ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାଣୋଽପାନସ୍ତଥୋଦାନଃ ସମାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ। ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତଥା ପ୍ରାଣଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ମନସ୍ତଥା ।। ୫.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ; ଏହା ସହିତ ଚକ୍ଷୁ (ଦୃଷ୍ଟି), ଶ୍ରୋତ୍ର (ଶ୍ରବଣ), ପ୍ରାଣ (ଜୀବନଶକ୍ତି), ସ୍ପର୍ଶ (ଛୁଆଁ), ବୁଦ୍ଧି (ବୁଦ୍ଧିମତା) ଏବଂ ମନ (ମନ) ଅଛନ୍ତି।

ପ୍ରାଣାପାନାଵୁଦାନଶ୍ଚ ସମାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ। ନାମାନ୍ଯେତାନି ପୂର୍ଵନ୍ତୁ ତୁଷିତାନାଂ ସ୍ମୃତାନି ହ ।। ୫.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ଏବଂ ବ୍ୟାନ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ତୁଷିତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିଲା।

ଵସୋସ୍ତୁ ଵସଵଃ ପୁତ୍ରାଃ ସାଧ୍ଯାନାମନୁଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଧରୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ଆପଶ୍ଚୈଵାନଲୋଽନିଲଃ। ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ଵସଵୋଽଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫.

ବସୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ 'ବସୁ' ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି, ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ହେଲେ: ଧରା, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଆପ, ଅନଳ, ଅନିଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ ଏବଂ ପ୍ରଭାସ—ଏହି ଆଠଜଣ ବସୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଧରସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦ୍ରଵିଣୋ ହୁତହଵ୍ଯଵହସ୍ତଥା। ଧ୍ରୁଵପୁତ୍ରୋ ଭଵୋ ନାମ୍ନା କାଲୋ ଲୋକପ୍ରକାଲନଃ ।। ୫.

ଧରାଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରବିଣ ଏବଂ ହୁତହବ୍ୟବହ; ଧ୍ରୁବଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଭବ ନାମକ ଯିଏ କାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ସୋମସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଵର୍ଚା ବୁଧଶ୍ଚ ଗ୍ରହବୋଧନଃ। ରୋହିଣ୍ଯାଂ ତୌ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତୌ ।। ୫.

ସୋମଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅମାନେ ହେଲେ ଭର୍ଚ୍ଚା ଏବଂ ବୁଧ, ଯିଏ ଗ୍ରହମାନେ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଧାରୋର୍ମିକଲିଲାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସୁତାଃ। ଆପସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଵୈତଣ୍ଡ୍ଯଃ ଶମଃ ଶାନ୍ତସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫.

ଧାରାଙ୍କର ପୁଅ ମିକଲିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ (ସୋମଙ୍କ) ତିନିଜଣ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଆପଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ବୈତଣ୍ଡ୍ୟ, ଏହା ସହିତ ଶମ ଏବଂ ଶାନ୍ତ।

ସ୍କନ୍ଦଃ ସନତ୍କୁମାରଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞେ ପାଦେନ ତେଜସଃ। ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଃ କୁମାରସ୍ତୁ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ଵ୍ଯଜାଯତ। ତସ୍ଯ ଶାଖୋ ଵିଶଖଶ୍ଚ ନୈଗମେଯଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଜାଃ ।। ୫.

ସ୍କନ୍ଦ, ଯାହାକୁ ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ପାଦର ତେଜରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ କୁମାର ଶରବନରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାଖା, ବିଶାଖା ଏବଂ ନୈଗମେୟ, ଏମାନେ ପୃଷ୍ଠରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ଅନିଲସ୍ଯ ଶିଵା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମନୋଜଵଃ। ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରାଵନିଲସ୍ଯ ଚ ।। ୫.

ଅନିଳଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ଶିବା; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମନୋଜବ। ଅନିଳଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଅବିଜ୍ଞାତଗତି ଏବଂ ମନୋଜବ।

ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯ ଵିଦୁଃ ପୁତ୍ର ଋଷିର୍ନାମ୍ନା ତୁ ଦେଵଲଃ। ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଦେଵଲସ୍ଯାପି କ୍ଷମାଵନ୍ତୌ ମନୀଷିଣୌ ।। ୫.

ପ୍ରତ୍ୟୁଷଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷି ଦେବଳ; ଦେବଳଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି କ୍ଷମାବନ୍ତ ଏବଂ ମନୀଷୀ, ଦୁହେଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ବୃହସ୍ପତେସ୍ତୁ ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ। ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନମସକ୍ତା ଵିଚରତ୍ଯୁତ ।। ୫.

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଏବଂ ଯୋଗସିଦ୍ଧା, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ଯା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ହ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ସୁତସ୍ତସ୍ଯା ଜାତଃ ଶିଲ୍ପିପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫.

ପ୍ରଭାସ, ଯିଏ ବସୁମାନଙ୍କ ଆଠମ ଜଣ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଯିଏ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ଦେବଶିଳ୍ପୀ।

ସ କର୍ତ୍ତା ସର୍ଵଶିଲ୍ପାନାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଞ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧକିଃ। ଭୂଷଣାନାଞ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ତ୍ତା କାରଯିତା ଚ ସଃ ।। ୫.

ସେ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପର ନିର୍ମାତା ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଶିଳ୍ପୀ; ସମସ୍ତ ଭୂଷଣର ନିର୍ମାତା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।

ସର୍ଵେଷାଞ୍ଚ ଵିମାନାନି ଦୈଵତାନାଂ କରୋତି ସଃ। ମାନୁଷାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପାନି ଶିଲ୍ପିନଃ ।। ୫.

ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବିମାନ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଏବଂ ମାନବ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚଳାନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯା ଜଜ୍ଞିରେ ଦଶ ଵିଶ୍ରୁତାଃ। କ୍ରତୁର୍ଦକ୍ଷଃ ଶ୍ରଵଃ ସତ୍ଯଃ କାଲଃ କାମୋ ଧୁନିସ୍ତଥା ।। ୫.

ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦଶଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱଦେବ—କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଶ୍ରବ, ସତ୍ୟ, କାଳ, କାମ, ଧୁନି—

କୁରୁଵାନ୍ ପ୍ରଭଵାଂଶ୍ଚୈଵ ରୋଚମାନଶ୍ଚ ତେ ଦଶ। ଧର୍ମପୁତ୍ରାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ଵିଶ୍ଵାଯାଂ ଜଜ୍ଞିରେ ଶୁଭାଃ ।। ୫.

କୁରୁବାନ୍ତ, ପ୍ରଭବାନ୍ତ ଏବଂ ରୋଚମାନ—ଏହି ଦଶଜଣ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ସୁଭଗ୍ୟ ବିଶ୍ୱାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ମରୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଭାନଵୋ ଭାନୁଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତାଯାଂ ଘୋଷଂ ଲମ୍ବା ଵ୍ଯଜାଯତ ।। ୫.

ମରୁତ୍ବତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ମରୁତ୍ବନ୍ତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ 'ଭାନବ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏବଂ ଲମ୍ବାଙ୍କୁ ଘୋଷ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ସଙ୍କଲ୍ପାଯାନ୍ତୁ ସଂଜଜ୍ଞେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସଙ୍କଲ୍ପ ଏଵ ଚ। ନାଗଵୀଥ୍ଯସ୍ତୁ ଜାମ୍ଯାଞ୍ଚ ପଥତ୍ରଯସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୫.

ସଙ୍କଳ୍ପାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ ପଣ୍ଡିତ ସଙ୍କଳ୍ପ; ନାଗବୀଥୀଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଗିନୀଙ୍କୁ ତିନିଟି ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

ପୃଥିଵୀଵିଷଯଂ ସର୍ଵମରୁନ୍ଧତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଜାଯତ। ଏଷ ସର୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଧର୍ମସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତଃ ।। ୫.

ପୃଥିବୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଧର୍ମର ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ତିଥ୍ଯଶ୍ଚ ପତିଭିଃ ସହ ସୁଵ୍ରତାଃ। ନାମତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧତ ।। ୫.

ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତିଥିଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏବେ ମୁଁ ନାମ କହିବି। ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

ଅହୋରାତ୍ରଵିଭାଗଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ସମାସତଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତାଃ ସର୍ଵନକ୍ଷତ୍ରା ଅହୋରାତ୍ରଵିଦସ୍ତଥା ।। ୫.

ଦିନ ଓ ରାତିର ବିଭାଗ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ, ସମସ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଦିନ-ରାତିର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଅହୋରାତ୍ରକଲାନାନ୍ତୁ ଷଟ୍‌ଶତୀତ୍ଯଧିକା ସ୍ମୃତା। ରଵେର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ସର୍ଵେଷୁ ଋତୁମିଚ୍ଛତଃ ।। ୫.

ଦିନ ଓ ରାତିର କଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଛଉ ଶତ ଓ ଅଧିକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗତି ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଋତୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିଭଳି ଜାଣନ୍ତୁ।

ତତୋ ଵେଦଵିଦଶ୍ଚୈତାଂ ତିଥିମିଚ୍ଛନ୍ତି ପର୍ଵସୁ। ଅଵିଶେଷେଷୁ କାଲେଷୁ ଯୋଜ୍ଯଃ ସ ପିତୃଦାନତଃ ।। ୫.

ଏହି କାରଣରୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପର୍ବଦିନରେ ଏହି ତିଥିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ସମୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନଥିଲେ, ପିତୃ ଦାନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ରୌଦ୍ରଃ ସାର୍ଵସ୍ତଥା ମୈତ୍ରଃ ପିଣ୍ଡ୍ଯଵାସଵ ଏଵ ଚ। ଆପ୍ଯୋଽଥ ଵୈଶ୍ଵଦେଵଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନସଂଶ୍ରିତଃ ।। ୫.

ରୌଦ୍ର, ସାର୍ବ, ମୈତ୍ର, ପିଣ୍ଡ୍ୟବାସବ, ଆପ୍ୟ, ବୈଶ୍ୱଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମ୍ପୃକ୍ତ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ନାମ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥା ଐନ୍ଦ୍ରସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋ ନିଋତିସ୍ତଥା। ଵାରୁଣଶ୍ଚ ତଥାର୍ଯମ୍ଣୋ ଭାଗାଶ୍ଚାପି ଦିନାଶ୍ରିତାଃ ।। ୫.

ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଐନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ନିୃତି, ବାରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମାନଙ୍କର ଅଂଶ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିନ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଏତେ ଦିନମୁହୂର୍ତ୍ତାଶ୍ଚ ଦିଵାକରଵିନିର୍ମିତାଃ। ଶଙ୍କୁଚ୍ଛାଯାନିଶେଷେଣ ଵୋଦେତଵ୍ଯାଃ ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫.

ଏହି ଦିନ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ଏମାନେ ଶଙ୍କୁର ଛାୟା ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଜାସ୍ତଥାହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଷା ହି ଯମଦେଵତାଃ। ଆଗ୍ନେଯଶ୍ଚାପି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫.

ଅଜା, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପୂଷା, ଯମ, ଅଗ୍ନେୟ ଓ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ବ୍ରହ୍ମସୌମ୍ଯସ୍ତଥାଦିତ୍ଯୋ ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯୋଽଥ ଵୈଷ୍ଣଵଃ। ସାଵିତ୍ରୋଽଥ ତଥା ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ଵାଯଵ୍ଯଶ୍ଚେତି ସଂଗ୍ରହଃ ।। ୫.

ବ୍ରହ୍ମସୌମ୍ୟ, ଆଦିତ୍ୟ, ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ, ସାବିତ୍ର, ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବାୟବ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସଂଗ୍ରହ।

ଏକରାତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ କ୍ରମୋକ୍ତା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। ଇନ୍ଦୋର୍ଗତ୍ଯୁଦଯା ଜ୍ଞେଯା ନାଲିକାଃ ପାଦିକାସ୍ତଥା। କାଲାଵସ୍ଥାସ୍ଵିଗାସ୍ତ୍ଵେତେ ମୁହୂର୍ତା ଦେଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫.

ଏକ ରାତିରେ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ଓ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ନାଳିକା ଓ ପାଡିକା ଜଣାଯାଏ। ଏହି କାଳ ବିଭାଗରେ, ଏହିମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦେବତା।

ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ସ୍ଥାନାନି ଵିହିତାନି ଚ। ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରମଧ୍ଯାନି ତାନି ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫.

ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଦକ୍ଷିଣ, ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ। ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।