ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅସିମାଵେଶ୍ଯ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ପାଣ୍ଡୁରାମ୍ବର ଧାରିଣୀ। ଉରଶ୍ଛଦେନ ମହତା ମୌକ୍ତିକେନ ଵିରାଜିତା। ଚତୁର୍ଭୁଜା ମହାଭାଗା ଵିଜଯା ଲୋକସମ୍ମତା ।। ୩୯.

ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବଡ଼ ମୁକ୍ତାରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ଚେଷ୍ଟକବଚ ଧାରଣ କରି, ତଳୱାରକୁ ଅଙ୍ଗରେ ରଖି, ଚାରିହାତିଆ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତି ଓ ସମ୍ମାନିତ ବିଜୟା ତାଁଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।

ଦେଵ୍ଯା ଆଦ୍ଯଃ ପ୍ରତୀହାରୀ ଶ୍ରୀରିଵାପ୍ରତିମା ପରା। ଵିଭ୍ରାଜତୀ ସ୍ଥିତା ଚୈଵ କୃତ୍ଵା ଦେଵସ୍ଯ ଚାଞ୍ଜଲିମ୍ ।। ୩୯.

ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ସେବିକା, ଶ୍ରୀ ଭଳି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାମୟ, ତାଙ୍କର ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।

ତସ୍ଯାଃ ପୃଷ୍ଠାନୁଗାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋଽପ୍ସରୋଗଣାନ୍ଵିତାଃ। ତାଃ ଖଲ୍ଵଭିନଵୈଃ କାନ୍ତୈରୁପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶଙ୍କରମ୍ ।। ୩୯.

ତାଙ୍କ ପଛରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାରୀମାନେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହିତ, ଚାଲି ଆସୁଥିଲେ; ସେମାନେ ନୂତନ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।

ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ଵାଦିତ୍ରୈ ରୁପବୃଂହିତାଃ। ଉପଗାଯନ୍ତି ଦେଵେଶଂ ଗଣା ଗନ୍ଧର୍ଵଯୋନଯଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ରୂପରେ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମିଶି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ।

ଅଭ୍ଯୁନ୍ନତୋ ମହୋରସ୍କଃ ଶରନ୍ମେଘସମଦ୍ଯୁତିଃ। ଶୋଭତେ ନନ୍ଦମାନଶ୍ଚ ଗୋପତିସ୍ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି ।। ୩୯.

ସେଠାରେ ଏକ ଗୋପାଳ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ନିଜ ଘରେ ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ।

ସ୍କନ୍ଦଶ୍ଚ ସପରୀଵାରଃ ପୁତ୍ରୋଽସ୍ଯାମିତଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍। ରକ୍ତାମ୍ବରଧରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵରାମ୍ବୁଜଦଲେକ୍ଷଣଃ ।। ୩୯.

ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ଶାଖୋ ଵିଶାଖଶ୍ଚ ନୈଗମେଯଶ୍ଚ ଚାଷ୍ଟଵାନ୍। ଵ୍ଯପେତଵ୍ଯସନାକ୍ରୂରାଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପାଲନେ ରତାଃ ।। ୩୯.

ତାଙ୍କର ଶାଖା — ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ — ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍କୃତି ଓ କଠୋରତାରୁ ଦୂର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା।

ତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସ ମହାଵୀର୍ଯ୍ଯଃ ଶୋଭତେ ଶିଖିଵାହନଃ । ଵ୍ଯାଲକ୍ରୀଡନକୈସ୍ତତ୍ର କ୍ରୀଡତେ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖଃ ।। ୩୯.

ସେମାନଙ୍କ ସହିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୟୂରବାହନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ମୁଖ ଥିବା ସେ, ସାପ ଆକୃତିର ଖେଳନା ସହିତ ଖେଳୁଥିଲେ।

ଯେ ନୃପା ଵିଭୁଧେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ କାଞ୍ଚନସ୍ଯ ପ୍ରଦାଯିନଃ। ଯେ ଚ ସ୍ଵାଯତନା ଵିପ୍ରା ଗୃହସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ସୁନା ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ନିଜ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେମାନେ—

ଗୂଢସ୍ଵାଧ୍ଯାଯ ତପସସ୍ତଥା ଚୈଵୋଞ୍ଛଵୃତ୍ତଯଃ। ଏତେ ସଭାସଦସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵେଶସ୍ଯ ଚ ସମ୍ମତାଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅଞ୍ଚଳ ଚାଷ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି—ଏହିମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ସଭ୍ୟ।

ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯନେକାନି ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତନ୍ତ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୩୯.

ଅନେକ ମନ୍ବନ୍ତର ପୁନଃପୁନଃ ବିତିଗଲା; ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କର ଆଗାମୀ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।

ଵ୍ଯାଘ୍ରାଶ୍ଚୈଵାନୁଗାସ୍ତତ୍ର କାଞ୍ଚନାଭାସ୍ତରସ୍ଵିନଃ। ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଚାରିଣଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ନିର୍ମ୍ମିତାଃ।। ୩୯.

ସେଠାରେ ବାଘମାନେ, ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି।

ମୃତ୍ଯୋର୍ମୃତ୍ଯୁସମାସ୍ତେ ତୁ ଯମଦର୍ପାପହାରିଣଃ । ଵିଭୂତିମପ୍ଯସଂଖ୍ଯେଯାଂ କୋ ନ ଖଲ୍ଵଭିଧାସ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, ଯମଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା; ତାଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ କିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?

ଅତଃପରମିଦଂ ଭୂଯୋ ଭଵେନାଦ୍ଭୁତମୁତ୍ତମମ୍। ଭୂତାନାମନୁକଂପାର୍ଥଂ ଯତ୍କୃତଂ ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୩୯.

ଏହା ପରେ, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରି କରାଯାଇଥିଲା । ସେ କଥାକୁ ଏବେ ଶୁଣ ।

ମନ୍ଦରାଦିପ୍ରକାଶାନାଂ ବଲେନାପ୍ରତିମୌଜସାମ୍। ହାରକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁଵର୍ଣାନାଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵନନିନାଦିନାମ୍ ।। ୩୯.

ମନ୍ଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ହାର, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା, ମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା—

ଚୂଡାମଣିଧରାଣାଂ ଵୈ ମେଘସନ୍ନିଭଵାସସାମ୍। ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଙ୍କିତଵଜ୍ରାଣାମଙ୍ଗୁଲୀଶୂଲପାଣିନାମ୍ ।। ୩୯.

ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ମେଘ ସଦୃଶ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ ବଜ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା, ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରିଥିବା—

ଏଵଂ ଦିଶାନାଂ ଦେଵାନାଂ ରୂପେଣୋତ୍ତମଶାଲିନାମ୍। ତସ୍ଯ ପ୍ରାସାଦମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ତମ୍ଭେଷୂତ୍ତମଶୋଭିଷୁ ।। ୩୯.

ଏଭଳି ଦିଗ୍‌ର ଦେବତାମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ, ସେ ମହାନ ମହଲର ଉତ୍ତମ ସ୍ତମ୍ଭମାନେ ଉପରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ସଂଯତାଗ୍ନିମଯୀଭିସ୍ତୁ ଶ୍ରୃଙ୍ଖଲାଭିଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ମାଯାସହସ୍ରଂ ସିଂହାନାଂ ସୁଖଂ ତତ୍ର ନିଵାସିନାମ୍ ।। ୩୯.

ସେଠାରେ, ଅଗ୍ନିରେ ତିଆରି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ସୁଖରେ ବସୁଥିବା ହଜାର ହଜାର ସିଂହ ଥିଲେ ।

ସ୍ତମ୍ଭେଽପ୍ଯପାସୃତାଷଷ୍ଟଂ(?) ତ୍ର୍ଯମ୍ବକସ୍ଯ ନିଵେଶନେ। ଅଥ ତତ୍ପ୍ରତିସଂପୂଜ୍ଯ ଵାଯୋର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଵିସ୍ମିତାଃ। ଋଷଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷନ୍ତ ନୈମିଷେଯାସ୍ତପସ୍ଵିନଃ ।। ୩୯.

ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ନିବାସରେ, ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଛଅଟିଏ ସିଂହ ପୃଥକ୍ ରଖାଯାଇଥିଲା; ତାପରେ, ସେଥିରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ବାୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।

ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରାଣ ସର୍ଵତ୍ରଗ ପ୍ରଭୋ। କେ ତେ ସିଂହମହାଭୂତାଃ କ୍ଵ ତେ ଜାତାଃ କିମାତ୍ମକାଃ ।। ୩୯.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସେ ସମସ୍ତ ସିଂହ ମହାଶକ୍ତିମାନ କିଏ? ସେମାନେ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ?

ସିଂହାଃ କେନାପରାଧେନ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା। ଵୈଶ୍ଵାନରମଯୈଃ ପାଶୈଃ ସଂରୁଦ୍ଧାସ୍ତୁ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୩୯.

ସେ ସିଂହମାନେ କେଉଁ ଦୋଷରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା, ଅଗ୍ନିରେ ତିଆରି ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବାନ୍ଧି ଦିଅଯାଇଥିଲେ?

ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଯୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ଜଗାଦ ହ । ଯଦ୍ଵୈ ସହସ୍ରଂ ସିଂହାନାମୀଶ୍ଵରେଣ ମହାତ୍ମନା। ଵ୍ଯପନୀଯ ସ୍ଵକାଦ୍ଦେହାତ୍କ୍ରୋଧାସ୍ତେ ସିଂହଵିଗ୍ରହାଃ ।। ୩୯.

ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବାୟୁ କହିଲେ: 'ସେ ହଜାର ସିଂହ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ଦେହରୁ ବାହାର କରାଯାଇ, ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।'

ଭୂତାନାମଭଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁରାବଦ୍ଧାଗ୍ନିବନ୍ଧନେ। ଯଜ୍ଞଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ତଦା ।। ୩୯.

'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିରାପଦ କରି, ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ତିଆରି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଦିଅଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହା ହୋଇଥିଲା ।'

ତେଷାଂ ଵିଧାନମୁକ୍ତେନ ସିଂହେନୈକେନ ଲୀଲଯା। ଦେଵ୍ଯା ମନ୍ଯୁଂ କୃତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହତୋ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ସ କ୍ରତୁଃ ।। ୩୯.

'ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ସିଂହ ଖେଳ କରି, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଜାଣି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲା ।'

ନିଃସୃତା ଚ ମହାଦେଵ୍ଯା ମହାକାଲୀ ମହେଶ୍ଵରୀ। ଆତ୍ମନଃ କର୍ମ୍ମସାକ୍ଷିଣ୍ଯା ଭୂତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ତଦାନୁଗୈଃ ।। ୩୯.

'ସେଥିରୁ ମହାଦେବୀ ମହାକାଳୀ ମହେଶ୍ୱରୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ, ନିଜ ଅନୁଚର ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲେ ।'

ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍କ୍ରୋଧୋ ରୁଦ୍ରାଵାସକୃତାଲଯଃ। ଵୀରଭଦ୍ରୋଽପ୍ରମେଯାତ୍ମା ଦେଵ୍ଯା ମନ୍ଯୁପ୍ରମାର୍ଜ୍ଜନଃ ।। ୩୯.

'ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସେ ପବିତ୍ର କ୍ରୋଧ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସ, ଅପରିମାପ୍ୟ ବୀରଭଦ୍ର, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା ।'

ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମ ସୁରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯତମସ୍ଯ ଵୈ। ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତ୍ଵନୌପମ୍ଯୋ ମଯା ଵଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୯.

'ସେ ସର୍ବଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୁପ୍ତତମ ନିବାସ, ତାହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେ ଅପୂର୍ବ, ମୁଁ ତୁମମାନେଂକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି ।'

ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯେ ତତ୍ର ପ୍ରତି ଵାସିନଃ। ରମ୍ଯେ ପୁରଵରଶ୍ରେଷ୍ଠେ ତସ୍ମିନ୍ଵୈହାଯଭୂମିଷୁ ।। ୩୯.

'ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ସେଠାରେ କିଏ କିଏ ବସୁଛନ୍ତି, ସେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୀରେ, ଆକାଶ ମଝିରେ ଥିବା ଭୂମିରେ ।'

ନାନାରତ୍ନଵିଚିତ୍ରେଷୁ ପତାକାବହୁଲେଷୁ ଚ। ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧେଷୁ ଵନୋପଵନଶୋଭିଷୁ ।। ୩୯.

'ନାନା ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ବହୁ ପତାକା ଲଗାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିବା, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବନରେ ଶୋଭିତ ମହଲମାନେ—'