ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ଯା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ହ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ସୁତସ୍ତସ୍ଯା ଜାତଃ ଶିଲ୍ପିପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫.

ପ୍ରଭାସ, ଯିଏ ବସୁମାନଙ୍କ ଆଠମ ଜଣ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ଦେବଶିଳ୍ପୀ।

ସ କର୍ତ୍ତା ସର୍ଵଶିଲ୍ପାନାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଞ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧକିଃ। ଭୂଷଣାନାଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ତ୍ତା କାରଯିତା ଚ ସଃ ।। ୫.

ସେ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପର ନିର୍ମାତା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଶିଳ୍ପୀ; ସମସ୍ତ ଭୂଷଣର ନିର୍ମାତା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।

ସର୍ଵେଷାଞ୍ଚ ଵିମାନାନି ଦୈଵତାନାଂ କରୋତି ସଃ। ମାନୁଷାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପାନି ଶିଲ୍ପିନଃ ।। ୫.

ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବିମାନ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଏବଂ ମାନବ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଳାନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯା ଜଜ୍ଞିରେ ଦଶ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। କ୍ରତୁର୍ଦକ୍ଷଃ ଶ୍ରଵଃ ସତ୍ଯଃ କାଲଃ କାମୋ ଧୁନିସ୍ତଥା ।। ୫.

ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦଶଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱଦେବ—କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଶ୍ରବ, ସତ୍ୟ, କାଳ, କାମ, ଧୁନି—

କୁରୁଵାନ୍ ପ୍ରଭଵାଂଶ୍ଚୈଵ ରୋଚମାନଶ୍ଚ ତେ ଦଶ। ଧର୍ମପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ଵିଶ୍ଵାଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ ଶୁଭାଃ ।। ୫.

କୁରୁବାନ୍ତ, ପ୍ରଭବାନ୍ତ ଏବଂ ରୋଚମାନ—ଏହି ଦଶଜଣ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ସୁଭଗ୍ୟ ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ମରୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଭାନଵୋ ଭାନୁଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତାଯାଂ ଘୋଷଂ ଲମ୍ବା ଵ୍ଯଜାଯତ ।। ୫.

ମରୁତ୍ବତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ମରୁତ୍ବନ୍ତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ 'ଭାନବ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏବଂ ଲମ୍ବାଙ୍କୁ ଘୋଷ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ସଙ୍କଲ୍ପାଯାନ୍ତୁ ସଂଜଜ୍ଞେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସଙ୍କଲ୍ପ ଏଵ ଚ। ନାଗଵୀଥ୍ଯସ୍ତୁ ଜାମ୍ଯାଞ୍ଚ ପଥତ୍ରଯସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୫.

ସଙ୍କଳ୍ପାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ପଣ୍ଡିତ ସଙ୍କଳ୍ପ; ନାଗବୀଥୀଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଗିନୀଙ୍କୁ ତିନିଟି ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ପୃଥିଵୀଵିଷଯଂ ସର୍ଵମରୁନ୍ଧତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଜାଯତ। ଏଷ ସର୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଧର୍ମସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତଃ ।। ୫.

ପୃଥିବୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଧର୍ମର ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ତିଥ୍ଯଶ୍ଚ ପତିଭିଃ ସହ ସୁଵ୍ରତାଃ। ନାମତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୫.

ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତିଥିଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏବେ ମୁଁ ନାମ କହିବି। ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

ଅହୋରାତ୍ରଵିଭାଗଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ସମାସତଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତାଃ ସର୍ଵନକ୍ଷତ୍ରା ଅହୋରାତ୍ରଵିଦସ୍ତଥା ।। ୫.

ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭାଗ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ, ସମସ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦିନ-ରାତିର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଅହୋରାତ୍ରକଲାନାନ୍ତୁ ଷଟ୍‌ଶତୀତ୍ଯଧିକା ସ୍ମୃତା। ରଵେର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ସର୍ଵେଷୁ ଋତୁମିଚ୍ଛତଃ ।। ୫.

ଦିନ ଓ ରାତିର କଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଛଉ ଶତ ଓ ଅଧିକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗତି ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଋତୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିଭଳି ଜାଣନ୍ତୁ।

ତତୋ ଵେଦଵିଦଶ୍ଚୈତାଂ ତିଥିମିଚ୍ଛନ୍ତି ପର୍ଵସୁ। ଅଵିଶେଷେଷୁ କାଲେଷୁ ଯୋଜ୍ଯଃ ସ ପିତୃଦାନତଃ ।। ୫.

ଏହି କାରଣରୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପର୍ବଦିନରେ ଏହି ତିଥିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ସମୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନଥିଲେ, ପିତୃ ଦାନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ରୌଦ୍ରଃ ସାର୍ଵସ୍ତଥା ମୈତ୍ରଃ ପିଣ୍ଡ୍ଯଵାସଵ ଏଵ ଚ। ଆପ୍ଯୋଽଥ ଵୈଶ୍ଵଦେଵଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସଂଶ୍ରିତଃ ।। ୫.

ରୌଦ୍ର, ସାର୍ବ, ମୈତ୍ର, ପିଣ୍ଡ୍ୟବାସବ, ଆପ୍ୟ, ବୈଶ୍ୱଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମ୍ପୃକ୍ତ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ନାମ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥା ଐନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋ ନିଋତିସ୍ତଥା। ଵାରୁଣଶ୍ଚ ତଥାର୍ଯମ୍ଣୋ ଭାଗାଶ୍ଚାପି ଦିନାଶ୍ରିତାଃ ।। ୫.

ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଐନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ନିୃତି, ବାରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନଙ୍କର ଅଂଶ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିନ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଏତେ ଦିନମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ଦିଵାକରଵିନିର୍ମିତାଃ। ଶଙ୍କୁଚ୍ଛାଯାନିଶେଷେଣ ଵୋଦେତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫.

ଏହି ଦିନ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ଏମାନେ ଶଙ୍କୁର ଛାୟା ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଜାସ୍ତଥାହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଷା ହି ଯମଦେଵତାଃ। ଆଗ୍ନେଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫.

ଅଜା, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପୂଷା, ଯମ, ଅଗ୍ନେୟ ଓ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ବ୍ରହ୍ମସୌମ୍ଯସ୍ତଥାଦିତ୍ଯୋ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯୋଽଥ ଵୈଷ୍ଣଵଃ। ସାଵିତ୍ରୋଽଥ ତଥା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ଵାଯଵ୍ଯଶ୍ଚେତି ସଂଗ୍ରହଃ ।। ୫.

ବ୍ରହ୍ମସୌମ୍ୟ, ଆଦିତ୍ୟ, ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ, ସାବିତ୍ର, ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବାୟବ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସଂଗ୍ରହ।

ଏକରାତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ କ୍ରମୋକ୍ତା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଇନ୍ଦୋର୍ଗତ୍ଯୁଦଯା ଜ୍ଞେଯା ନାଲିକାଃ ପାଦିକାସ୍ତଥା। କାଲାଵସ୍ଥାସ୍ଵିଗାସ୍ତ୍ଵେତେ ମୁହୂର୍ତା ଦେଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫.

ଏକ ରାତିରେ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ଓ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ନାଳିକା ଓ ପାଡିକା ଜଣାଯାଏ। ଏହି କାଳ ବିଭାଗରେ, ଏହିମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦେବତା।

ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ସ୍ଥାନାନି ଵିହିତାନି ଚ। ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମଧ୍ଯାନି ତାନି ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫.

ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ। ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଥାନଂ ଜାରଦ୍ଗଵଂ ମଧ୍ଯେ ତଥୈରାଵତମୁତ୍ତରମ୍। ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟମିହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।। ୫.

ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଜାରଦ୍ଗବ, ଉତ୍ତରକୁ ଏଇରାବତ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ବୋଲି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏଠି କୁହାଯାଇଛି।

ଅଶ୍ଵିନୀ କୃତ୍ତିକା ଯାମ୍ଯା ନାଗଵୀଥିରିତି ସ୍ମୃତା । ପୁଷ୍ଯୋଽଶ୍ଲେଷା ପୁନର୍ଵସୂ ଵୀଥିରୈରାଵତୀ ମତା। ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଵୀଥଯୋ ହ୍ଯେତା ଉତ୍ତରେ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫.

ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ଯାମ୍ୟା—ଏହିମାନେ ନାଗ ବାଟ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟ, ଆଶ୍ଲେଷା ଓ ପୁନର୍ବସୁ—ଏହିମାନେ ଏଇରାବତ ବାଟ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ତିନିଟି ବାଟ, ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେ ଫାଲ୍ଗୁନ୍ଯୌ ଚ ମଘା ଚୈଵାର୍ଯମୀ ସ୍ମୃତା । ହସ୍ତଚିତ୍ରେ ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଗୋଵୀଥୀତ୍ଯଭିଶବ୍ଧିତା ।। ୫.

ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ଦୁଇ ଫାଲ୍‌ଗୁନୀ ଓ ମଘା—ଏହିମାନେ ଆର୍ୟମାନ ବାଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତୀ—ଏହିମାନେ ଗୋ ବାଟ ଭାବେ କୁହାଯାନ୍ତି।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵିଶାଖାନୁରାଧା ଵୀଥୀ ଜାରଦ୍ଗଵୀ ସ୍ମୃତା। ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ମଧ୍ଯମେ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫.

ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ଅନୁରାଧା—ଏହିମାନେ ଜାରଦ୍ଗବ ବାଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଏହି ତିନିଟି ବାଟ, ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ମୂଲଞ୍ଚାଷାଢେ ଦ୍ଵେ ଚାପି ଅଜଵୀଥ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତା । ଶ୍ରଵଣଞ୍ଚ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ଗାର୍ଗୀ ଶତଭିଷକ୍ତଥା ।। ୫.

ମୂଳ ଓ ଦୁଇ ଆଷାଢ଼ୀ—ଏହିମାନେ ଅଜ ବାଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ଶ୍ରବଣ, ଧନିଷ୍ଠା, ଗାର୍ଗୀ ଓ ଶତଭିଷାକ୍ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଵୈଶ୍ଵାନରୀ ଭାଦ୍ରପଦେ ରେଵତୀ ଚୈଵ କୀର୍ତିତା। ସ୍ମୃତା ଵୀଥ୍ଯସ୍ତୁ ତିସ୍ରସ୍ତା ମାର୍ଗେ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣେ ବୁଧୈଃ ।। ୫.

ବୈଶ୍ୱାନରୀ, ଭାଦ୍ରପଦା ଓ ରେବତୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ତିନିଟି ବାଟ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।

ସପ୍ତଵିଂଶତ୍ତୁ ଯାଃ କନ୍ଯା ଦକ୍ଷଃ ସୋମାଯ ତା ଦଦୌ। ସର୍ଵା ନକ୍ଷତ୍ରନାମ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଜ୍ଯୋତିଷେ ଚୈଵ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ତାସାମପତ୍ଯାନ୍ଯଭଵନ୍ ଦୀପ୍ତାନ୍ଯମିତତେଜସା ।। ୫.

ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କର ସତେଇଜଣୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅପାର ତେଜର ଧାରକ ଥିଲେ।

ଯାସ୍ତୁ ଶେଷାସ୍ତଦା କନ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ କଶ୍ଯପଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ମହାଭାଗାଃ ସର୍ଵାସ୍ତା ଲୋକମାତରଃ ।। ୫.

ଯେଉଁ କନ୍ୟାମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମୟରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେହି ଚୌଦ ଗୋଟିଏ ମହାନ୍ୟା କନ୍ୟା ସମସ୍ତେ ଲୋକମାତା ହେଲେ।

ଅଦିତିର୍ଦିତିର୍ଦନୁଃ କାଲା ଅରିଷ୍ଟା ସୁରସା ତଥା। ସୁରଭିର୍ଵିନତା ଚୈଵ ତାମ୍ରା କ୍ରୋଧଵଶା ଇରା। କଦ୍ରୁର୍ମୁନିଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜାସ୍ତାସାଂ ନିବୋଧତ ।। ୫.

ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଳା, ଅରିଷ୍ଟା, ସୁରସା, ସୁରଭି, ବିନତା, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧବଶା, ଇରା, କଦ୍ରୁ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନି—ଏହିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ।

ଚାରିଷ୍ଣଵେଽନ୍ତରେଽତୀତେ ଯେ ଦ୍ଵାଦଶ ପୁରୋଗମାଃ। ଵୈକୁଣ୍ଠାନାମ ତେ ସାତ୍ର୍ଯା ବଭୂଵୁଶ୍ଚାକ୍ଷୁଷେଽନ୍ତରେ ।। ୫.

ଚାରିଷ୍ଣବ ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।