ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁତ୍ରୈରଧ୍ଯାପିତା ଯେ ଚ ପୁତ୍ରୈରାଜ୍ଞାପିତାଶ୍ଚ ଯେ। ତେସର୍ଵେ ନରକଂ ଯାନ୍ତି ନିଯତନ୍ତୁ ଶ୍ଵଭୋଜନେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ପଢ଼ାଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଦେଶ ମାନନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁକୁର ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିତ ହେଉଥିବା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୂଦ୍ଧାନି କ୍ରୋଧହର୍ଷସମନ୍ଵିତାଃ। କର୍ମାଣି ଯେ ତୁ କୁର୍ଵନ୍ତି ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବିରୋଧୀ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।

ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ସିତୋ ଘୋର ଉଷ୍ଣାତ୍ମା ରୌରଵୋ ମହାନ୍। ସୁଦାରୁଣସ୍ତୁ ଶୀତାତ୍ମା ତସ୍ଯାଧସ୍ତାତ୍ତପଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଶୀତଳ, ବଡ଼ ରୌରବ ନରକ ଅଛି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଉଷ୍ଣତା; ତାହାଠାରୁ ତଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଶୀତଳ ତପଃ ନରକ ଅଛି।

ଏଵମାଦି କ୍ରମେଣୈଵ ଵର୍ଣ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ। ଭୂମେରଧସ୍ତାତ୍ସପ୍ତୈଵ ନରକାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୯.

ଏଭଳି କ୍ରମରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି—ପୃଥିବୀ ତଳେ ସାତଟି ନରକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଅଧର୍ମସୂନଵସ୍ତେ ସ୍ଯୁରନ୍ଧତାମିସ୍ରକାଦଯଃ। ରୌରଵଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ମହା ରୌରଵ ଏଵ ଚ ।। ୩୯.

ଅଧର୍ମର ପୁଅମାନେ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ରୌରବ ଓ ମହାରୌରବ।

ଅସ୍ଯାଧଃ ପୁନରପ୍ଯନ୍ଯଃ ଶୀତସ୍ତପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ତୃତୀଯଃ କାଲସୂତ୍ରଃ ସ୍ଯାନ୍ମହାହଵିଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଏହାର ତଳେ ଆଉ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୃତୀୟଟିକୁ 'କାଳସୂତ୍ର' ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ମାଝିରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ ଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦଵୀଚୀ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ମୃତଃ। ଲୋହପୃଷ୍ଠସ୍ତମସ୍ତେଷାମଵିଧେଯସ୍ତୁ ସପ୍ତମଃ ।। ୩୯.

ଚତୁର୍ଥଟିକୁ 'ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପଞ୍ଚମଟି 'ଅଭୀଚୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଠଠି 'ଲୋହପୃଷ୍ଠ' ଓ ସପ୍ତମଟି 'ଅବିଧେୟ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ।

ଘୋରତ୍ଵାଦ୍ରୌରଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଭକୋ ଦହନଃ ସ୍ମୃତଃ। ସୁଦାରୁଣସ୍ତୁ ଶୀତାତ୍ମା ତସ୍ଯାଧସ୍ତାତ୍ତପୋଽଧମଃ ।। ୩୯.

ଭୟଙ୍କର ହେବାରୁ ଏହାକୁ 'ରୌରବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; 'ସାମ୍ଭକ' ଅତି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ। 'ସୁଦାରୁଣ' ଅତ୍ୟନ୍ତ ଥଣ୍ଡା, ଏହାର ତଳେ ଅତି ନିମ୍ନ ତାପ ଅଛି।

ସର୍ପୋ ନିକୃନ୍ତନଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାଲସୂତ୍ରେତି ଦାରୁଣଃ। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠେ ସ୍ଥିତିର୍ନାସ୍ତି ଭ୍ରମସ୍ତସ୍ମିନ୍ସୁଦାରୁଣଃ ।। ୩୯.

ଏଠାରେ 'ନିକୃନ୍ତନ' ନାମକ ସର୍ପକୁ 'କାଳସୂତ୍ର' ଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। 'ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା'ରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଭ୍ରମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।

ଅଵୀଚିର୍ଦାରୁଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯନ୍ତ୍ରସଂପୀଡନାଚ୍ଚ ସଃ। ତସ୍ମାତ୍ସୁଦାରୁଣୋ ଲୋହଃ କର୍ମ୍ମଣାଂ କ୍ଷଯଣାଚ୍ଚ ସଃ ।। ୩୯.

'ଅଭୀଚୀ'କୁ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ହେଉଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, କର୍ମର ନାଶ ଦ୍ୱାରା 'ଲୋହପୃଷ୍ଠ' ଅତି ଦାରୁଣ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ।

ତଥାଭୂତୋ ଶରୀରତ୍ଵାଦଵିଧିଭ୍ଯସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ। ପୀଡବନ୍ଧଵଧାସଙ୍ଗାଦପ୍ରତୀକାରଲକ୍ଷଣଃ ।। ୩୯.

ଏହିପରି ଦେହ ରୂପରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବନ୍ଧନ, ହତ୍ୟା ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ରହିଛି, ଏବଂ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ସୈଲମିତାସ୍ତେ ତୁ ନିରାଲୋକାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ। ଦୁଃଖୋତ୍କର୍ଷସ୍ତୁ ସର୍ଵେଷୁ ହ୍ଯଧର୍ମସ୍ଯ ନିମିତ୍ତତଃ ।। ୩୯.

ଉପରେ ଏହାମାନେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାନ୍ତି ଓ ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ରହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁଃଖର ତୀବ୍ରତା ଅଧର୍ମର କାରଣରୁ ହୁଏ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଲୋକୈଃ ସମାଵେତୌ ନିରାଲୋକୌ ଚ ତାଵୁଭୌ। କୂଟାଙ୍ଗାରପ୍ରମାଣୈଶ୍ଚ ଶରୀରୀ ମୂତ୍ରନାଯକଃ ।। ୩୯.

ଉପରେ, ଦୁଇଟି ଲୋକ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖିଛି ଓ ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଛନ୍ତି। ଦେହଧାରୀ ଲୋକ ଅଗ୍ନିର ଢେର ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାନ୍ତି ଓ ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରାଯାନ୍ତି।

ଉପଭୋଗସମର୍ଥୈସ୍ତୁ ସଦ୍ଯୋ ଜାଯନ୍ତି କର୍ମଭିଃ। ଦୁଃଖ ପ୍ରକର୍ଷଶ୍ଚୋଗ୍ରତ୍ଵଂ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କର୍ମ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁଃଖର ତୀବ୍ରତା ଓ ଭୟଙ୍କରତା ମନେ କରାଯାଏ।

ଯାତନାଶ୍ଚାପ୍ଯସଂଖ୍ଯେଯା ନାରକାଣାଂ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ। ଦୁଃଖୋତ୍କର୍ଷସ୍ତୁ ସର୍ଵେଷୁ ହ୍ଯଧର୍ମସ୍ଯ ନିମିତ୍ତତଃ ।। ୩୯.

ନରକବାସୀମାନେ ପାଇଁ ଅସଂଖ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମନେ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁଃଖର ତୀବ୍ରତା ଅଧର୍ମର କାରଣରୁ ହୁଏ।

ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ କର୍ମଶେଷେ ଗତେ ତତଃ। ଦେଵାଶ୍ଚ ନାରକାଶ୍ଚୈଵ ହ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚାଧଶ୍ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ ।। ୩୯.

ଯେତେବେଳେ କର୍ମର ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଓ ନରକବାସୀମାନେ ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଧର୍ମାଧର୍ମନିମିତ୍ତେନ ସଦ୍ଯୋ ଜାଯନ୍ତି ମୂର୍ତ୍ତଯଃ। ଉପଭୋଗାର୍ଥମୁତ୍ପତ୍ତିରୌପପତ୍ତିକକର୍ମତଃ ।। ୩୯.

ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର କାରଣରୁ ଦେହ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ।

ପଶ୍ଯନ୍ତି ନାରକାନ୍ଦେଵା ହ୍ଯଧୋଵକ୍ରାନ୍ ହ୍ଯଧୋଗତାନ୍। ନାରକାଶ୍ଚ ତଥା ଦେଵାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯଧୋ ମୁଖାନ୍ ।। ୩୯.

ଦେବତାମାନେ ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଓ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା ନରକବାସୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି, ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତଳ ଦିଗରେ ମୁହଁ କରି ଦେଖନ୍ତି।

ଅନଗ୍ରମୂଲତା ଯସ୍ମାଦ୍ଧାରଣାଶ୍ଚ ସ୍ଵଭାଵତଃ। ତସ୍ମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧୋଭାଵୋ ଲୋକାଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଯେହেতୁ କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ ଓ ସ୍ୱଭାବତଃ ଧାରଣ ହୁଏ, ତେଣୁ ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକର ଭେଦ ନାହିଁ।

ଏଷା ସ୍ଵାଭାଵିକୀ ସଂଜ୍ଞା ଲୋକାଲୋକେ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍ପୁନର୍ଵାଯୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସତ୍ରିଣସ୍ତଦା ।। ୩୯.

ଏହି ସ୍ୱଭାବିକ ନାମକରଣ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏପରେ, ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁନିଥରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ଲୋକାଲୋକନିଵାସିନାମ୍। ସଂସାରେ ସଂସରନ୍ତୀହ ଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରାଣିନଶ୍ଚ ତାନ୍ ।। ୩୯.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକ ଓ ଅଲୋକରେ ବସୁଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ସଂସାରରେ ଯେତେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି—

ସହ୍ଖ୍ଯଯା ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ତତଃ ପ୍ରବ୍ରୂହି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଋଷୀଣାଂ ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାରୁତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୩୯.

ସଂଖ୍ୟା ଓ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ। ଋଷିମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାୟୁ କହିଲେ—

ଵାଯୁରୁଵାଚ।। ନ ଶକ୍ଯା ଜନ୍ତଵଃ କୃତ୍ସ୍ନାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ କଥଞ୍ଚନ। ଅନାଦ୍ଯନ୍ତାଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣା ହ୍ଯପ୍ଯୂହେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଗଣନା ଵିନିଵୃତ୍ତୈଷାମାନନ୍ତ୍ଯେନ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୩୯.

ବାୟୁ କହିଲେ: କୌଣସି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଆଦି ଓ ଶେଷ ବିହୀନ, ମିଶ୍ରିତ ଓ କେବଳ ଅନୁମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କର ଗଣନା ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନନ୍ତ।

ନ ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷା ଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ଯା ଜ୍ଞାନେନ ଵା ପୁନଃ। ଚକ୍ଷୁଷା ଵୈ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁମତୋ ହ୍ଯନ୍ତେ ନରାଧିପଃ ।। ୩୯.

ହେ ରାଜା, ଏହାକୁ ଦେବଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ଗଣନା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାର ଶେଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଅନାଧ୍ଯାନାଦଵେଦ୍ଯତ୍ଵାନ୍ନୈଵ ପ୍ରଶ୍ନୋ ଵିଧୀଯତେ। ବ୍ରହ୍ମଣା ସଂଜ୍ଞିତଂ ଯତ୍ତୁ ସଂଖ୍ଯଯା ତନ୍ନିବୋଧତ ।। ୩୯.

ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ଜଣାଯିବା ନାହିଁ, ତେଣୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁଠାରେ ସଂଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠି ତୁମେ ବୁଝ।

ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗଃ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଭଵେଦିହ। ପାର୍ଥିଵାଃ କୃମଯସ୍ତାଵତ୍ସଂସେକାଦ୍ଯେଷୁ ସମ୍ଭଵାଃ ।। ୩୯.

ଏଠାରେ ଚଳନଶୀଳ ଜୀବମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଧରାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା କୀଟପতଙ୍ଗମାନେ ଆର୍ଦ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି।

ସଂସେକଜାନାମ୍ଭାଗେନ ସହସ୍ରେଣୈଵ ସମ୍ମିତାଃ। ଔଦକା ଜନ୍ତଵଃ ସର୍ଵେ ନିଶ୍ଚଯାତ୍ତଦ୍ଵିଚାରିତମ୍ ।। ୩୯.

ଆର୍ଦ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ହେଉଛି ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ; ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତ।

ସହସ୍ରେଣୈଵ ଭାଗେନ ସତ୍ଵାନାଂ ସଲିଲୌକସାମ୍ । ଵିହଙ୍ଗମାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଲୌକିକାସ୍ତେ ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୩୯.

ଜଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସାଧାରଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଯଃ ସହସ୍ରତମୋ ଭାଗସ୍ତେଷାଂ ଵୈ ପକ୍ଷିଣାଂ ଭଵେତ୍। ପଶଵସ୍ତତ୍ସମା ଜ୍ଞେଯା ଲୌକିକାସ୍ତୁ ଚତୁଷ୍ପଦାଃ ।। ୩୯.

ସେହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଧରାଯିବ; ସେଇ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଚାରିଟିଏ ପାଉଁଥିବା ପଶୁମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ।