ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵ୍ଵାଣି ଵିତସ୍ତିସ୍ଥାନମୁଚ୍ଯତେ। ରତ୍ନିଶ୍ଚାଙ୍ଗୁଲପର୍ଵାଣି ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯେକଵିଂଶତିଃ ।। ୩୯.

ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ଯୋଗୁ ଏକ ଭୁଜପାଟି ହୁଏ; ଏକ ରତ୍ନି ଏକୋଇଶଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରି ଵିଂଶତିଶ୍ଚୈଵ ହସ୍ତଃ ସ୍ଯାଦଙ୍ଗୁଲାନି ତୁ। କିଷ୍କୁର୍ଦ୍ଵିରତ୍ନିର୍ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଙ୍ଗୁଲଃ ।। ୩୯.

ହସ୍ତକୁ ଚବିଶଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ; କିଶ୍କୁର୍ଦ୍ (କଣ୍ଡ) ଦୁଇ ହସ୍ତ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଯାହା ଏକାଳିଶି ଆଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।

ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯଙ୍ଗୁଲଞ୍ଚୈଵ ଧନୁରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ଏତଦ୍ଗଵ୍ଯୂତିସଂଖ୍ଯାଯାଂ ପାଦାନାଂ ଧନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଧନୁଷ ଛଅନବ୍ବେ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ; ଏହି ମାପକୁ ଗବ୍ୟୁତିର ପାଦ ଓ ଧନୁଷ ମାପ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡୋ ଯୁଗଂ ନାଲୀ ତୁଲ୍ଯାନ୍ଯେତାନ୍ଯଥାଙ୍ଗୁଲୈଃ। ଧନୁଷସ୍ତ୍ରିଶତଂ ନଲ୍ଵମାହୁଃ ସଂଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୩୯.

ଧନୁଷ, ଦଣ୍ଡ, ଯୁଗ ଓ ନଳୀ—ଏସବୁ ଏହି ଆଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ତିନିଶଏ ଧନୁଷ ଏକ ନଳ୍ବ ହୁଏ।

ଧନୁଃସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଚାପି ଗଵ୍ଯୂତିରୁପଦିଶ୍ଯତେ। ଅଷ୍ଟୌ ଧନୁଃସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନନ୍ତୁ ଵିଧୀଯତେ ।। ୩୯.

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁଷକୁ ଗବ୍ୟୁତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ଆଠ ହଜାର ଧନୁଷ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ।

ଏତେନ ଧନୁଷା ଚୈଵ ଯୋଜନଂ ତୁ ସମାପ୍ଯତେ। ଏତତ୍ସହସ୍ରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଶକ୍ରକ୍ରୋଶାନ୍ତରନ୍ତଥା ।। ୩୯.

ଏହି ଧନୁଷ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଯୋଜନ ହୁଏ; ଏହାର ହଜାରଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇଟି ହାଙ୍କାର ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜନାନାନ୍ତୁ ସଂଖ୍ଯାତଂ ସଂଖ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିଶାରଦୈଃ। ଏତେନ ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତରମ୍ ।। ୩୯.

ଯୋଜନର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣନାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଯୋଜନ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଦୂରତାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ମହୀତଲାତ୍ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦିଵାକରଃ। ଦିଵାକରାତ୍ସହସ୍ରେଣ ତାଵଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ ।। ୩୯.

ପୃଥିବୀର ତଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏହି ଦୂରତାରେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ନିଶାକରାତ୍। ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ ।। ୩୯.

ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ସଂଖ୍ଯାତୋ ମେରୁର୍ଦ୍ଵିଗୁଣିତଂ ପୁନଃ। ଗ୍ରହାନ୍ତରମଥୈକୈକମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲାତ୍ ।। ୩୯.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଦୂରତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପୁଣି ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା ଅଛି; ଏହାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଉପରେ କ୍ରମେ ଅଛି।

ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ସର୍ଵ୍ଵେଷାମଧସ୍ତାଚ୍ଚରତେ ବୁଧଃ। ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଞ୍ଚରତେ ଶୁକ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଲୋହିତଃ ।। ୩୯.

ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୁଧ ତଳେ ଚଳେ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଚଳେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛନ୍ତି।

ତତୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତସ୍ମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଶନୈଶ୍ଚରଃ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶନୈଶ୍ଚରାତ୍ ।। ୩୯.

ତାପରେ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି; ଶନିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି।

ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପରିଷ୍ଟାତ୍ପ୍ରକାଶତେ। ଋଷିଭିସ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେଖନ୍ତି।

ଯୋଽସୌ ତାରାମଯେ ଦିଵ୍ଯେ ଵିମାନେ ହ୍ରସ୍ଵରୂପକେ। ଉତ୍ତାନପାଦପୁତ୍ରୋଽସୌ ମେଢିଭୂତୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି ।। ୩୯.

ଯିଏ ଏହି ଦିବ୍ୟ ତାରାମୟ ରଥରେ ଅତି ଛୋଟ ଆକାରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଆକାଶରେ ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯୈଷ ଉତ୍ସେଧୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଯୋଜନୈର୍ମଯା। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଦେଵାନାମିଜ୍ଯା ଯତ୍ରୈଵ ଲୌକିକୀ ।। ୩୯.

ମୁଁ ଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ଉଚ୍ଚତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ଏଠାରେ ଲୋକପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଭ୍ଯ ଇଜ୍ଯା ତୁ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସର୍ଵେଷାଂ ଦେଵଯୋନୀନାଂ ସ୍ଥିତିହେତୁଃ ସଵୈ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୯.

ଏହି ଲୋକରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା ହୁଏ; ସେ ସମସ୍ତ ଦେବଯୋନିର ସ୍ଥିତିର କାରଣ ବୋଲି ମନେ କରାଯାନ୍ତି।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମେତଦ୍ଵଯାଖ୍ଯାତମତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ନିବୋଧତ। ଧ୍ରୁଵା ଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ମହର୍ଲୋକୋ ଯସ୍ମିସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ। ଏକଯୋଜନକୋଟୀ ସା ଇତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତମ୍ ।। ୩୯.

ଏଭଳି ତିନି ଲୋକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବାସୀମାନେ ରହନ୍ତି, ଏହା ଦଶ କୋଟି ଯୋଜନ ଦୂରରେ।

ଦ୍ଵେ କୋଟ୍ଯୌ ତୁ ମହର୍ଲୋକାଦ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତେ କଲ୍ପଵାସିନଃ। ଯତ୍ର ତେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରା ଦକ୍ଷାଦ୍ଯାଃ ସାଧକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୯.

ମହର୍ଲୋକରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବାସୀମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଗୁଣୋତ୍ତରାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଜନଲୋକାତ୍ତପଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଵୈରାଜା ଯତ୍ର ତେ ଦେଵା ଭୂତଦାହଵିଵର୍ଜିତାଃ ।। ୩୯.

ଏହାଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ବିରାଜ ଦେବତାମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।

ଷଡ୍ଗୁଣନ୍ତୁ ତପୋଲୋକାତ୍ସତ୍ଯଲୋକାନ୍ତରଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଅପୁନର୍ମାରକାମାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୯.

ତପୋଲୋକରୁ ସତ୍ୟଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରତା ଛଅଗୁଣ ଅଧିକ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଆଶାକୁ ଜିତିଥିବା ଲୋକେ ପୁନି ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ କୁହାଯାଏ।

ଯସ୍ମାନ୍ନ ଚ୍ଯଵତେ ଭୂଯୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସ ଉପାସତେ । ଏକକୋଟିର୍ଯୋଜନାନାଂ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନିଯୁତାନି ତୁ ।। ୩୯.

ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନି କେହି ବି ତଳକୁ ପଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାର ଆକାର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦଶ କୋଟି ଯୋଜନା ହେବା ସହିତ ପଞ୍ଚାଶି ନିୟୁତ ଯୋଜନା ଅଟୁଟ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଭାଗସ୍ତତୋଽଣ୍ଡସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତ୍ପରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଚତୁରଶ୍ଚୈଵ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ନିଯୁତାଃ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ଚ ।। ୩୯.

ଏହାଠାରୁ ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପରେ ଅଣ୍ଡର ଉପରି ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଆକାର ଚାରିଶେ କୋଟି ଏବଂ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ନିୟୁତ ଯୋଜନା।

ଏଷୋଽର୍ଦ୍ଧଂଶପ୍ରଚାରୋଽସ୍ଯ ଗତ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚାପରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଧ୍ରଵାଗ୍ରମେତଦ୍ଵଯାଖ୍ଯାତଂ ଯୋଜନାଗ୍ରାଦ୍ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୩୯.

ଏହିଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ପରିସର ବିବେଚିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଗତିର ସୀମା। ଧ୍ରୁବ ଓ ଅଗ୍ର ଏହି ଦୁଇଟି ସୀମା, ଯେପରି ଯୋଜନା ମାପ ଶୁଣାଯାଇଛି।

ଅଧୋଗତୀନାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥାନକଲ୍ପନାମ୍। ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଘୋରକର୍ମ୍ମାଣଃ ପ୍ରାଣିନୋ ଯତ୍ର କର୍ମ୍ମଭିଃ ।। ୩୯.

ଏବେ ମୁଁ ତଳକୁ ଯିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ବିବରଣ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯାଆନ୍ତି।

ନରକୋ ରୌରଵୋ ରୋଧଃ ସୂକରସ୍ତାଲ ଏଵ ଚ। ତପ୍ତକୁମ୍ଭୋ ମହାଜ୍ଵାଲଃ ଶବଲୋଽଥ ଵିମୋଚନଃ ।। ୩୯.

ନରକଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ରୌରବ, ରୋଧ, ସୂକର, ତାଳ, ତପ୍ତକୁମ୍ଭ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ଶବଳ ଓ ବିମୋଚନ।

କୃମୀ ଚ କୃମିଭକ୍ଷଶ୍ଚ ଲାଲାଭକ୍ଷୋ ଵିଶଂସନଃ । ଅଧଃଶିରାଃ ପୂଯଵହୋ ରୁଧିରାନ୍ଧସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୩୯.

ଏହାସହିତ କୃମି, କୃମିଭକ୍ଷ, ଲାଳାଭକ୍ଷ, ବିଶଂସନ, ଅଧଃଶିରା, ପୂୟବହ, ରୁଧିରାନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତଥା ଵୈତରଣଂ କୃଷ୍ଣମସିପତ୍ରଵନଂ ତଥା। ଅଗ୍ନିଜ୍ଵାଲୋ ମହାଘୋରଃ ସଂଦଂଶୋଽଥ ଶ୍ଵଭୋଜନଃ ।।୩୯.

ତଥା ବୈତରଣୀ, କୃଷ୍ଣ, ଅସିପତ୍ରବନ, ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା, ମହାଘୋର, ସଂଦଂଶ, ଏବଂ ଶ୍ୱଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତମଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣସୂତ୍ରଶ୍ଚ ଲୋହଶ୍ଚାପ୍ଯସିଜସ୍ତଥା। ଅପ୍ରତିଷ୍ଠୋଽଥ ଵୀଚ୍ଯଶ୍ଵନରକା ହ୍ଯେଵମାଦଯଃ ।। ୩୯.

ତମ, କୃଷ୍ଣସୂତ୍ର, ଲୋହ, ଅସିଜ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ, ବୀଚ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏପରି ନରକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତାମସା ନରକାଃ ସର୍ଵେ ଯମସ୍ଯ ଵିଷଯେ ସ୍ଥିତାଃ। ଯେଷୁ ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମାଣଃ ପତନ୍ତୀହ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ।। ୩୯.୧୫୦ ଭୂମେରଧସ୍ତାତ୍ତେ ସର୍ଵେ ରୌରଵାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ରୌରଵେ କୂଟସାକ୍ଷୀ ତୁ ମିଥ୍ଯା ଯଶ୍ଚାଭିଶଂସତି। କ୍ରୂରଗ୍ରହେ ପକ୍ଷଵାଦୀ ହ୍ଯସତ୍ଯଃ ପତତେ ନରଃ ।। ୩୯.

ଏହି ସମସ୍ତ ତାମସିକ ନରକଗୁଡ଼ିକ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପଡ଼ନ୍ତି।