ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତାଲେ ପତେତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯହା ହତ୍ଵା ଵୈଶ୍ଯଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିମ୍। ବ୍ରହମହତ୍ଯାଞ୍ଚ ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ ।। ୩୯.

ରୋଧ ନରକରେ ଗୋହତ୍ୟା କରୁଥିବା, ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଥିବା ଓ ସହର ଧ୍ଵଂସ କରୁଥିବା ଲୋକ ପଡ଼ନ୍ତି। ସୂକର ନରକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ଓ ସୁନା ଚୋରି କରୁଥିବା ଲୋକ ଡୁବନ୍ତି।

ତପ୍ତକୁମ୍ଭୀ ସ୍ଵସାଗାମୀ ତଥା ରାଜଭଟଶ୍ଚ ଯଃ। ତପ୍ତଲୋହେ ଚାଶ୍ଵଵଣିକ୍ତଥା ବନ୍ଧନରକ୍ଷିତା ।। ୩୯.

ତାଳ ନରକରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଓ ବୈଶ୍ୟ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କର ଜାୟାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ସାଧ୍ଵୀଵିକ୍ରଯକର୍ତ୍ତା ଚ ଯସ୍ତୁ ଭକ୍ତଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍। ମହାଜ୍ଵାଲେ ଦୁହିତରଂ ସ୍ନୁଷାଂ ଗଚ୍ଛତି ଯସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୩୯.

ତପ୍ତକୁମ୍ଭ ନରକରେ ନିଜ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଭାବେ ଯାଇଥିବା ଓ ରାଜାଙ୍କ ସେବକ ପଡ଼ନ୍ତି। ତପ୍ତଲୋହ ନରକରେ ଘୋଡ଼ା ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ କାରାଗାର ରକ୍ଷକ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଵେଦୋ ଵିକ୍ରୀଯତେ ଯେନ ଵେଦଂ ଦୂଷଯତେ ଚ ଯଃ। ଗୁରୂଂଶ୍ଚୈଵାଵମନ୍ଯନ୍ତେ ଵାକ୍କ୍ରୋଶୈସ୍ତାଡଯନ୍ତି ଚ ।। ୩୯.

ଯିଏ ସଦ୍ବିଧବା ବିକ୍ରୟ କରେ କିମ୍ବା ଭକ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମହାଜ୍ୱାଳା ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଝିଅ କିମ୍ବା ସ୍ନୁଷାଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଭାବେ ଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଅଗମ୍ଯଗାମୀଚ ନରୋ ନରକଂ ଶବଲଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ଵିମୋହେ ପତିତେ ଚୌରେ ମର୍ଯାଦାଂ ଯୋ ଭିନତ୍ତି ଵୈ ।। ୩୯.

ଯିଏ ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରେ କିମ୍ବା ବେଦକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଯିଏ ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରେ, ମୁଁହରେ ଅପମାନ କଥା କହେ କିମ୍ବା ମାରେ, ସେ ଶବଳ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଦୁରଧ୍ଵଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ କୀଟଲୋହଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଵିଦ୍ଵେଷ୍ଟା ଗୁରୂଣାଞ୍ଚାପ୍ଯପୂଜକଃ। ରତ୍ନଂ ଦୂଷଯତେ ଯସ୍ତୁ କୃମିଭକ୍ଷ୍ଯଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ଯିଏ ଅନୁଚିତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଯାଏ, ସେ ଶବଳ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି। ଚୋରି କରି ଭରସା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ବିମୋଚନ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

ପର୍ଯ୍ଯଶ୍ନାତି ଯ ଏକୋଽନ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ସୁହୃଦଃ ସୁତାମ୍। ଲାଲାଭକ୍ଷେ ସ ପତତି ଦୁର୍ଗନ୍ଧେ ନରକେ ଗତଃ ।। ୩୯.

ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କୀଟଲୋହ ନରକକୁ ଯାଏ। ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା, ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେଇଥିବା କିମ୍ବା ମଣିକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ଲୋକ କୃମିଭକ୍ଷ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

କାଣ୍ଡକର୍ତ୍ତା କୁଲାଲଶ୍ଚ ନିଷ୍କହର୍ତ୍ତା ଚିକିତ୍ସକଃ। ଆରା ମେଷ୍ଵଗ୍ନିଦାତା ଯଃ ପତତେ ସ ଵିଶଂସନେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଏକାକି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନାନୀ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନରକ ଲାଳାଭକ୍ଷରେ ପଡନ୍ତି।

ଅସତ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହୀ ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵାଯାଜ୍ଯଯାଜକଃ। ନକ୍ଷତ୍ରୈର୍ଜୀଵିତୋ ଯଶ୍ଚ ନରୋ ଗଚ୍ଛତ୍ଯଧୋମୁଖମ୍ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅପାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜ୍ୟୋତିଷ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାନ୍ତି।

କ୍ଷୀରଂ ସୁରାଂ ଚ ମାଂସଂ ଚ ଲାକ୍ଷାଂ ଗନ୍ଧଂ ରସନ୍ତିଲାନ୍। ଏଵମାଦୀନି ଵିକ୍ରୀଣନ୍ଘୋରୋ ପୂଯଵହେ ପତେତ୍ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦୁଧ, ମଦ, ମାଂସ, ଲାଖ, ସୁଗନ୍ଧ, ତେଲ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି, ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ପୂୟବହ ନରକରେ ପଡନ୍ତି।

ଯଃ କୁକ୍କୁଟାନି ବଧ୍ନାତି ମାର୍ଜାରାନ୍ସୂକରାଂଶ୍ଚ ତାନ୍। ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚ ମୃଗାଞ୍ଛାଗାନ୍ସୋଽପ୍ଯେନଂ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ କୁକୁଡ଼ି, ବିଲେଇ, ଶୁଆ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ, ଛାଗକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।

ଆଜୀଵିକୋ ମାହିଷକସ୍ତଥା ଚକ୍ରଧ୍ଵଜୀ ଚ ଯଃ। ରଙ୍ଗୋପଜୀଵିକୋ ଵିପ୍ରଃ ଶାକୁନିଗ୍ରାମ ଯାଜକଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟଦେଖନ୍ତି, ମହିଷ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଝଣ୍ଡା ବହନ କରନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଧରିବା ଗାଁର ପୁଜାରି ହେଉଛନ୍ତି—

ଅଗାରଦାହୀ ଗରଦଃ କୁଣ୍ଡାଶୀ ସୋମଵିକ୍ରଯୀ। ସୁରାପୋ ମାଂସଭକ୍ଷଶ୍ଚ ତଥା ଚ ପଶୁଘାତକଃ ।। ୩୯.

ଘରକୁ ଜଳାଇଦେଇଥିବା, ବିଷ ଦେଇଥିବା, ଗଡ଼ା ଭିତରୁ ଖାଇଥିବା, ସୋମ ବିକ୍ରି କରିଥିବା, ମଦ ପିଇଥିବା, ମାଂସ ଖାଇଥିବା, ପଶୁ ମାରିଥିବା—

ଵିଶ(ଶ୍ଵ)ସ୍ତା ମହିଷାଦୀନାଂ ମୃଗ ହନ୍ତା ତଥୈଵ ଚ। ପର୍ଵକାରଶ୍ଚ ସୂଚୀ ଚ ଯଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ମିତ୍ରଘାତକଃ। ରୁଧିରାନ୍ଧେ ପତନ୍ତ୍ଯେତେ ଏଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଫାସି ଦେଇଥିବା, ମହିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁ ମାରିଥିବା, ଜଙ୍ଗଲ ପଶୁ ଶିକାର କରିଥିବା, ଢୋଲ ବନେଇଥିବା, ସୁଇ ତିଆରି କରିଥିବା, ବନ୍ଧୁକୁ ମାରିଥିବା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ରୁଧିରାନ୍ଧ ନରକକୁ ପଡନ୍ତି।

ଉପଵିଷ୍ଟମେକପଙ୍କ୍ତ୍ଯାଂ ଵିଷମଂ ଭୋଜଯନ୍ତି ଯେ। ପତନ୍ତି ନରକେ ଘୋରେ ଵିଙ୍‌ଭୁଜେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।। ୩୯.

ଏକ ଶାରିରେ ବସାଇ ଅସମାନ ଭାବେ ଭୋଜନ ଦେଉଥିବାମାନେ ଭୟଙ୍କର ବିଙ୍ଭୁଜ ନରକରେ ପଡନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ମୃଷାଵାଦୀ ନରୋ ଯଶ୍ଚ ତଥା ପ୍ରାକ୍ରୋଶକୋଽଶୁଭଃ। ପତେତ୍ତୁ ନରକେ ଘୋରୋ ମୂତ୍ରାକୀର୍ଣେ ସ ପାପକୃତ୍ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅପଶବ୍ଦ କହି ଅନ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପ କରିଥିବାରୁ ମୁତ୍ରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡନ୍ତି।

ମଧୁଗ୍ରାହାବିହନ୍ତାରୋ ଯନ୍ତି ଵୈତରଣୀଂ ନରାଃ। ଉନ୍ମତ୍ତାଶ୍ଚିତ୍ତଭଗ୍ନାଶ୍ଚ ଶୌଚାଚାରଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାଃ ।। ୩୯.

ମଧୁମକ୍ଷି ଚଟା ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ପାଗଳ, ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା, ଶୌଚ ଓ ଆଚରଣ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ଯାନ୍ତି।

କ୍ରୋଧନା ଦୁଃଖଦାଶ୍ଚୈଵ କୁହକାଃ କୃଷ୍ଟଗାମିନଃ। ଅସି ପତ୍ରଵନେ ଛେଦୀ ତଥା ହ୍ଯୌରଭ୍ରିକାଶ୍ଚ ଯେ। କର୍ତ୍ତନୈଶ୍ଚ ନିକୃଷ୍ଯନ୍ତେ ମୃଗଵ୍ଯାଧାଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ ।। ୩୯.

କ୍ରୋଧୀ, ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ଠକିଥିବା, ଅନୁଚିତ ପଥରେ ଚାଲିଥିବା, ତଳୱାର ଜଙ୍ଗଲରେ କଟାଯାଉଥିବା, ଚୋର, ଶିକାରୀମାନେ କ୍ରୂର କଟାକଟି ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି।

ଆଶ୍ରମପ୍ରତ୍ଯଵସିତା ଅଗ୍ନିଜ୍ଵାଲେ ପତନ୍ତି ଵୈ। ଭୌଜ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ଯାମ ଶବଲୈରଯସ୍ତୁଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଵାଯସୈଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ପଡନ୍ତି; ଲୋହାର ଠୁଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ କଳା ଓ ଚିତିକା ଖଗମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଥାନ୍ତି।

ଇଜ୍ଯାଯାଂ ଵ୍ରତମାଲୋପାତ୍ସନ୍ଦଂଶେ ନରକେ ପତେତ୍। ସ୍କନ୍ଦନ୍ତେ ଯଦି ଵା ସ୍ଵପ୍ନେ ଵ୍ରତିନୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ ।। ୩୯.

ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କଲେ ସନ୍ଦଂଶ ନରକକୁ ପଡନ୍ତି; ଯଦି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କିମ୍ବା ତପସ୍ବୀ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପଡନ୍ତି।

ପୁତ୍ରୈରଧ୍ଯାପିତା ଯେ ଚ ପୁତ୍ରୈରାଜ୍ଞାପିତାଶ୍ଚ ଯେ। ତେସର୍ଵେ ନରକଂ ଯାନ୍ତି ନିଯତନ୍ତୁ ଶ୍ଵଭୋଜନେ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ପଢ଼ାଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଦେଶ ମାନନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁକୁର ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିତ ହେଉଥିବା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିରୂଦ୍ଧାନି କ୍ରୋଧହର୍ଷସମନ୍ଵିତାଃ। କର୍ମାଣି ଯେ ତୁ କୁର୍ଵନ୍ତି ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ ।। ୩୯.

ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ, ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ବିରୋଧୀ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।

ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ସିତୋ ଘୋର ଉଷ୍ଣାତ୍ମା ରୌରଵୋ ମହାନ୍। ସୁଦାରୁଣସ୍ତୁ ଶୀତାତ୍ମା ତସ୍ଯାଧସ୍ତାତ୍ତପଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଶୀତଳ, ବଡ଼ ରୌରବ ନରକ ଅଛି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଉଷ୍ଣତା; ତାହାଠାରୁ ତଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଶୀତଳ ତପଃ ନରକ ଅଛି।

ଏଵମାଦି କ୍ରମେଣୈଵ ଵର୍ଣ୍ଯମାନାନ୍ନିବୋଧତ। ଭୂମେରଧସ୍ତାତ୍ସପ୍ତୈଵ ନରକାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ।। ୩୯.

ଏଭଳି କ୍ରମରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି—ପୃଥିବୀ ତଳେ ସାତଟି ନରକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଅଧର୍ମସୂନଵସ୍ତେ ସ୍ଯୁରନ୍ଧତାମିସ୍ରକାଦଯଃ। ରୌରଵଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ମହା ରୌରଵ ଏଵ ଚ ।। ୩୯.

ଅଧର୍ମର ପୁଅମାନେ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ରୌରବ ଓ ମହାରୌରବ।

ଅସ୍ଯାଧଃ ପୁନରପ୍ଯନ୍ଯଃ ଶୀତସ୍ତପ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ତୃତୀଯଃ କାଲସୂତ୍ରଃ ସ୍ଯାନ୍ମହାହଵିଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଏହାର ତଳେ ଆଉ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୃତୀୟଟିକୁ 'କାଳସୂତ୍ର' ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ମାଝିରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ ଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦଵୀଚୀ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ମୃତଃ। ଲୋହପୃଷ୍ଠସ୍ତମସ୍ତେଷାମଵିଧେଯସ୍ତୁ ସପ୍ତମଃ ।। ୩୯.

ଚତୁର୍ଥଟିକୁ 'ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପଞ୍ଚମଟି 'ଅଭୀଚୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଠଠି 'ଲୋହପୃଷ୍ଠ' ଓ ସପ୍ତମଟି 'ଅବିଧେୟ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ।

ଘୋରତ୍ଵାଦ୍ରୌରଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାମ୍ଭକୋ ଦହନଃ ସ୍ମୃତଃ। ସୁଦାରୁଣସ୍ତୁ ଶୀତାତ୍ମା ତସ୍ଯାଧସ୍ତାତ୍ତପୋଽଧମଃ ।। ୩୯.

ଭୟଙ୍କର ହେବାରୁ ଏହାକୁ 'ରୌରବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; 'ସାମ୍ଭକ' ଅତି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ। 'ସୁଦାରୁଣ' ଅତ୍ୟନ୍ତ ଥଣ୍ଡା, ଏହାର ତଳେ ଅତି ନିମ୍ନ ତାପ ଅଛି।

ସର୍ପୋ ନିକୃନ୍ତନଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାଲସୂତ୍ରେତି ଦାରୁଣଃ। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠେ ସ୍ଥିତିର୍ନାସ୍ତି ଭ୍ରମସ୍ତସ୍ମିନ୍ସୁଦାରୁଣଃ ।। ୩୯.

ଏଠାରେ 'ନିକୃନ୍ତନ' ନାମକ ସର୍ପକୁ 'କାଳସୂତ୍ର' ଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। 'ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା'ରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଭ୍ରମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।