ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ଲୋକାଲୋକନିଵାସିନାମ୍। ସଂସାରେ ସଂସରନ୍ତୀହ ଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରାଣିନଶ୍ଚ ତାନ୍ ।। ୩୯.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକରେ ବସୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଯେତେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି—

ସହ୍ଖ୍ଯଯା ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ତତଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଋଷୀଣାଂ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାରୁତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୯.

ସଂଖ୍ୟା ଓ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ। ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାୟୁ କହିଲେ—

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ନ ଶକ୍ଯା ଜନ୍ତଵଃ କୃତ୍ସ୍ନାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ କଥଞ୍ଚନ। ଅନାଦ୍ଯନ୍ତାଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣା ହ୍ଯପ୍ଯୂହେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଗଣନା ଵିନିଵୃତ୍ତୈଷାମାନନ୍ତ୍ଯେନ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: କୌଣସି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଆଦି ଓ ଶେଷ ବିହୀନ, ମିଶ୍ରିତ ଓ କେବଳ ଅନୁମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କର ଗଣନା ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନନ୍ତ।

ନ ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷା ଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ଯା ଜ୍ଞାନେନ ଵା ପୁନଃ। ଚକ୍ଷୁଷା ଵୈ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁମତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ନରାଧିପଃ ।। ୩୯.

ହେ ରାଜା, ଏହାକୁ ଦେବଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ଗଣନା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାର ଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଅନାଧ୍ଯାନାଦଵେଦ୍ଯତ୍ଵାନ୍ନୈଵ ପ୍ରଶ୍ନୋ ଵିଧୀଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଜ୍ଞିତଂ ଯତ୍ତୁ ସଂଖ୍ଯଯା ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୩୯.

ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ଜଣାଯିବା ନାହିଁ, ତେଣୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁଠାରେ ସଂଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ତୁମେ ବୁଝ।

ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗଃ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଭଵେଦିହ। ପାର୍ଥିଵାଃ କୃମଯସ୍ତାଵତ୍ସଂସେକାଦ୍ଯେଷୁ ସମ୍ଭଵାଃ ।। ୩୯.

ଏଠାରେ ଚଳନଶୀଳ ଜୀବମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଧରାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା କୀଟପতଙ୍ଗମାନେ ଆର୍ଦ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି।

ସଂସେକଜାନାମ୍ଭାଗେନ ସହସ୍ରେଣୈଵ ସମ୍ମିତାଃ। ଔଦକା ଜନ୍ତଵଃ ସର୍ଵେ ନିଶ୍ଚଯାତ୍ତଦ୍ଵିଚାରିତମ୍ ।। ୩୯.

ଆର୍ଦ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ହେଉଛି ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ; ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତ।

ସହସ୍ରେଣୈଵ ଭାଗେନ ସତ୍ଵାନାଂ ସଲିଲୌକସାମ୍ । ଵିହଙ୍ଗମାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଲୌକିକାସ୍ତେ ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩୯.

ଜଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସାଧାରଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗସ୍ତେଷାଂ ଵୈ ପକ୍ଷିଣାଂ ଭଵେତ୍। ପଶଵସ୍ତତ୍ସମା ଜ୍ଞେଯା ଲୌକିକାସ୍ତୁ ଚତୁଷ୍ପଦାଃ ।। ୩୯.

ସେହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଧରାଯିବ; ସେଇ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଚାରିଟିଏ ପାଉଁଥିବା ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ।

ଚତୁଷ୍ପଦାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସହସ୍ରେଣୈଵ ସଂମତାଃ । ଭାଗେନ ଦ୍ଵିପଦା ଜ୍ଞେଯା ଲୌକିକେଽସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦୁଇଟିଏ ପାଉଁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଜଣାଯିବେ।

ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗୋ ଭାଗେ ତୁ ଦ୍ଵିପଦାଂ ପୁନଃ। ଧାର୍ମ୍ମିକାସ୍ତେନ ଭାଗେନ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସମ୍ମିତାଃ ପୁନଃ ।। ୩୯.

ଦୁଇଟିଏ ପାଉଁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଧରାଯିବ; ସେଠି ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଏହି ଭାବରେ ଗଣାଯିବେ।

ସହସ୍ରେଣୈଵ ଭାଗେନ ଧାର୍ମ୍ମିକେଭ୍ଯୋ ଦିଵଙ୍ଗତାଃ। ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗୋ ଧାର୍ମ୍ମିକାଣାଂ ଭଵେଦ୍ଦିଵି। ସଂମିତାସ୍ତେନ ଭାଗେନ ମୋକ୍ଷିଣସ୍ତାଵଦେଵ ହି ।। ୩୯.

ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଧର୍ମିକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ଗଣାଯିବେ।

ସ୍ଵର୍ଗୋପପାଦକୈସ୍ତୁଲ୍ଯା ଯାତନା ସ୍ଥାନଵାସିନଃ। ପତିତା ଶ୍ଚୂର୍ଣମୁଦ୍ଦେଶାଦ୍ଦୁରାତ୍ମାନୋ ମ୍ରିଯନ୍ତି ଯେ। ରୌରଵେ ତାମସେ ହ୍ଯେତେ ଶୀତୋଷ୍ଣଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ତେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବାମାନଙ୍କ ସମାନ ସଂଖ୍ୟାର; ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅପମାନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ରୌରବ ନରକରେ ଶୀତ ଓ ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଵେଦନାକଟୁକାସ୍ତବ୍ଧା ଯାତନା ସ୍ଥାନମାଗତାଃ। ଉଷ୍ଣସ୍ତୁ ରୌରଵୋ ଜ୍ଞେଯସ୍ତେଜୋ ଘୋରରସାତ୍ମକଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ଅକ୍ପଥ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରୌରବ ନରକ ତାପମୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ସ୍ୱଭାବର।

ତତୋ ଘନାତ୍ମିକଶ୍ଚାପି ଶୀତାତ୍ମା ସତତଂ ତପଃ। ଏଵଂ ସୁଦୁର୍ଲଭାଃ ସନ୍ତଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ଧାର୍ମ୍ମିକା ନରାଃ ।। ୩୯.

ତାପରେ ଘନ ଓ ଶୀତ ସ୍ୱଭାବର ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ; ଏଭଳି ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।

ଏଷା ସଂଖ୍ଯା କୃତା ସଂଖ୍ଯା ଈଶ୍ଵରେଣ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା। ଗଣନା ଵିନିଵୃତ୍ତୈଷା ସଙ୍ଖ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଚ ମାନୁଷୀ ।। ୩୯.

ଏହି ସଂଖ୍ୟା ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହି ଗଣନା ଦେବ ଓ ମାନବ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ମହୋ ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଭୂତୋ ଭାଵ୍ଯୋ ଭଵସ୍ତଥା। ଉକ୍ତା ହ୍ଯେତେ ତ୍ଵଯା ଲୋକା ଲୋକାନାମନ୍ତରେଣ ଚ। ଲୋକାନ୍ତରଞ୍ଚ ଯାଦୃଗ୍ଵୈ ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ଯଥାତଥମ୍ ।। ୩୯.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଆପଣ ମହ, ଜନ, ତପ, ସତ୍ୟ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କଣ, ତାହା କହନ୍ତୁ।

ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷୀଣାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ସ ଵାଯୁର୍ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥ ଇଦନ୍ତତ୍ତ୍ଵମୁଵାଚ ହ ।। ୩୯.୨୧୦ ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତର୍କେଣ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୋଗାତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶିନଃ। ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ଧ୍ଯାନେନ ତପସା ଚ କ୍ରିଯାତ୍ମନଃ ।। ୩୯.

ଉଚ୍ଚ ନିୟମରେ ଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତଥ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ବାୟୁ କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ସକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତର୍କ, ଯୋଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି।

ଋଭୁଃ ସନତ୍କୁମାରାଦ୍ଯାଃ ସମ୍ବୁଦ୍ଧାଃ ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧଯଃ। ଵ୍ଯପେତଶୋକା ଵିରଜାଃ ସନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମେଵସତ୍ତମାଃ ।। ୩୯.

ଋଭୁ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖ ହୀନ, ମଳ ଶୂନ୍ୟ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମନିବାସୀମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।

ଅକ୍ଷଯାଃ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମେ ତିଷ୍ଟନ୍ତି ଯୋଗିନଃ। ଋଷୀଣାଂ ଵାଲଖିଲ୍ଯାନାଂ ତୈର୍ଯଥାଦ୍ଦୃତମୀଶ୍ଵରୈଃ ।। ୩୯.

ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ରିତ ଯୋଗୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବରେ ବାଳଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଦେଖିଥିବାପରି ବସନ୍ତି।

ଯଥା ଚୈଵ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯନ୍ତତ୍ର କୁର୍ଵତା। ଅନହ୍ଯସତ୍କୃତାର୍ଥାନାମାଲଯଂ ଚେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଯତ୍ ।। ୩୯.

ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦେଖିଛି, ସେଠି ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଓ ସଫଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିବାସ ଅଛି।

ଈଶ୍ଵରଃ ପରମାଣୁତ୍ଵାଦ୍ଭାଵଗ୍ରାହ୍ଯୋ ମନୀଷିଣାମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯନ୍ତପଃ ସତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ।। ୩୯.

ପ୍ରଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—

ଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵମାତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧମଧିଷ୍ଠାନତ୍ଵମେଵ ଚ। ଅଵ୍ଯଯାନି ଦଶୈତାନି ତସ୍ମିଂସ୍ତିଷ୍ଠତି ଶଙ୍କରେ ।। ୩୯.

ଦୃଷ୍ଟି, ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧ, ଶାସନଶକ୍ତି—ଏହି ଦଶଟି ଅବିନାଶୀ ଗୁଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ଵିବୁତ୍ଵାତ୍ଖଲୁ ଯୋଗାଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନୁଗ୍ରହେରତଃ। ସ ଲୋକଵିଗ୍ରହୋ ଭୂତ୍ଵା ସାହାଯ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ ।। ୩୯.

ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର ଧାରଣ କରି ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଅକ୍ଷରଂ ଧ୍ରୁଵମଵ୍ଯଗ୍ରମଷ୍ଟମନ୍ତ୍ଵୌପସର୍ଗିକମ୍। ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ଯନ୍ମାତ୍ରସ୍ଥାନଂ ମାଯାମଯଂ ପରମ୍ ।। ୩୯.

ଅକ୍ଷୟ, ଅଚଳ, ଅବିଚଳ ଏହି ଅଷ୍ଟମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ଉପାଦାନ କାରଣ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମାପ ଓ ନିବାସ, ଯାହା ମାୟାମୟ ଓ ପରମ।

ମାଯଯା କୃତମାଚଷ୍ଟେ ମାଯୀ ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ। ଦେଵାନାମୁପସଂହାରସ୍ତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ହି କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ମହେଶ୍ୱର, ଯିଏ ମାୟାର ଧାରକ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଯାହା ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୟ ଏହାର ମାପ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ। ତ୍ରଯୋଦଶୈଵ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ନିଯୁତା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଭୂର୍ଲୋକାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଵୈଯୋଜନୈଃ ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ କହୁଛି, ଶୁଣ। ଭୂର୍ଲୋକରୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଜନରେ ତେର କୋଟି, ଦଶ ନିୟୁତ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଛି।

ଏକଯୋଜନକୋଟୀ ତୁ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନିଯୁତାନି ଚ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଭାଗଵତାଣ୍ଡନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତ୍ପରଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୯.

ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ଉପରକୁ ଦିବ୍ୟ ଅଣ୍ଡ ଏକ କୋଟି ଓ ପଞ୍ଚାଶି ନିୟୁତ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଅଛି।

ଏଷୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗପ୍ରଚାରସ୍ତୁ ଗତ୍ଯନ୍ତଞ୍ଚ ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ନିତ୍ଯା ହ୍ଯପରିସଂଖ୍ଯେଯାଃ ପରସ୍ପରଗୁଣାଶ୍ରଯାଃ ।। ୩୯.

ଏହି ଉପରକୁ ବିସ୍ତାର ଗତିର ଶେଷ ଭାବେ ମନ୍ୟ। ଏହାମାନେ ଚିରକାଳୀନ, ଅଗଣନୀୟ ଓ ପରସ୍ପର ଗୁଣରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।