୍ଭୂତାଦୌ ସଂସ୍ଥିତେଷୁ ଵୈ। ଅଭିମାନାତ୍ମକୋ ହ୍ଯେଷ ଭୂତାଦିସ୍ତାମସଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୦.

ଯେତେବେଳେ ଭୂତାଦି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାସାଥି ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତାଦି ଅଭିମାନର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ତାମସିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଭୂତାଦିଂ ଗ୍ରସତେ ଚାପି ମହାନ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣଃ। ମହାନାତ୍ମା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସଂକଲ୍ପୋ ଵ୍ଯଵସାଯକଃ ।। ୪୦.

ଭୂତାଦିକୁ ମହତ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ; ଏହି ମହତ୍ ଆତ୍ମାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ସଂକଳ୍ପ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ମନଶ୍ଚ ଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାନକ୍ଷର ଏଵ ଚ। ପର୍ଯାଯଵାଚକୈଃ ଶବ୍ଦୈସ୍ତମାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକାଃ ।। ୪୦.

ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଲିଙ୍ଗଦେହ, ମହତ୍ ଓ ଅକ୍ଷୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଏକାର୍ଥକ, ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମନ୍ୟମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ସମ୍ପ୍ରଲୀନେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତମୋମଯେ। ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵ ସ୍ଥିତେ ଚୈଵ କାରଣେ ଲୋକକାରଣେ ।। ୪୦.

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଲୟ ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ରହି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢେକିଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଥାଏ—

ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତଦା ସର୍ଗେ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଵସ୍ଥିତେନ ଵୈ । ତଦାଦ୍ଯନ୍ତପରୋକ୍ଷତ୍ଵା ଦଦୃଷ୍ଟତ୍ଵାଚ୍ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ ।। ୪୦.

ସେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, କାହାରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—

ଅନାଖ୍ଯାନାଦବୋଧତ୍ଵାଦଜ୍ଞାନାଜ୍ଜ୍ଞାନିନାମପି। ଆଗତାଗତିକତ୍ଵାଚ୍ଚ ଗ୍ରହଣଂ ତନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୦.

ଏହା କେହି କହିପାରେନି, ବୁଝିପାରେନି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏହାର ଆସିବା-ଯିବା କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଧରିହେବ ନାହିଁ।

ଭାଵଗ୍ରାହ୍ଯାନୁମାନାଚ୍ଚ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵେଦମୁଚ୍ଯତେ। ସ୍ଥିତେ ତୁ କାରଣେ ତସ୍ମିନ୍ନିତ୍ଯେ ସଦସଦାତ୍ମିକେ ।। ୪୦.

ତଥାପି, ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ: ସେ ନିତ୍ୟ କାରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ରହିଛି—

ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଵୈ ସ୍ଵାତ୍ମିକା କାରଣେ ନ ତୁ। ଏଵଂ ସପ୍ତାଦଯୋଽଭ୍ଯସ୍ତାତ୍କ୍ରମାତ୍ପ୍ରକୃତଯସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୪୦.

ସେହି ନିତ୍ୟ କାରଣରେ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ରୂପରେ ଅଛି, କୌଣସି କ୍ରିୟାକୁ ଠିକ୍ କହିହେବ ନୁହେଁ; ଏପରି ଭାବେ ସପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି।

ପ୍ରତ୍ଯାହାରେ ତଦା ସର୍ଗେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ଯେନେଦମାଵୃତଂ ସର୍ଵଂ ମଣ୍ଡଲନ୍ତୁ ପ୍ରଲୀଯତେ ।। ୪୦.

ଲୟ ସମୟରେ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପଛକ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳ ଢାକି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।